મહાભારત · અધ્યાય 12.86

કથંવિધં પુરં રાજા સ્વયમાવસ્તુમર્હતિ ।
કૃતં વા કારયિત્વા વા તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

વસ્તવ્યં યત્ર કૌન્તેય સપુત્રજ્ઞાતિબન્ધુના ।
ન્યાય્યં ચ પરિપ્રષ્ટું વૃત્તિં ગુપ્તિં ચ ભારત ॥

તસ્માત્તે ર્તયિષ્યામિ દુર્ગકર્મ વિશેષતઃ ।
શ્રુત્વા તથા વિધાતવ્યમનુષ્ઠેયં ચ યત્નતઃ ॥

ષઙ્વિધં દુર્ગમાસ્થાય પુરાણ્યથ નિવેશયેત્ ।
સર્વસમ્પત્પ્રધાનં ચ બાહુલ્યં ચાપિ સમ્ભવેત્ ॥

ધન્વદુર્ગં મહીદુર્ગં ગિરિદુર્ગં તથૈવ ચ ।
મનુષ્યદુર્ગં મૃદ્દુર્ગં વનદુર્ગં ચ તાનિ ષટ્ ॥

યત્પુરં દુર્ગસમ્પન્નં ધાન્યાયુધસમન્વિતમ્ ।
દૃઢપ્રાકારપરિખં હસ્ત્યશ્વરથસન્કુલમ્ ॥

વિદ્વાંસઃ શિલ્પિનો યત્ર નિચયાશ્ચ સુસઞ્ચિતાઃ ।
ધાર્મિકશ્ચ જનો યત્ર દાક્ષ્યમુત્તમમાસ્થિતઃ ॥

ઊર્જસ્વિનરનાગાશ્વં ચત્વરાપણશોભિતમ્ ।
પ્રસિદ્ધવ્યવહારં ચ પ્રશાન્તમકુતોભયમ્ ॥

સુપ્રભં સાનુનાદં ચ સુપ્રશસ્તનિવેશનમ્ ।
શૂરાઢ્યં પ્રાજ્ઞસમ્પૂર્ણં બ્રહ્મઘોષાનુનાદિતમ્ ॥

સમાજોત્સવસમ્પન્નં સદાપૂજિતદૈવતમ્ ।
વશ્યામાત્યબલો રાજા તત્પુરં સ્વયમાવિશેત્ ॥

તત્ર કોશં બલં મિત્રં વ્યવહારં ચ વર્ધયેત્ ।
પુરે જનપદે ચૈવ સર્વદોષાન્નિવર્તયેત્ ॥

ભાણ્ડાગારાયુધાગારં પ્રયત્નેનાભિવર્ધયેત્ ।
નિચયાન્વર્ધયેત્સર્વાંસ્તથા યન્ત્રકટન્કટાન્ ॥

કાષ્ઠલોહતુષાઙ્ગારદારુશૃઙ્ગાસ્થિવૈણવાન્ ।
મજ્જાસ્નેહવસાક્ષૌદ્રમૌષધગ્રામમેવ ચ ॥

શણં સર્જરસં ધાન્યમાયુધાનિ શરાંસ્તથા ।
ચર્મ સ્નાયું તથા વેત્રં મુઞ્જવલ્વજદન્ધ્વનાન્ ॥

આશયાશ્ચોદપાનાશ્ચ પ્રભૂતસલિલાકરાઃ ।
નિરોદ્ધવ્યાઃ સદા રાજ્ઞા ક્ષીરિણશ્ચ મહીરુહાઃ ॥

સત્કૃતાશ્ચ પ્રયત્નેન આચાર્યર્ત્વિક્પુરોહિતાઃ ।
મહેષ્વાસાઃ સ્થપતયઃ સાંવત્સરચિકિત્સકાઃ ॥

પ્રાજ્ઞા મેધાવિનો દાન્તા દક્ષાઃ શૂરા બહુશ્રુતાઃ ।
કુલીનાઃ સત્વસમ્પન્ના યુક્તાઃ સર્વેષુ કર્મસુ ॥

પૂજયેદ્ધાર્મિકાન્રાજા નિગૃહ્ણીયાદધાર્મેકાન્ ।
નિયુઞ્જ્યાચ્ચ પ્રયત્નેન સર્વવર્ણાન્સ્વકર્મસુ ॥

બાહ્યમાભ્યન્તરં ચૈવ પૌરજાનપદં તથા ।
ચારૈઃ સુવિદિતં કૃત્વા તતઃ કર્મ પ્રયોજયેત્ ॥

ચરાન્મન્ત્રં ચ કોશં ચ દણ્ડં ચૈવ વિશેષતઃ ।
અનુતિષ્ઠેત્સ્વયં રાજા સર્વં હ્યત્ર પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

ઉદાસીનારિમિત્રાણાં સર્વમેવ ચિકીર્ષિતમ્ ।
પુરે જનપદે ચૈવ જ્ઞાતવ્યં ચારચક્ષુષા ॥

તતસ્તેષાં વિધાતવ્યં સર્વમેવાપ્રમાદતઃ ।
ભક્તાન્પૂજયતા નિત્યં દ્વિષતશ્ચ નિગૃહ્ણતા ॥

યષ્ટવ્યં ક્રતુભિર્નિત્યં દાતવ્યં ચાપ્યપીડયા ।
પ્રજાનાં રક્ષણં કાર્યં ન કાર્યં ધર્મબાધકમ્ ॥

કૃપણાનાથવૃદ્ધાનાં વિધવાનાં ચ યોષિતામ્ ।
યોગક્ષેમં ચ વૃત્તિં ચ નિત્યમેવ પ્રકલ્પયેત્ ॥

આશ્રમેષુ યથાકાલં ચૈલભાજનભોજનમ્ ।
સદૈવોપહરેદ્રાજા સત્કૃયાભ્યર્ચ્ય માન્ય ચ ॥

આત્માનં સર્વકાર્યાણિ તાપસે રાષ્ટ્રમેવ ચ ।
નિવેદયેત્પ્રયત્નેન તિષ્ઠેત્પ્રહ્વશ્ચ સર્વદા ॥

તે કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયાં શરણં શરણાર્થિને । રાજ્ઞે દદ્યુર્યથાકામં તાપસાઃ શંસિતવ્રતાઃ ॥

સર્વાર્થત્યાગિનં રાજા કુલે જાતં બહુશ્રુતમ્ ।
પૂજયેત્તાદૃશં દૃષ્ટ્વા શયનાસનભોજનૈઃ ॥

તસ્મિન્કુર્વીત વિશ્વાસં રાજા કસ્યાઞ્ચિદાપદિ ।
તાપસેષુ હિ વિશ્વાસમપિ કુર્વન્તિ દસ્યવઃ ॥

તસ્મિન્નિધીનાદધીત પુનઃ પ્રત્યાદદીત ચ ।
ન ચાપ્યભીક્ષ્ણં સેવેત ભૃશં વા પ્રતિપૂજયેત્ ॥

અન્યઃ કાર્યઃ સ્વરાષ્ટ્રેષુ પરરાષ્ટ્રેષુ ચાપરઃ ।
અટવીષુ પરઃ કાર્યઃ સામન્તનગરેષ્વપિ ॥

તેષુ સત્કારમાનાભ્યાં સંવિભાગાંશ્ચ કારયેત્ ।
પરરાષ્ટ્રાટવીસ્થેષુ યથા સ્વવિષયે તથા ॥

તે કસ્યાઞ્ચિદવસ્થાયાં શરણં શરણાર્થિને ।
રાજ્ઞે દદ્યુર્થથાકામં તાપસાઃ સંશિતવ્રતાઃ ॥

એષ તે લક્ષણોદ્દેશઃ સન્ક્ષેપેણ પ્રકીર્તિતઃ ।
યાદૃશે નગરે રાજા સ્વયમાવસ્તુમર્હતિ ॥