મહાભારત · અધ્યાય 13.131

અસુરસ્તારકો નામ ત્વયા દત્તવરઃ પ્રભો ।
સુરાનૃષીંશ્ચ ક્લિશ્નાતિ વધસ્તસ્ય વિધીયતામ્ ॥

તસ્માદ્ભયં સમુત્પન્નમસ્માકં વૈ પિતામહ ।
પરિત્રાયસ્વ નો દેવ ન હ્યન્યા ગતિરસ્તિ નઃ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

સમોહં સર્વભૂતાનામધર્મં નેહ રોચયે ।
હન્યતાં તારકઃ ક્ષિપ્ર સુરર્ષિગણબાધિતા ॥

વેદા ધર્માશ્ચ નોચ્છેદં ગચ્છેયુઃ સુરસત્તમાઃ ।
વિહિતં પૂર્વમેવાત્ર મયા વૈ વ્યેતુ વો જ્વરઃ ॥
દેવા ઊચુઃ ।

વરદાનાદ્ભગવતો દૈતેયો બલગર્વિતઃ ।
દેવૈર્ન શક્યતે હન્તુ સ કથં પ્રશમં વ્રજેત્ ॥

સ હિ નૈવ સ્મ દેવાનાં નાસુરાણાં ન રક્ષસામ્ ।
વધ્યઃ સ્યામિતિ જગ્રાહ વરં ત્વત્તઃ પિતામહ ॥

દેવાશ્ચ શપ્તા રુદ્રાણ્યા પ્રજોચ્છેદે પુરા કૃતે ।
ન ભવિષ્યતિ વોઽપત્યમિતિ સર્વે જગત્પતે ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

હુતાશનો ન તત્રાસીચ્છાપકાલે સુરોત્તમાઃ ।
સ ઉત્પાદયિતાઽપત્યં વધાય ત્રિદશદ્વિષામ્ ॥

તદ્વૈ સર્વાનતિક્રમ્ય દેવદાનવરાક્ષસાન્ ।
માનુષાનથ ગન્ધર્વાન્નાગાનથ ચ પક્ષિણઃ ॥

અસ્ત્રેણામોઘપાતેન શક્ત્યા તં ઘાતયિષ્યતિ ।
યતો વો ભયપુત્પન્નં યે ચાન્યે સુરશત્રવઃ ॥

સનાતનો હિ સઙ્કલ્પઃ કામ ઇત્યભિધીયતે ।
રુદ્રસ્ય તેજઃ પ્રસ્કન્નમગ્નૌ નિપતિતં ચ યત્ ॥

તત્તજોઽગ્નિર્મહદ્ભૂતં દ્વિતીયમિવ પાવકમ્ ।
વધાર્થં દેવશત્રૂણાં ગઙ્ગાયાં જનયિષ્યતિ ॥

સ તુ નાવાપ તં શાપં નષ્ટઃ સ હુતભુક્તદા ।
તસ્માદ્વો ભયહૃદ્દેવાઃ સમુત્પત્સ્યતિ પાવકિઃ ॥

અન્વિષ્યતાં વૈ જ્વલનસ્તથા ચાદ્ય નિયુજ્યતામ્ ।
તારકસ્ય વધોપાયઃ કથિતો વૈ મયાઽનઘાઃ ॥

ન હિ તેજસ્વિનાં શાપાસ્તેજઃસુ પ્રભવન્તિ વૈ ।
બલાન્યતિબલં પ્રાપ્ય દુર્બલાનિ ભવન્તિ વૈ ॥

હન્યાદવધ્યાન્વરદાનપિ ચૈવ તપસ્વિનઃ ।
સઙ્કલ્પાભિરુચિઃ કામઃ સનાતનતમોઽભવત્ ॥

જગત્પતિરનિર્દેશ્ય સર્વગઃ સર્વભાવનઃ ।
હૃચ્છયઃ સર્વભૂતાનાં જ્યેષ્ઠો રુદ્રાદપિ પ્રભુઃ ॥

અન્વિષ્યતાં સ તુ ક્ષિપ્રં તેજોરાશિર્હુતાશનઃ ।
સ વો મનોગતં કામં દેવઃ સમ્પાદયિષ્યતિ ॥

એતદ્વાક્યમુપશ્રુત્ય તતો દેવા મહાત્મનઃ ।
જગ્મુ- સંસિદ્ધસઙ્કલ્પાઃ પર્યેષન્તો વિભાવસુમ્ ॥

તતસ્ત્રૈલોક્યમૃષયો વ્યચિન્વન્ત સુરૈઃ સહ ।
કાઙ્ક્ષન્તો દર્શનં વહ્નેઃ સર્વે તદ્ગતમાનસાઃ ॥

પરેણ તપસા યુક્તાઃ શ્રીમન્તો લોકવિશ્રુતાઃ । લોકાનન્વચરન્સિદ્ધાઃ સર્વ એવ ભૃગૂત્તમ ।
નષ્ટમાત્મનિ સંલીનં નાભિજગ્મુર્હુતાશનમ્ ॥

તતઃ સઞ્જાતસન્ત્રાસાનગ્નિદર્શનલાલસાન્ । જલેચરઃ ક્લાન્તમનાસ્તેજસાઽગ્નેઃ પ્રદીપિતઃ ।
ઉવાચ દેવાન્મણ્ડૂકો રસાતલતલોત્થિતઃ ।

રસાતલતલે દેવા વસત્યગ્નિરિતિ પ્રભો ।
સન્તાપાદિહ સમ્પ્રાપ્તઃ પાવકપ્રભવાદહમ્ ॥

સ સંસુપ્તો જલે દેવા ભગવાન્હવ્યવાહનઃ ।
અપઃ સંસૃજ્ય તેજોભિસ્તેન સન્તાપિતા વયમ્ ॥

તસ્ય દર્શનમિષ્ટં વો યદિ દેવા વિભાવસોઃ ।
તત્રૈવમધિગચ્છધ્વં કાર્યં વો યદિ વહ્નિના ॥

ગમ્યતાં સાધયિષ્યામો વયં હ્યગ્નિભયાત્સુરાઃ ।
એતાવદુક્ત્વા મણ્ડૂકસ્ત્વરિતો જલમાવિશત્ ॥

હુતાશનસ્તુ બુબુધે મણ્ડૂકસ્ય ચ પૈશુનમ્ ।
શશાપ સ તમાસાદ્ય ન રસાન્વેત્સ્યસીતિ વૈ ॥

તં વૈ સંયુજ્ય શાપેન મણ્ડૂકં ત્વરિતો યયૌ ।
અન્યત્ર વાસાય વિભુર્ન ચાત્માનમદર્શયત્ ॥

દેવાસ્ત્વનુગ્રહં ચક્રુર્મણ્ડૂકાનાં ભૃગૂત્તમ ।
યત્તચ્છૃણુ મહાબાહો ગદતો મમ સર્વશઃ ॥
દેવા ઊચુઃ ।

અગ્નિશાપાદજિહ્વાઽપિ રસજ્ઞાનબહિષ્કૃતાઃ ।
સરસ્વતીં બહુવિધાં યૂમમુચ્ચારયિષ્યથ ॥

બિલવાસં ગતાંશ્ચૈવ નિરાહારાનચેતસઃ ।
ગતાસૂનપિ વઃ શુષ્કાન્ભૂમિઃ સન્ધારયિષ્યતિ ॥

તમોઘનાયામપિ વૈ નિશાયાં વિચરિષ્યથ ।
ઇત્યુક્ત્વા તાંસ્તતો દેવાઃ પુનરેવ મહીમિમામ્ ॥

પરીયુર્જ્વલનસ્યાર્થે ન ચાવિન્દન્હુતાશનમ્ ।
અથ તાન્દ્વિરદઃ કશ્ચિત્સુરેન્દ્રદ્વિરદોપમઃ ॥

અશ્વત્થસ્થોઽગ્નિરિત્યેવમાહ દેવાન્ભૃગૂદ્વહ ।
શશાપ જ્વલનઃ સર્વાન્દ્વિરદાન્ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ॥

પ્રતીપા ભવતાં જિહ્વા ભવિત્રીતિ ભૃગૂદ્વહ । ઇત્યુક્ત્વા નિઃસૃતોઽશ્વત્થાદગ્નિર્વારણસૂચિતઃ ।
પ્રવિવેશ શમીગર્ભમથ વહ્નિઃ સુષુપ્સયા ॥

અનુગ્રહં તુ નાગાનાં યં ચક્રુઃ શૃણુ તં પ્રભો ।
દેવા ભૃગુકુલશ્રેષ્ઠ પ્રીત્યા સત્યપરાક્રમાઃ ॥
દેવા ઊચુઃ ।

પ્રતીપયા જિહ્વયાઽપિ સર્વાહારાન્હરિષ્યથ । વાચં ચોચ્ચારયિષ્યધ્વમુચ્ચૈરવ્યઞ્જિતાક્ષરામ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા પુનરેવાગ્નિમનુસસ્રુર્દિવૌકસઃ ॥

અશ્વત્થાન્નિઃસૃતશ્ચાગ્નિઃ શમીગર્ભમુપાવિશત્ ।
શુકેન ખ્યાપિતો વિપ્ર તં દેવાઃ સમુપાદ્રવન્ ॥

શશાપ સુકમગ્નિસ્તુ વાગ્વિહીનો ભવિષ્યસિ ।
જિહ્વામાવર્તયામાસ તસ્યાપિ હુતભુક્તદા ॥

દૃષ્ટ્વા તુ જ્વલનં દેવાઃ શુકમૂચુર્દયાન્વિતાઃ ।
ભવિતા ન ત્વમત્યન્તં શુકત્વે નષ્ટવાગિતિ ॥

આવૃત્તજિહ્વસ્ય સતો વાક્યં કાન્તં ભવિષ્યતિ ।
બાલસ્યેવ પ્રવૃદ્ધસ્ય કલમવ્યક્તમદ્ભુતમ્ ॥

ઇત્યુક્ત્વા તં શમીગર્ભે વહ્નિમાલક્ષ્ય દેવતાઃ ।
તદેવાયતનં ચક્રુઃ પુણ્યં સર્વક્રિયાસ્વપિ ॥

તદાપ્રભૃતિ ચાપ્યગ્નિઃ શમીગર્ભેષુ દૃશ્યતે ।
ઉત્પાદને તથોપાયમભિજગ્મુશ્ચ માનવાઃ ॥

આપો રસાતલે યાસ્તુ સંસ્પૃષ્ટાશ્ચિત્રભાનુના । તાઃ પર્વતપ્રસ્રવણૈરૂષ્માં મુઞ્ચન્તિ ભાર્ગવ ।
પાવકેનાધિશયતા સન્તપ્તાસ્તસ્ય તેજસા ॥

અથાગ્નિર્દેવતા દૃષ્ટ્વા બભૂવ વ્યથિતસ્તદા ।
કિમાગમનમિત્યેવં તાનપૃચ્છત પાવકઃ ॥

તમૂચુર્વિબુધાઃ સર્વે તે ચૈવ પરમર્ષયઃ । ત્વાં નિયોક્ષ્યામહે કાર્યે તદ્ભવાન્કર્તુમર્હતિ ।
કૃતે ચ તસ્મિન્ભવિતા તવાપિ સુમહાન્ગુણઃ ॥
અગ્નિરુવાચ ।

બ્રૂત યદ્ભવતાં કાર્યં કર્તાસ્મિ તદહં સુરાઃ ।
ભવતાં તુ નિયોજ્યોસ્મિ માવોત્રાસ્તુ વિચારણા ॥
દેવા ઊચુઃ ।

અસુરસ્તારકો નામ બ્રહ્મણો વરદર્પિતઃ ।
અસ્માન્પ્રબાધતે વીર્યાદ્વધસ્તસ્ય વિધીયતામ્ ॥

ઇમાન્દેવગણાંસ્તાત પ્રજાપતિગણાંસ્તથા ।
ઋષીંશ્ચાપિ મહાભાગ પરિત્રાયસ્વ પાવક ॥

અપત્યં તેજસા યુક્તં પ્રવીરં જનયક પ્રભો ।
યદ્ભયં નોઽસુરાત્તસ્માન્નાશયેદ્ધવ્યવાહન ॥

શપ્તાનાં નો મહાદેવ્યા નાન્યદસ્તિ પરાયણમ્ ।
અન્યત્ર ભવતો વીર તસ્માત્ત્રાયસ્વ નઃ પ્રભો ॥

ઇત્યુક્તઃ સ તથેત્યુક્ત્વા ભગવાન્હવ્યવાહનઃ ।
જગામાથ દુરાધર્ષો ગઙ્ગાં ભાગીરથીં પ્રતિ ॥

તયા ચાપ્યભવન્મિશ્રો ગર્ભં ચાસ્યાં દધે તદા ।
વવૃધે સ તદા ગર્ભઃ કક્ષે કૃષ્ણગતિર્યથા ॥

તેજસા તસ્ય દેવસ્ય ગઙ્ગા વિહ્વલચેતના ।
સન્તાપમગમત્તીવ્રં વોઢું સા ન શશાક હ ॥

આહિતે જ્વલનેનાથ ગર્ભે તેજઃસમન્વિતે ।
ગઙ્ગાયામસુરઃ કશ્ચિદ્ભૈરવં નાદમાનદત્ ॥

અબુદ્ધિપતિતેનાથ નાદેન વિપુલેન સા ॥
વિત્રસ્તોદ્ધાન્તનયના ગઙ્ગા વિપ્લુતલોચના ॥

વિસઞ્જ્ઞા નાશકદ્ગર્ભં વોઢુમાત્માનમેવ ચ ।
સા તુ તેજઃપરીતાઙ્ગી કમ્પમાના ચ જાહ્નવી ॥

ઉવાચ જ્વલનં વિપ્ર તદા ગર્ભબલોદ્ધુતા ।
નતે શક્તાઽસ્મિ ભગવંસ્તેજસોઽસ્ય વિધારણે ॥

વિમૂઢાઽસ્મિ કૃતાઽનેન ન મે સ્વાસ્ધ્યં યથા પુરા । વિહ્વલા ચાસ્મિ ભગવંશ્ચેતો નષ્ટં ચ મેઽનઘ

ધારણે નાસ્ય શક્તાઽહં ગર્ભસ્ય તપતાંવર ।
ઉત્સ્રક્ષ્યેઽહમિમં દુઃખાન્ન તુ કામાત્કથઞ્ચન ॥

ન તેજસાઽસ્તિ સંસ્પર્શો મમ દેવ વિભાવસો ।
આપદર્થે હિ સમ્બન્ધઃ સુસૂક્ષ્મોઽપિ મહાદ્યુતે ॥

યદત્ર ગુણસમ્પન્નમિતરદ્વા હુતાશન ।
ત્વય્યેવ તદહં મન્યે ધર્માધર્મૌ ચ કેવલૌ ॥

તામુવાચ તતો વહ્નિર્ધાર્યતાં ધાર્યતામિતિ ।
ગર્ભો મત્તેજસા યુક્તો મહાગુણફલોદયઃ ॥

શક્તા હ્યસિ મહીં કૃત્સ્નાં વોઢું ધારયિતું તથા ।
ન હિ તે કિઞ્ચિદપ્રાપ્યમન્યતો ધારણાદૃતે ॥

એવમુક્તા તુ સા દેવી તત્રૈવાન્તરધીયત । પાવકશ્ચાપિ તેજસ્વી કૃત્વા કાર્યં દિવૌકસામ્ ।
જગામેષ્ટં તદા દેશં તતો ભાર્ગવનન્દન ॥

સા વહ્નિના વાર્યમાણા દેવૈરપિ સરિદ્વરા ।
સમુત્સસર્જ તં ગર્ભં મેરૌ ગિરિવેર તદા ॥

સમર્થા ધારણે ચાપિ રુદ્રતેજઃપ્રધર્ષિતા । નાશકત્સા તદા ગર્ભં સન્ધારયિતુમોજસા ।
સમુત્સસર્જ તં દુઃખાદ્દીપ્તવૈશ્વાનરપ્રભમ્ ॥

દર્શયામાસ ચાગ્નિસ્તાં તદા ગઙ્ગાં ભૃગૂદ્વહ ।
પપ્રચ્છ સરિતાં શ્રેષ્ઠાં કચ્ચિદ્ગર્ભઃ સુખોદયઃ ॥

કીદૃગ્ગુણોપિ વા દેવિ કીદૃગ્રૂપશ્ચ દૃશ્યતે ।
તેજસા કેન વા યુક્તઃ સર્વમેતદ્બ્રવીહિ મે ॥
ગઙ્ગોવાચ ।

જાતરૂપઃ સ ગર્ભો વૈ તેજસા ત્વમિવાનઘ ।
સુવર્ણો વિમલો દીપ્તઃ પર્વતં ચાવભાસયન્ ॥

પદ્મોત્પલવિમિશ્રાણાં હ્રદાનામિવ શીતલઃ ।
ગન્ધોસ્ય સ કદમ્બાનાં તુલ્યો વૈ તપતાંવર ॥

તેજસા તસ્ય ગર્ભસ્ય ભાસ્કરસ્યેવ રશ્મિભિઃ । યદ્દ્રવ્યં પરિસંસૃષ્ટં પૃથિવ્યાં પર્વતેષુ ચ ।
તત્સર્વં કાઞ્ચનીભૂતં સમન્તાત્પ્રત્યદૃશ્યત ॥

પર્યધાવત શૈલાંશ્ચ નદીઃ પ્રસ્રવણાનિ ચ ।
વ્યાદીપયત્તેજસા ચ ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ॥

એવંરૂપઃ સ ભગવાન્પુત્રસ્તે હવ્યવાહન ।
સૂર્યવૈશ્વાનરસમઃ કાન્ત્યા સોમ ઇવાપરઃ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તુ સા દેવી તત્રૈવાન્તરધીયત । પાવકશ્ચાપિ તેજસ્વી કૃત્વા કાર્યં દિવૌકસામ્ ।
જગામેષ્ટં તતો દેશં તદા ભાર્ગવનન્દન ॥

એતૈઃ કર્મગુણૈર્લોકે નામાગ્નેઃ પરિગીયતે । હિરણ્યરેતા ઇતિ વૈ ઋષિભિર્વિબુધૈસ્તથા ।
પૃથિવી ચ તદા દેવી ખ્યાતા વસુમતીતિ વૈ ॥

સ તુ ગર્ભો મહાતેજા ગાઙ્ગેયઃ પાવકોદ્ભવઃ ।
દિવ્યં શરવણં પ્રાપ્ય વવૃધેઽદ્ભુતદર્શનઃ ॥

દદૃશુઃ કૃત્તિકાસ્તં તુ બાલાર્કસદૃશદ્યુતિમ્ ।
જાતસ્નેહાસ્તુ તં બાલં પુપુષુઃ સ્તન્યવિસ્રવૈઃ ॥

તતઃ સ કાર્તિકેયત્વમવાપ પરમદ્યુતિઃ ।
સ્કન્નત્વાત્સ્કન્દતાં ચાપિ ગુહાવાસાદ્ગુહોઽભવત્ ॥

એવં સુવર્ણમુત્પન્નમપત્યં જાતવેદસઃ ।
તત્ર જામ્બૂનદં શ્રેષ્ઠં દેવાનામપિ ભૂષણમ્ ॥

તતઃપ્રભૃતિ ચાપ્યેતઞ્જાતરૂપમુદાહૃતમ્ ।
રત્નાનામુત્તમં રત્નં ભૂષણાનાં તથૈવ ચ ॥

પવિત્રં ચ પવિત્રાણાં મઙ્ગલાનાં ચ મઙ્ગલમ્ ।
યત્સુવર્ણં સ ભગવાનગ્નિરીશઃ પ્રજાપતિઃ ॥

પવિત્રાણાં પવિત્રં હિ કનકં દ્વિજસત્તમાઃ ।
અગ્નીષોમાત્મકં ચૈવ જાતરૂપમુદાહૃતમ્ ॥