Mahabharata · Chapter 12.78

vyākhyātā rājadharmeṇa vṛttirāpatsu bhārata /
kathañcidvaiśyadharmeṇa jīvedvā brāhmaṇo na vā //
bhīṣma uvāca /

aśaktaḥ kṣatradharmeṇa vaiśyadharmeṇa vartayet /
kṛṣiṃ gorakṣyamāsthāya vyasane vṛttisankṣaye //
yudhiṣṭhira uvāca /

kāni paṇyāni vikrīṇansvargalokānna hīyate /
brāhmaṇo vaiśyadharmeṇa vartayanbharatarṣabha //
bhīṣma uvāca /

surālavaṇamityetattilānkesariṇaḥ paśūn /
vṛṣabhānmadhu māṃsaṃ ca kṛtānnaṃ ca yudhiṣṭhira //

sarvāsvavasthāsvetāni brāhmaṇaḥ parivarjayet /
eteṣāṃ vikrayāttāta brāhmaṇo narake patet //

ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryo'śvaḥ pṛthivī virāṭ /
dhenuryajñaśca somaśca na vikreyāḥ kathañcana //

pakvenāmasya nimayaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ /
nimayetpakvamāmena bhojanārthāya bhārata //

vayaṃ siddhamaśiṣyāmo bhavānsādhayatāmidam /
evaṃ saṃvīkṣya samayaṃ nādharmo'sti kathañcana //

atra te vartayiṣyāmi yathā karmaḥ sanātanaḥ /
vyavahārapravṛttānāṃ tannibodha yudhiṣṭhira //

bhavate'haṃ dadānīdaṃ bhavānetatprayacchatu /
ucito vartate dharmo na balātsampravartate //

ityevaṃ sampravartante vyavahārāḥ purātanaḥ /
ṛṣīṇāmitareṣāṃ ca sādhu caitadasaṃśayam //
yudhiṣṭhira uvāca /

atha tāta yadā sarvāḥ śastramādadate prajāḥ /
vyutkramante svadharmebhyaḥ kṣatrasya kṣīyate balam //

tadā trātā tu ko nu syātko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam /
etaṃ me saṃśayaṃ brūhi vistareṇa pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

dānena tapasā yajñaidadroheṇa damena ca /
brāhmaṇapramukhā varṇāḥ kṣemamiccheyurātmanaḥ //

teṣāṃ ye vedabalinasta utthāya samantataḥ /
rājño balaṃ vardhayeyurmahendrasyeva devatāḥ //

rājño hi kṣīyamāṇasya brahmaivāhuḥ parāyaṇam /
tasmādbrāhmabalenaiva samuttheyaṃ vijānatā //

yadā tu vijayī rājā kṣemaṃ rāṣṭre'bhisandadhet /
tadā varṇā yathādharmaṃ niviśeyuḥ svakarmasu //

unmaryāde pravṛtte tu dasyubhiḥ sankare kṛte /
sarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravanto yudhiṣṭhira //
yudhiṣṭhira uvāca /

atha cetsarvataḥ kṣatraṃ praduṣyedbrāhmaṇaṃ prati /
kastatra brāhmaṇāṃstrātā ko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam //
bhīṣma uvāca /

tapasā brahmacaryeṇa śastreṇa ca balena ca /
amāyayā māyayā ca niyantavyaṃ tadā bhavet //

kṣatriyasyātivṛttasya brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ /
brahmaiva sanniyantṛ syātkṣatraṃ hi brahmasambhavam //

abhdyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam /
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svasvayoniṣu śāmyati //

yadā chinattyayo'śmānamagniścāpo'bhihanti ca /
kṣatraṃ ca brāhmaṇaṃ dveṣṭi tadā śāmyanti te trayaḥ //

tasmādbrahmaṇi śāmyanti kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira /
samudīrṇānyajeyāni tejāṃsi ca balāni ca //
yudhiṣṭhira uvāca /

brahmavīrye mṛdūbhūte kṣatravīrye ca durbale /
duṣṭeṣu sarvavarṇeṣu brāhmaṇānprati bhārata //

ye tatra yuddhaṃ kurvanti tyaktvā jīvitamātmanaḥ /
brāhmaṇānparirakṣanti teṣāṃ lokā bhavanti ke //
bhīṣma uvāca /

brāhmaṇānparirakṣanto dharmamātmānameva ca / manasvino manyumantaḥ puṇyām̐llokānvrajantyamī /
brāhmaṇārthaṃ hi sarveṣāṃ śastragrahaṇabhiṣyate //

atisviṣṭamadhītānāṃ lokānatitapasvinām /
anāśakāgnyāhitānāṃ śūrā yānti parāṃ gatim //

brāhmaṇastriṣu varṇeṣu śastraṃ gṛhṇanna duṣyati /
eṣa evātmanastyāgo nānyaṃ dharmaṃ vidurjanā //

tebhyo namaśca bhadraṃ ca ye śarīrāṇi juhvati /
brahmadvipo jighāṃsantasteṣāṃ no'stu salokatā //

brahmalokajitaḥ svargyānvīrāṃstānmanuravravīt / yathā'śvamedhāvabhṛthe snātāḥ pūtā bhavantyuta /
duṣkṛtaḥ sukṛtaścaiva tathā śastrahatā raṇe //

bhavatyadharmo dharmo hi dharmo'dharmo bhavatyuta /
kāraṇāddeśakālasya deśaḥ kālaḥ sa tādṛśaḥ //

maitrāḥ krūrāṇi kurvanto jayanti svargamuttamam /
dharmyāḥ pāpāni kurvāṇā gacchanti paramāṃ gatim //

brāhmaṇastriṣu kāleṣu śastraṃ gṛhṇanna duṣyati /
ātmatrāṇe dasyudoṣe sarvasvaharaṇe tathā //
yudhiṣṭhira uvāca /

abhyutthite dasyubale kṣatrārthe varṇasaṅkare /
sampramūḍheṣu varṇeṣu yadanyo'bhibhavedvalī //

brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama /
dasyubhyo yaḥ prajā rakṣeddaṇḍaṃ dharmeṇa dhārayet //
bhīṣma uvāca /

kāryaṃ kuryānna vā kuryātsa vāryo vā bhavenna vā /
na sma śastraṃ gṛhītavyamanyatra kṣatrabandhutaḥ //

apāre yo bhavetpāramaplaveḥ yaḥ plavo bhavet /
śūdro vā yadi vā'pyanyaḥ sarvathā mānamarhati //

yamāśritya narā rājanvartayeyuryathāsukham /
anāthāstapyamānāśca dasyubhiḥ paripīḍitāḥ //

tameva pūjayeyuste prītyā svamiva bāndhavam /
yahaddhyabhīṣṭaṃ kauravya kartā sanmānamarhati //

kimanaḍuhā yo na vahetkiṃ dhenvā vā'pyadugdhayā /
bandhyayā bhāryayā ko'rthaḥ ko'rtho rājñā'pyarakṣatā //

yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ /
yathā hyadakṣaḥ puruṣaḥ pathi kṣetraṃ yathoparam //

yathā vipro'nadhīyāno rājā yaśca na rakṣitā /
megho na varṣate yaśca sarva eva nirarthakāḥ //

nityaṃ yastu sato rakṣedasataśca nivartayet /
sa eva rājā kartavyastena sarvamidaṃ dhṛtam //