મહાભારત · અધ્યાય 13.106

દત્તાનાં ફલસમ્પ્રાપ્તિં ગવાં પ્રબ્રૂહિ મેઽનઘ ।
વિસ્તરેણ મહાબાહો ન હિ તૃપ્યામિ કથ્યતામ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ઋષેરૌદ્દાલકેર્વાક્યં નાચિકેતસ્ય ચોભયોઃ ॥

ઋષિરૌદ્દાલકિર્દીક્ષામુપગમ્ય તતઃ સુતમ્ ।
ત્વં મામુપચરસ્વેતિ નાચિકેતમભાષત ॥

સમાપ્તે નિયમે તસ્મિન્મહર્ષિઃ પુત્રમબ્રવીત્ ।
ઉપસ્પર્શનસક્તસ્ય સ્વાધ્યાયાભિરતસ્ય ચ ॥

ઇધ્મા દર્ભાઃ સુમનસઃ કલશશ્ચાભિતો જલમ્ ।
વિસ્મૃતં મે તદાદાય નદીતીરાદિહાવ્રજ ॥

ગત્વાનવાપ્ય તત્સર્વં નદીવેગસમાપ્લુતમ્ ।
ન પશ્યામિ તદિત્યેવં પિતરં સોઽબ્રવીન્મુનિઃ ॥

ક્ષુત્પિપાસાશ્રમાવિષ્ટો મુનિરૌદ્દાલકિસ્તદા ।
યમં પશ્યેતિ તં પુત્રમશપત્ક્રોધમૂર્ચ્છિતઃ ॥

તથા સ પિત્રાઽભિહતો વાગ્વજ્રેણ કૃતાઞ્જલિઃ ।
પ્રસીદેતિ બ્રુવન્નેવ ગતસત્વોઽપતદ્ભુવિ ॥

નાચિકેતં પ્રિતા દૃષ્ટ્વા પતિતં દુઃખમૂર્ચ્છિતઃ ।
કિં મયા કૃતમિત્યુક્ત્વા નિપપાત મહીતલે ॥

તસ્ય દુઃખપરીતસ્ય સ્વં પુત્રમનુશોચતઃ ।
વ્યતીતં તદહઃશેષં સા ચોગ્રા તત્ર શર્વરી ॥

પિત્ર્યેણાશ્રુપ્રપાતેન નાચિકેતઃ કુરૂદ્વહ ।
પ્રાસ્યન્દચ્છયને કૌશ્યે વૃષ્ટ્યા સસ્યમિવાપ્લુતમ્ ॥

સ પર્યપૃચ્છત્તં પુત્રં શ્લાઘ્યં પર્યાગતં પુનઃ ।
દિવ્યૈર્ગન્ધૈઃ સમાદિગ્ધં ક્ષીણસ્વપ્નમિવોત્થિતમ્ ॥

અપિ પુત્ર જિતા લોકાઃ શુભાસ્તે સ્વેન કર્મણા ।
દિષ્ટ્યા ચાસિ પુનઃ પ્રાપ્તો ન હિ તે માનુષં વપુઃ ॥

પ્રત્યક્ષદાર્શી સર્વસ્ય વિત્રા પૃષ્ટો મહાત્મના ।
અભ્યુત્થાય પિતુર્મધ્યે મહર્ષીણાં ન્યવેદયત્ ॥

કુર્વન્મવચ્છાસનમાશુ યાતો હ્યહં વિશાલાં રુચિરપ્રભાસામ્ ।
વૈવસ્વતીં પ્રાપ્ય સભામવશ્યં સહસ્રશો યોજનહૈમભૌમામ્ ॥

દૃષ્ટૈવ મામભિમુખમાપતન્તં ગૃહં નિવેદ્યાસનમાદિદેશ ।
વૈવસ્વતોઽર્ઘ્યાદિભિરર્હણૈશ્ચ ભવત્કૃતે પૂજયામાસ માં સાઃ ॥

તતસ્ત્વહં તં શનકૈરવોચં વૃતઃ સદસ્યૈરભિપૂજ્યમાનઃ ।
પ્રાપ્તોઽસ્મિ તે વિષયં ધર્મરાજ લોકાનર્હો યાનહં તાન્વિધત્સ્વ ॥

યમોઽબ્રવીન્માં ન મૃતોસિ સૌમ્ય યમં પશ્યેત્યાહ સ ત્વાં તપસ્વી ।
પિતા પ્રદીપ્તાગ્નિસમાનતેજા ન તત્છક્યમનૃતં વિપ્ર કર્તુમ્ ॥

દૃષ્ટસ્તેઽહં પ્રતિગચ્છસ્વ તાત શોચત્યસૌ તવ દેહસ્ય કર્તા ।
દદાનિ કિઞ્ચાપિ મનઃપ્રણીતં પ્રિયાતિથેસ્તવ કામાન્વૃણીષ્વ ॥

તેનૈવમુક્તસ્તમહં પ્રત્યવોચં પ્રાપ્તોસ્મિ તે વિષયં દુર્નિવર્ત્યમ્ ।
ઇચ્છામ્યહં પુણ્યકૃતાં સમૃદ્ધાઁ- લ્લોકાન્દ્રષ્ટું યદિ તેઽહં વરાર્હઃ ॥

યાનં સમારોપ્ય તુ માં સ દેવો વાહૈર્યુક્તં સુપ્રભં ભાનુમત્તમ્ ।
સન્દર્શયામાસ તદાઽત્મલોકા- ન્સર્વાસ્તથા પુણ્યકૃતાં દ્વિજેન્દ્ર ॥

અપશ્યં તત્ર વેશ્માનિ તૈજસાનિ મહાત્મનામ્ ।
નાનાસંસ્થાનરૂપાણિ સર્વરત્નમયાનિ ચ ॥

ચન્દ્રમણ્ડલશુભ્રાણિ કિન્કિણીજાલવન્તિ ચ ।
અનેકશતભૌમાનિ સાન્તર્જલવનાનિ ચ ॥

વૈડૂર્યાર્કપ્રકાશાનિ રૂપ્યરુક્મમયાનિ ચ ।
તરુણાદિત્યવર્ણાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥

ભક્ષ્યભોજ્યમયાઞ્શૈલાન્વાસાંસિ શયનાનિ ચ ।
સર્વકામફલાંશ્ચૈવ વૃક્ષાન્ભવનસંસ્થિતાન્ ॥

નદ્યો વીથ્યઃ સભા વાપ્યો દીર્ઘિકાશ્ચૈવ સર્વશઃ ।
ઘોષવન્તિ ચ યાનાનિ યુક્તાન્ધથ સહસ્રશઃ ॥

ક્ષીરસ્રવા વૈ સરિતો ગિરીંશ્ચ સર્પિસ્તથા વિમલં ચાપિ તોયમ્ ।
વૈવસ્વતસ્યાનુમતાંશ્ચ દેશા- નદૃષ્ટપૂર્વાન્સુબહૂનપશ્યમ્ ॥

સર્વાન્દૃષ્ટ્વા તદહં ધર્મરાજ- મવોચં વૈ સર્વદેવં સહિષ્ણુમ્ ।
ક્ષીરસ્યૈતાઃ સર્પિષશ્ચૈવ નદ્યઃ શશ્વત્સ્રોતાઃ કસ્ય ભોજ્યાઃ પ્રવૃત્તાઃ ॥

યમોઽબ્રવીદ્વિદ્ધિ ભોજ્યાંસ્ત્વમેતા- ન્યે દાતારઃ સાધવો ગોરસાનામ્ ।
અન્યે લોકાઃ શાશ્વતા વીતશોકૈઃ સમાકીર્ણા ગોપ્રદાને રતાનામ્ ॥

ન ત્વેતાસાં દાનમાત્રં પ્રશસ્તં પાત્રં કાલો ગોવિશેષો વિધિશ્ચ ।
જ્ઞાત્વા દેયં વિપ્ર ગવાન્તરં હિ દુઃખં જ્ઞાતું પાવકાદિત્યભૂતમ્ ॥

સ્વાધ્યાયવાન્યોઽતિમાત્રં તપસ્વી વૈતાનસ્થો બ્રાહ્મણઃ પાત્રમાસામ્ ।
ગોષુ ક્ષાન્તં ગોશરણ્યં કૃતજ્ઞં વૃત્તિગ્લાનં તાદૃશં પાત્રમાહુઃ ॥

કૃચ્છ્રોત્સૃષ્ટાઃ પોષ્ણાભ્યાગતાશ્ચ દ્વારૈરેતૈર્ગોવિશેષાઃ પ્રશસ્તાઃ ।
અન્તર્જાતાઃ સુક્રયજ્ઞાનલબ્ધાઃ પ્રાણક્રીતાઃ સોદકાઃ સોદ્વહાશ્ચ ॥

તિસ્રો રાત્ર્યસ્ત્વદ્ભિરુપોષ્ય ભૂમૌ તૃપ્તા ગાવસ્તર્પિતેભ્યઃ પ્રદેયાઃ ।
વત્સૈઃ પ્રીતાઃ સુપ્રજાઃ સોપચારા- સ્ત્ર્યહં દત્ત્વા ગોરસૈર્વર્તિતવ્યમ્ ॥

દત્ત્વા ધેનું સુવ્રતાં સાધુદોહાં કલ્યાણવત્સામપલાયિનીં ચ ।
યાવન્તિ રોમાણિ ભવન્તિ તસ્યા- સ્તાવદ્વર્ષાણ્યશ્નુતે સ્વર્ગલોકમ્ ॥

તથાઽનડ્વાહં બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદાય દાન્તં ધુર્યં બલવન્તં યુવાનમ્ ।
કુલાનુજીવ્યં વીર્યવન્તં બૃહન્તં ભુઙ્ક્તે લોકાન્સમ્મિતાન્ધેનુદસ્ય ॥

વૃદ્ધે ગ્લાને સમ્ભ્રમે વા મહાર્થે કૃષ્યર્થં વા હૌમ્યહેતોઃ પ્રમૂત્યામ્ ।
ગુર્વર્થં વા યજ્ઞસમાપ્તયે વા ગાં વૈ દાતું દેશકાલોઽવિશિષ્ટઃ ॥
નાચિકેત ઉવાચ ।

શ્રુત્વા વૈવસ્વતવચસ્તમહં પુનરબ્રવમ્ ।
અગોમી ગોપ્રદાતૄણાં કથં લોકાન્હિ ગચ્છતિ ॥

તતોઽબ્રવીદ્યમો ધીમાન્ગોપ્રદાનં તતો ગતિમ્ ।
ગોપ્રદાનાનુકલ્પાત્તુ ગામૃતે સન્તુ ગોપ્રદાઃ ॥

અલાભે યો ગવાં દદ્યાદ્ધૃતધેનું યતવ્રતઃ ।
તસ્યૈતા ઘૃતવાહિન્યઃ ક્ષરન્તે વત્સલા ઇવ ॥

ઘૃતાલાભે તુ યો દદ્યાત્તિલધેનું યતવ્રતઃ ।
સ દુર્ગાત્તારિતો ધેન્વા ક્ષીરનદ્યાં પ્રમોદતે ॥

તિલાલાભે તુ યો દદ્યાજ્જલધેનું યતવ્રતઃ ।
સ કામપ્રવહાં શીતીં નદીમેતામુપાશ્નુતે ॥

એવમેતાનિ મે તત્ર ધર્મરાજો ન્યદર્શયત્ ।
દૃષ્ટ્વા ચ પરમં હર્ષમવાપમહમચ્યુત ॥

નિવેદયે ચાહમિમં પ્રિયં તે ક્રતુર્મહાનલ્પધનપ્રચારઃ ।
પ્રાપ્તો મયા તાત સ મત્પ્રસૂતઃ પ્રપત્સ્યતે વેદવિધિપ્રવૃત્તઃ ॥

શાપો હ્યયં ભવતોઽનુગ્રહાય પ્રાપ્તો મયા યત્ર દૃષ્ટો યમો વૈ ।
દાનવ્યુષ્ટિં તત્ર દૃષ્ટ્વા મહાત્મ- ન્નિઃસન્દિગ્ધાન્દાનધર્માંશ્ચરિષ્યે ॥

ઇદં ચ મામબ્રવીદ્ધર્મરાજઃ પુનઃ પુનઃ સમ્પ્રહૃષ્ટો મહર્ષે ।
દાનેન યઃ પ્રયતોઽભૂત્સદૈવ વિશેષતો ગોપ્રદાનં ચ કુર્યામ્ ॥

શુદ્ધો હ્યર્થો નાવમન્યસ્વ ધર્મા- ન્પાત્રે દેયં દેશકાલોપપન્ને ।
તસ્માદ્ગાવસ્તે નિત્યમેવ પ્રદેયા માભૂચ્ચ તે સંશયઃ કશ્ચિદત્ર ॥

એતાઃ પુરા હ્યદદન્નિત્યમેવ સાન્તાત્માનો દાનપથે નિવિષ્ટાઃ ।
તપાંસ્યુગ્રાણ્યપ્રતિશઙ્કમાના- સ્તે વૈ દાનં પ્રદદુશ્ચૈવ શક્ત્યા ॥

કાલે ચ શક્ત્યા મત્સરં વર્જયિત્વા શુદ્ધાત્માનઃ શ્રદ્ધિનઃ પુણ્યશીલાઃ ।
દત્ત્વા ગા વૈ લોકમમું પ્રપન્ના દેદીપ્યન્તે પુણ્યશીલાસ્તુ નાકે ॥

એતદ્દાનં ન્યાયલબ્ધં દ્વિજેભ્યઃ પાત્રે દત્તં પ્રાપણીયં પરીક્ષ્ય ।
કામ્યાષ્ટમ્યાં વર્તિતવ્યં દશાહં રસૈર્ગવાં શકૃતા પ્રસ્નવૈર્વા ॥

દેવવ્રતી સ્યાદ્વૃષભપ્રદાનૈ- ર્વેદાવાપ્તિર્ગોયુગસ્ય પ્રદાને ।
તીર્થાવાપ્તિર્ગોપ્રયુક્તપ્રદાને પાપોત્સર્ગઃ કપિલાયાઃ પ્રદાને ॥

ગામપ્યેકાં કપિલાં સમ્પ્રદાય ન્યાયોપેતાં કલુષાદ્વિપ્રમુચ્યેત્ ।
ગવાં રસાત્પરમં નાસ્તિ કિઞ્ચિ- દ્ગવાં પ્રદાનં સુમહદ્વદન્તિ ॥

ગાવો લોકાંસ્તારયન્તિ ક્ષરન્ત્યો ગાવશ્ચાન્નં સઞ્જનયન્તિ લોકે ।
યસ્તં જાનન્ન ગવાં હાર્દમેતિ સ વૈ ગન્તા નિરયં પાપચેતાઃ ॥

યૈસ્તદ્દત્તં ગોસહસ્રં શતં વા દશાર્ધં વા દશ વા સાધુવત્સમ્ ।
અપ્યેકા વૈ સાધવે બ્રાહ્મણાય સાસ્યામુષ્મિન્પુણ્યતીર્થા નદી વૈ ॥

પ્રાપ્ત્યા પુષ્ટ્યા લોકસંરક્ષણેન ગાવસ્તુલ્યાઃ સૂર્યપાદૈઃ પૃથિવ્યામ્ ।
શબ્દશ્ચૈકઃ સન્નતિશ્ચોપભોગા- સ્તસ્માદ્ગોદઃ સૂર્ય ઇવાવભાતિ ॥

ગુરું શિષ્યો વરયેદ્ગોપ્રદાને સ વૈ ગન્તા નિયતં સ્વર્ગમેવ ।
વિધિજ્ઞાનાં સુમહાન્ધર્મ એષ વિધિં હ્યાદ્યં વિધયઃ સંવિશન્તિ ॥

ઇદં દાનં ન્યાયલબ્ધં દ્વિજેભ્યઃ પાત્રે દત્ત્વા પ્રાપયેથાઃ પરીક્ષ્ય ।
ત્વય્યાશંસન્ત્યમરા દાનવાશ્ચ વયં ચાપિ પ્રસૃતે પુણ્યશીલે ॥

ઇત્યુક્તોઽહં ધર્મરાજં દ્વિજર્ષે ધર્માત્માનં શિરસાઽભિપ્રણમ્ય ।
અનુજ્ઞાતસ્તેન વૈવસ્વતેન પ્રત્યાગમં ભગવત્પાદમૂલમ્ ॥