Mahabharata · Chapter 13.106

dattānāṃ phalasamprāptiṃ gavāṃ prabrūhi me'nagha /
vistareṇa mahābāho na hi tṛpyāmi kathyatām //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
ṛṣerauddālakervākyaṃ nāciketasya cobhayoḥ //

ṛṣirauddālakirdīkṣāmupagamya tataḥ sutam /
tvaṃ māmupacarasveti nāciketamabhāṣata //

samāpte niyame tasminmaharṣiḥ putramabravīt /
upasparśanasaktasya svādhyāyābhiratasya ca //

idhmā darbhāḥ sumanasaḥ kalaśaścābhito jalam /
vismṛtaṃ me tadādāya nadītīrādihāvraja //

gatvānavāpya tatsarvaṃ nadīvegasamāplutam /
na paśyāmi tadityevaṃ pitaraṃ so'bravīnmuniḥ //

kṣutpipāsāśramāviṣṭo munirauddālakistadā /
yamaṃ paśyeti taṃ putramaśapatkrodhamūrcchitaḥ //

tathā sa pitrā'bhihato vāgvajreṇa kṛtāñjaliḥ /
prasīdeti bruvanneva gatasatvo'patadbhuvi //

nāciketaṃ pritā dṛṣṭvā patitaṃ duḥkhamūrcchitaḥ /
kiṃ mayā kṛtamityuktvā nipapāta mahītale //

tasya duḥkhaparītasya svaṃ putramanuśocataḥ /
vyatītaṃ tadahaḥśeṣaṃ sā cogrā tatra śarvarī //

pitryeṇāśruprapātena nāciketaḥ kurūdvaha /
prāsyandacchayane kauśye vṛṣṭyā sasyamivāplutam //

sa paryapṛcchattaṃ putraṃ ślāghyaṃ paryāgataṃ punaḥ /
divyairgandhaiḥ samādigdhaṃ kṣīṇasvapnamivotthitam //

api putra jitā lokāḥ śubhāste svena karmaṇā /
diṣṭyā cāsi punaḥ prāpto na hi te mānuṣaṃ vapuḥ //

pratyakṣadārśī sarvasya vitrā pṛṣṭo mahātmanā /
abhyutthāya piturmadhye maharṣīṇāṃ nyavedayat //

kurvanmavacchāsanamāśu yāto hyahaṃ viśālāṃ ruciraprabhāsām /
vaivasvatīṃ prāpya sabhāmavaśyaṃ sahasraśo yojanahaimabhaumām //

dṛṣṭaiva māmabhimukhamāpatantaṃ gṛhaṃ nivedyāsanamādideśa /
vaivasvato'rghyādibhirarhaṇaiśca bhavatkṛte pūjayāmāsa māṃ sāḥ //

tatastvahaṃ taṃ śanakairavocaṃ vṛtaḥ sadasyairabhipūjyamānaḥ /
prāpto'smi te viṣayaṃ dharmarāja lokānarho yānahaṃ tānvidhatsva //

yamo'bravīnmāṃ na mṛtosi saumya yamaṃ paśyetyāha sa tvāṃ tapasvī /
pitā pradīptāgnisamānatejā na tatchakyamanṛtaṃ vipra kartum //

dṛṣṭaste'haṃ pratigacchasva tāta śocatyasau tava dehasya kartā /
dadāni kiñcāpi manaḥpraṇītaṃ priyātithestava kāmānvṛṇīṣva //

tenaivamuktastamahaṃ pratyavocaṃ prāptosmi te viṣayaṃ durnivartyam /
icchāmyahaṃ puṇyakṛtāṃ samṛddhām̐- llokāndraṣṭuṃ yadi te'haṃ varārhaḥ //

yānaṃ samāropya tu māṃ sa devo vāhairyuktaṃ suprabhaṃ bhānumattam /
sandarśayāmāsa tadā'tmalokā- nsarvāstathā puṇyakṛtāṃ dvijendra //

apaśyaṃ tatra veśmāni taijasāni mahātmanām /
nānāsaṃsthānarūpāṇi sarvaratnamayāni ca //

candramaṇḍalaśubhrāṇi kinkiṇījālavanti ca /
anekaśatabhaumāni sāntarjalavanāni ca //

vaiḍūryārkaprakāśāni rūpyarukmamayāni ca /
taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca //

bhakṣyabhojyamayāñśailānvāsāṃsi śayanāni ca /
sarvakāmaphalāṃścaiva vṛkṣānbhavanasaṃsthitān //

nadyo vīthyaḥ sabhā vāpyo dīrghikāścaiva sarvaśaḥ /
ghoṣavanti ca yānāni yuktāndhatha sahasraśaḥ //

kṣīrasravā vai sarito girīṃśca sarpistathā vimalaṃ cāpi toyam /
vaivasvatasyānumatāṃśca deśā- nadṛṣṭapūrvānsubahūnapaśyam //

sarvāndṛṣṭvā tadahaṃ dharmarāja- mavocaṃ vai sarvadevaṃ sahiṣṇum /
kṣīrasyaitāḥ sarpiṣaścaiva nadyaḥ śaśvatsrotāḥ kasya bhojyāḥ pravṛttāḥ //

yamo'bravīdviddhi bhojyāṃstvametā- nye dātāraḥ sādhavo gorasānām /
anye lokāḥ śāśvatā vītaśokaiḥ samākīrṇā gopradāne ratānām //

na tvetāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiśca /
jñātvā deyaṃ vipra gavāntaraṃ hi duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam //

svādhyāyavānyo'timātraṃ tapasvī vaitānastho brāhmaṇaḥ pātramāsām /
goṣu kṣāntaṃ gośaraṇyaṃ kṛtajñaṃ vṛttiglānaṃ tādṛśaṃ pātramāhuḥ //

kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣṇābhyāgatāśca dvārairetairgoviśeṣāḥ praśastāḥ /
antarjātāḥ sukrayajñānalabdhāḥ prāṇakrītāḥ sodakāḥ sodvahāśca //

tisro rātryastvadbhirupoṣya bhūmau tṛptā gāvastarpitebhyaḥ pradeyāḥ /
vatsaiḥ prītāḥ suprajāḥ sopacārā- stryahaṃ dattvā gorasairvartitavyam //

dattvā dhenuṃ suvratāṃ sādhudohāṃ kalyāṇavatsāmapalāyinīṃ ca /
yāvanti romāṇi bhavanti tasyā- stāvadvarṣāṇyaśnute svargalokam //

tathā'naḍvāhaṃ brāhmaṇebhyaḥ pradāya dāntaṃ dhuryaṃ balavantaṃ yuvānam /
kulānujīvyaṃ vīryavantaṃ bṛhantaṃ bhuṅkte lokānsammitāndhenudasya //

vṛddhe glāne sambhrame vā mahārthe kṛṣyarthaṃ vā haumyahetoḥ pramūtyām /
gurvarthaṃ vā yajñasamāptaye vā gāṃ vai dātuṃ deśakālo'viśiṣṭaḥ //
nāciketa uvāca /

śrutvā vaivasvatavacastamahaṃ punarabravam /
agomī gopradātṝṇāṃ kathaṃ lokānhi gacchati //

tato'bravīdyamo dhīmāngopradānaṃ tato gatim /
gopradānānukalpāttu gāmṛte santu gopradāḥ //

alābhe yo gavāṃ dadyāddhṛtadhenuṃ yatavrataḥ /
tasyaitā ghṛtavāhinyaḥ kṣarante vatsalā iva //

ghṛtālābhe tu yo dadyāttiladhenuṃ yatavrataḥ /
sa durgāttārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodate //

tilālābhe tu yo dadyājjaladhenuṃ yatavrataḥ /
sa kāmapravahāṃ śītīṃ nadīmetāmupāśnute //

evametāni me tatra dharmarājo nyadarśayat /
dṛṣṭvā ca paramaṃ harṣamavāpamahamacyuta //

nivedaye cāhamimaṃ priyaṃ te kraturmahānalpadhanapracāraḥ /
prāpto mayā tāta sa matprasūtaḥ prapatsyate vedavidhipravṛttaḥ //

śāpo hyayaṃ bhavato'nugrahāya prāpto mayā yatra dṛṣṭo yamo vai /
dānavyuṣṭiṃ tatra dṛṣṭvā mahātma- nniḥsandigdhāndānadharmāṃścariṣye //

idaṃ ca māmabravīddharmarājaḥ punaḥ punaḥ samprahṛṣṭo maharṣe /
dānena yaḥ prayato'bhūtsadaiva viśeṣato gopradānaṃ ca kuryām //

śuddho hyartho nāvamanyasva dharmā- npātre deyaṃ deśakālopapanne /
tasmādgāvaste nityameva pradeyā mābhūcca te saṃśayaḥ kaścidatra //

etāḥ purā hyadadannityameva sāntātmāno dānapathe niviṣṭāḥ /
tapāṃsyugrāṇyapratiśaṅkamānā- ste vai dānaṃ pradaduścaiva śaktyā //

kāle ca śaktyā matsaraṃ varjayitvā śuddhātmānaḥ śraddhinaḥ puṇyaśīlāḥ /
dattvā gā vai lokamamuṃ prapannā dedīpyante puṇyaśīlāstu nāke //

etaddānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ pātre dattaṃ prāpaṇīyaṃ parīkṣya /
kāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ daśāhaṃ rasairgavāṃ śakṛtā prasnavairvā //

devavratī syādvṛṣabhapradānai- rvedāvāptirgoyugasya pradāne /
tīrthāvāptirgoprayuktapradāne pāpotsargaḥ kapilāyāḥ pradāne //

gāmapyekāṃ kapilāṃ sampradāya nyāyopetāṃ kaluṣādvipramucyet /
gavāṃ rasātparamaṃ nāsti kiñci- dgavāṃ pradānaṃ sumahadvadanti //

gāvo lokāṃstārayanti kṣarantyo gāvaścānnaṃ sañjanayanti loke /
yastaṃ jānanna gavāṃ hārdameti sa vai gantā nirayaṃ pāpacetāḥ //

yaistaddattaṃ gosahasraṃ śataṃ vā daśārdhaṃ vā daśa vā sādhuvatsam /
apyekā vai sādhave brāhmaṇāya sāsyāmuṣminpuṇyatīrthā nadī vai //

prāptyā puṣṭyā lokasaṃrakṣaṇena gāvastulyāḥ sūryapādaiḥ pṛthivyām /
śabdaścaikaḥ sannatiścopabhogā- stasmādgodaḥ sūrya ivāvabhāti //

guruṃ śiṣyo varayedgopradāne sa vai gantā niyataṃ svargameva /
vidhijñānāṃ sumahāndharma eṣa vidhiṃ hyādyaṃ vidhayaḥ saṃviśanti //

idaṃ dānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ pātre dattvā prāpayethāḥ parīkṣya /
tvayyāśaṃsantyamarā dānavāśca vayaṃ cāpi prasṛte puṇyaśīle //

ityukto'haṃ dharmarājaṃ dvijarṣe dharmātmānaṃ śirasā'bhipraṇamya /
anujñātastena vaivasvatena pratyāgamaṃ bhagavatpādamūlam //