મહાભારત · અધ્યાય 12.78

વ્યાખ્યાતા રાજધર્મેણ વૃત્તિરાપત્સુ ભારત ।
કથઞ્ચિદ્વૈશ્યધર્મેણ જીવેદ્વા બ્રાહ્મણો ન વા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અશક્તઃ ક્ષત્રધર્મેણ વૈશ્યધર્મેણ વર્તયેત્ ।
કૃષિં ગોરક્ષ્યમાસ્થાય વ્યસને વૃત્તિસન્ક્ષયે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

કાનિ પણ્યાનિ વિક્રીણન્સ્વર્ગલોકાન્ન હીયતે ।
બ્રાહ્મણો વૈશ્યધર્મેણ વર્તયન્ભરતર્ષભ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સુરાલવણમિત્યેતત્તિલાન્કેસરિણઃ પશૂન્ ।
વૃષભાન્મધુ માંસં ચ કૃતાન્નં ચ યુધિષ્ઠિર ॥

સર્વાસ્વવસ્થાસ્વેતાનિ બ્રાહ્મણઃ પરિવર્જયેત્ ।
એતેષાં વિક્રયાત્તાત બ્રાહ્મણો નરકે પતેત્ ॥

અજોઽગ્નિર્વરુણો મેષઃ સૂર્યોઽશ્વઃ પૃથિવી વિરાટ્ ।
ધેનુર્યજ્ઞશ્ચ સોમશ્ચ ન વિક્રેયાઃ કથઞ્ચન ॥

પક્વેનામસ્ય નિમયં ન પ્રશંસન્તિ સાધવઃ ।
નિમયેત્પક્વમામેન ભોજનાર્થાય ભારત ॥

વયં સિદ્ધમશિષ્યામો ભવાન્સાધયતામિદમ્ ।
એવં સંવીક્ષ્ય સમયં નાધર્મોઽસ્તિ કથઞ્ચન ॥

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ યથા કર્મઃ સનાતનઃ ।
વ્યવહારપ્રવૃત્તાનાં તન્નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥

ભવતેઽહં દદાનીદં ભવાનેતત્પ્રયચ્છતુ ।
ઉચિતો વર્તતે ધર્મો ન બલાત્સમ્પ્રવર્તતે ॥

ઇત્યેવં સમ્પ્રવર્તન્તે વ્યવહારાઃ પુરાતનઃ ।
ઋષીણામિતરેષાં ચ સાધુ ચૈતદસંશયમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અથ તાત યદા સર્વાઃ શસ્ત્રમાદદતે પ્રજાઃ ।
વ્યુત્ક્રમન્તે સ્વધર્મેભ્યઃ ક્ષત્રસ્ય ક્ષીયતે બલમ્ ॥

તદા ત્રાતા તુ કો નુ સ્યાત્કો ધર્મઃ કિં પરાયણમ્ ।
એતં મે સંશયં બ્રૂહિ વિસ્તરેણ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

દાનેન તપસા યજ્ઞૈદદ્રોહેણ દમેન ચ ।
બ્રાહ્મણપ્રમુખા વર્ણાઃ ક્ષેમમિચ્છેયુરાત્મનઃ ॥

તેષાં યે વેદબલિનસ્ત ઉત્થાય સમન્તતઃ ।
રાજ્ઞો બલં વર્ધયેયુર્મહેન્દ્રસ્યેવ દેવતાઃ ॥

રાજ્ઞો હિ ક્ષીયમાણસ્ય બ્રહ્મૈવાહુઃ પરાયણમ્ ।
તસ્માદ્બ્રાહ્મબલેનૈવ સમુત્થેયં વિજાનતા ॥

યદા તુ વિજયી રાજા ક્ષેમં રાષ્ટ્રેઽભિસન્દધેત્ ।
તદા વર્ણા યથાધર્મં નિવિશેયુઃ સ્વકર્મસુ ॥

ઉન્મર્યાદે પ્રવૃત્તે તુ દસ્યુભિઃ સન્કરે કૃતે ।
સર્વે વર્ણા ન દુષ્યેયુઃ શસ્ત્રવન્તો યુધિષ્ઠિર ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અથ ચેત્સર્વતઃ ક્ષત્રં પ્રદુષ્યેદ્બ્રાહ્મણં પ્રતિ ।
કસ્તત્ર બ્રાહ્મણાંસ્ત્રાતા કો ધર્મઃ કિં પરાયણમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શસ્ત્રેણ ચ બલેન ચ ।
અમાયયા માયયા ચ નિયન્તવ્યં તદા ભવેત્ ॥

ક્ષત્રિયસ્યાતિવૃત્તસ્ય બ્રાહ્મણેષુ વિશેષતઃ ।
બ્રહ્મૈવ સન્નિયન્તૃ સ્યાત્ક્ષત્રં હિ બ્રહ્મસમ્ભવમ્ ॥

અભ્દ્યોઽગ્નિર્બ્રહ્મતઃ ક્ષત્રમશ્મનો લોહમુત્થિતમ્ ।
તેષાં સર્વત્રગં તેજઃ સ્વસ્વયોનિષુ શામ્યતિ ॥

યદા છિનત્ત્યયોઽશ્માનમગ્નિશ્ચાપોઽભિહન્તિ ચ ।
ક્ષત્રં ચ બ્રાહ્મણં દ્વેષ્ટિ તદા શામ્યન્તિ તે ત્રયઃ ॥

તસ્માદ્બ્રહ્મણિ શામ્યન્તિ ક્ષત્રિયાણાં યુધિષ્ઠિર ।
સમુદીર્ણાન્યજેયાનિ તેજાંસિ ચ બલાનિ ચ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

બ્રહ્મવીર્યે મૃદૂભૂતે ક્ષત્રવીર્યે ચ દુર્બલે ।
દુષ્ટેષુ સર્વવર્ણેષુ બ્રાહ્મણાન્પ્રતિ ભારત ॥

યે તત્ર યુદ્ધં કુર્વન્તિ ત્યક્ત્વા જીવિતમાત્મનઃ ।
બ્રાહ્મણાન્પરિરક્ષન્તિ તેષાં લોકા ભવન્તિ કે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

બ્રાહ્મણાન્પરિરક્ષન્તો ધર્મમાત્માનમેવ ચ । મનસ્વિનો મન્યુમન્તઃ પુણ્યાઁલ્લોકાન્વ્રજન્ત્યમી ।
બ્રાહ્મણાર્થં હિ સર્વેષાં શસ્ત્રગ્રહણભિષ્યતે ॥

અતિસ્વિષ્ટમધીતાનાં લોકાનતિતપસ્વિનામ્ ।
અનાશકાગ્ન્યાહિતાનાં શૂરા યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ॥

બ્રાહ્મણસ્ત્રિષુ વર્ણેષુ શસ્ત્રં ગૃહ્ણન્ન દુષ્યતિ ।
એષ એવાત્મનસ્ત્યાગો નાન્યં ધર્મં વિદુર્જના ॥

તેભ્યો નમશ્ચ ભદ્રં ચ યે શરીરાણિ જુહ્વતિ ।
બ્રહ્મદ્વિપો જિઘાંસન્તસ્તેષાં નોઽસ્તુ સલોકતા ॥

બ્રહ્મલોકજિતઃ સ્વર્ગ્યાન્વીરાંસ્તાન્મનુરવ્રવીત્ । યથાઽશ્વમેધાવભૃથે સ્નાતાઃ પૂતા ભવન્ત્યુત ।
દુષ્કૃતઃ સુકૃતશ્ચૈવ તથા શસ્ત્રહતા રણે ॥

ભવત્યધર્મો ધર્મો હિ ધર્મોઽધર્મો ભવત્યુત ।
કારણાદ્દેશકાલસ્ય દેશઃ કાલઃ સ તાદૃશઃ ॥

મૈત્રાઃ ક્રૂરાણિ કુર્વન્તો જયન્તિ સ્વર્ગમુત્તમમ્ ।
ધર્મ્યાઃ પાપાનિ કુર્વાણા ગચ્છન્તિ પરમાં ગતિમ્ ॥

બ્રાહ્મણસ્ત્રિષુ કાલેષુ શસ્ત્રં ગૃહ્ણન્ન દુષ્યતિ ।
આત્મત્રાણે દસ્યુદોષે સર્વસ્વહરણે તથા ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અભ્યુત્થિતે દસ્યુબલે ક્ષત્રાર્થે વર્ણસઙ્કરે ।
સમ્પ્રમૂઢેષુ વર્ણેષુ યદન્યોઽભિભવેદ્વલી ॥

બ્રાહ્મણો યદિ વા વૈશ્યઃ શૂદ્રો વા રાજસત્તમ ।
દસ્યુભ્યો યઃ પ્રજા રક્ષેદ્દણ્ડં ધર્મેણ ધારયેત્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

કાર્યં કુર્યાન્ન વા કુર્યાત્સ વાર્યો વા ભવેન્ન વા ।
ન સ્મ શસ્ત્રં ગૃહીતવ્યમન્યત્ર ક્ષત્રબન્ધુતઃ ॥

અપારે યો ભવેત્પારમપ્લવેઃ યઃ પ્લવો ભવેત્ ।
શૂદ્રો વા યદિ વાઽપ્યન્યઃ સર્વથા માનમર્હતિ ॥

યમાશ્રિત્ય નરા રાજન્વર્તયેયુર્યથાસુખમ્ ।
અનાથાસ્તપ્યમાનાશ્ચ દસ્યુભિઃ પરિપીડિતાઃ ॥

તમેવ પૂજયેયુસ્તે પ્રીત્યા સ્વમિવ બાન્ધવમ્ ।
યહદ્ધ્યભીષ્ટં કૌરવ્ય કર્તા સન્માનમર્હતિ ॥

કિમનડુહા યો ન વહેત્કિં ધેન્વા વાઽપ્યદુગ્ધયા ।
બન્ધ્યયા ભાર્યયા કોઽર્થઃ કોઽર્થો રાજ્ઞાઽપ્યરક્ષતા ॥

યથા દારુમયો હસ્તી યથા ચર્મમયો મૃગઃ ।
યથા હ્યદક્ષઃ પુરુષઃ પથિ ક્ષેત્રં યથોપરમ્ ॥

યથા વિપ્રોઽનધીયાનો રાજા યશ્ચ ન રક્ષિતા ।
મેઘો ન વર્ષતે યશ્ચ સર્વ એવ નિરર્થકાઃ ॥

નિત્યં યસ્તુ સતો રક્ષેદસતશ્ચ નિવર્તયેત્ ।
સ એવ રાજા કર્તવ્યસ્તેન સર્વમિદં ધૃતમ્ ॥