Mahabharata · Chapter 12.73

rājñā purohitaḥ kāryaḥ kīdṛśo varṇato bhavet /
purodhā yādṛśaḥ kāryaḥ kathayasva pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

gauro vā lohito vā'pi śyāmo vā nīrujaḥ sukhī / akrodhano hyacapalaḥ sarvataśca jitendriyaḥ //

rājñā purohitaḥ kāryo bhavedvidvānbahuśrutaḥ /
ubhau samīkṣya dharmārthāvaprameyāvanantaram //

dharmātmā mantravidyeṣāṃ rājñāṃ rājanpurohitaḥ /
teṣāmarthaśca kāmaśca dharmaśceti viniścayaḥ //

ślokāścośanasā gītāstānnibodha yudhiṣṭhira /
ucchiṣṭaḥ sa bhavedrājā yasya nāsti purohitaḥ //

rakṣasāmasurāṇāṃ ca piśācoragapakṣiṇām /
śatrūṇāṃ ca bhavedvadhyo yasya nāsti purohitaḥ //

brahmatvaṃ sarvayajñeṣu kurvītātharvaṇo dvijaḥ /
rājñaścātharvavedena sarvakarmāṇi kārayet //

brūyādgarhyāṇi satataṃ mahotpātānyaghāni ca /
iṣṭamaṅgalayuktāni tathā'ntaḥ purikāṇi ca //

gītanṛttādhikāreṣu sammateṣu mahīpateḥ /
kartavyaṃ karaṇīyaṃ vai vaiśvadevabalistathā //

pakṣasandhiṣu kurvīta mahāśāntiṃ purohitaḥ /
raudrahomasahasraṃ ca svasya rājñaḥ priyaṃ hitam //

rājñaḥ pāpamalāḥ sapta yānṛcchati purohitaḥ /
amātyāśca kukarmāṇo mantriṇaścāpyupekṣakāḥ //

cauryamavyavahāraśca vyavahāropasevinām /
adaṇḍyadaṇḍanaṃ caiva daṇḍyānāṃ cāpyadaṇḍanam //

hiṃsā cānyatra sangrāmādrājñaśca mala ucyate /
kubhṛtyaistu prajānāśaḥ saptamastu mahāmalaḥ //

raudrairhomairmahāśāntyā ghṛtakambalakarmaṇā /
bhṛgvaṅgirovidhijño vai purodhā nirṇude malāt //

etānhitvā divaṃ yāti rājā sapta mahāmalān /
sāmātyaḥ sapurodhāśca prajānāṃ pālane rataḥ //

etasminneva kauravya paurohitye mahāmate /
ślokānāha mahendrasya gururdevo bṛhaspatiḥ //

tānnibodha mahīpāla mahābhāga hitāñśubhān /
ṛgvede sāmavede ca yajurvede ca vājinām //

na nirdiṣṭāni karmāṇi triṣu sthāneṣu bhūbhṛtām /
śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva ariṣṭānāṃ ca śātanam //

śaptāste yājñavalkyena yajñānāṃ hitamīhatā /
brahmiṣṭhānāṃ variṣṭhena brahmaṇaḥ sammate vibhoḥ //

bahvṛcaṃ sāmagaṃ caiva vājinaṃ ca vivarjayet / bahvṛco rāṣṭranāśāya rājanāśāya sāmagaḥ /
adhvaryurbalanāśāya prokto vājasaneyakaḥ //

abrāhmaṇeṣu varṇeṣu mantrānvājasaneyakān /
śāntike pauṣṭike caiva nityaṃ karmaṇi varjayet //

brāhmaṇasya mahīpasya sarvathā na virodhinaḥ /
vedāścatvāra ityete brāhmaṇā ye ca tadviduḥ //

paurohitye pramāṇaṃ tu brāhmaṇaśca mahīpateḥ /
jātyā na kṣatriyaḥ proktaḥ kṣatatrāṇaṃ karoti yaḥ //

cāturvarṇyabahiṣṭho'pi sa eva kṣatriyaḥ smṛtaḥ /
bhārgavāṅgirasairmantraisteṣāṃ karma vidhīyate //

vaitānaṃ karma yaccaiva gṛhyakarma ca yatsmṛtam /
dvijātīnāṃ trayāṇāṃ tu sarvakarma vidhīyate //

rājadharmapravṛttānāṃ hitārthaṃ trīmi kārayet /
śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva tathā'bhicaraṇaṃ ca yat //

agniṣṭomamukhairyajñairdūṣitā bhūpakarmabhiḥ /
na samyakphalamṛcchanti ye yajanti dvijātayaḥ //

paurohityaṃ tu kurvāṇā nāśaṃ yāsyanti bhūbhṛtām /
yajñakarmāṇi kurvāṇā ṛtvijastu virodhinaḥ //

brahmakṣatraviśaḥ sarve paurohitye vivarjitāḥ /
tadabhāve ca pārakyaṃ nirdiṣṭaṃ rājakarmasu //

ṛṣiṇā yājñavalkyena tattathā na tadanyathā /
bhārgavāṅgirasāṃ vede kṛtavidyaḥ ṣaḍaṅgavit //

yajñakarmavidhijñastu vidhijñaḥ pauṣṭikeṣu ca /
aṣṭādaśavikalpānāṃ vidhijñaḥ śāntikarmaṇām //

sarvarogavihīnaśca saṃyataḥ saṃyatendriyaḥ /
śvitrakuṣṭhakṣayakṣīṇairgrahāpasmāradūṣitaiḥ //

aśastairvātaduṣṭaiśca dūrasthaiḥ saṃvadennṛpaḥ /
rogiṇaṃ ṛtvijaṃ caiva varjayecca purohitam //

nacānyasya kṛtaṃ yena paurohityaṃ kadācana /
yasya yājyo mṛtaścaiva bhraṣṭaḥ pravrajito yathā //

yuddhe parājitaścaiva sarvāṃstānvarjayennṛpaḥ /
nakṣatrasyānukūlyena yaḥ sañjāto nareśvaraḥ //

rājaśāstravinītaśca śreyānrājñaḥ purohitaḥ /
adhanyānāṃ nimittānāmutpātānāmathārthavit //

śatrupakṣakṣayajñaśca śreyānrājñaḥ purohitaḥ /
vājinaṃ tadabhāve ca carakādhvaryavānapi //

bahvṛcaṃ sāmagaṃ caiva nītiśāstrakṛtaśramān /
kṛtino'tharvaṇo vede sthāpayettu purohitān //

hiṃsāliṅgā hi nirdiṣṭā mantrā vaitānikairdvijaiḥ /
na tānuccārayetprājñaḥ kṣātradharmavirodhinaḥ //

prajāguṇāḥ purodhāśca purohitaguṇāḥ prajāḥ / rājā vai saguṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ //

ubhau prajā vardhayato devānpūrvāparānpitṝn /
yau bhavetāṃ sthitau dharme śraddheyau sutapasvinau //

parasparasya suhṛdau vihitau samacetasau /
brahmakṣatrasya samānātprajā sukhamavāpnuyāt //

vimānanāttayoreva prajā naśyeyureva hi /
brahmakṣatraṃ hi sarvāsāṃ prajānāṃ mūlamucyate //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
ailakaśyapasaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira //
aila uvāca /

yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma /
anvagbalaṃ katame'sminbhajante tathā balaṃ katame'smindhriyante //
kaśyapa uvāca /

dvidhā hi rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya brahma kṣatraṃ yatra virudhyatīha /
anvagbalaṃ dasyavastadbhajante tathā varṇaṃ tatra vidanti santaḥ //

naiṣāṃ brahma ca vardhate nota putrā na gargaro mathyate no jayante /
naiṣāṃ putrā devamadhīyate ca yadā brahma kṣatriyāḥ santyajanti //

naiṣāmartho vardhate jātu gehe nādhīyate tatprajā no yajante /
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti ye brāhmaṇānkṣatriyāḥ santyajanti //

etau hi nityaṃ saṃyuktāvitaretaradhāraṇe /
kṣatraṃ vai brahmaṇo yoniryoniḥ kṣatrasya vai dvijaḥ //

ubhāvetau nityamabhiprapannau samprāpaturmahatīṃ sampratiṣṭhām /
tayoḥ sandhirbhidyate cetpurāṇa stataḥ sarvaṃ bhavati hi sampramūḍham //

nātra pāraṃ labhate pāragāmī mahodadhau nauriva samprabhinnā /
cāturvaṇyaṃ bhavati hi sampramūḍhaṃ prajāstataḥ kṣayasaṃsthā bhavanti //

brahmavṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣati /
arakṣyamāṇaḥ satatamaśru pāpaṃ ca varṣati //

abrahmacārī caraṇādapeto yadā brahma brahmaṇi trāṇamicchet /
āścaryato varṣati tatra deva statrābhīkṣṇaṃ duṣprabhāścāviśanti //

striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vā'pi pāpaḥ sabhāyāṃ yatra labhate sādhuvādam /
rājñaḥ sakāśe na vibheti cāpi tato bhayaṃ vidyate kṣatriyasya //

pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe'tivelaṃ tato rudro jāyate deva eṣaḥ /
pāpaiḥ pāpāḥ sañjanayanti rudraṃ tataḥ sarvānsādhvasādhūnhinasti //
aila uvāca /

kuto rudraḥ kīdṛśo vā'pi rudraḥ satvaiḥ satvaṃ dṛśyate vadhyamānam /
etatsarvaṃ kaśyapa me pracakṣva yato rudro jāyate deva eṣaḥ //
kaśyapa uvāca /

ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti /
vātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudramāhu rdevaṃ jīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpamasya //
aila uvāca /

na vai vātaḥ parivṛṇoti kaści nna jīmūto varṣati tatra devaḥ /
tathā yukto dṛśyate mānuṣeṣu kāmadveṣādvadhyate muhyate ca //
kaśyapa uvāca /

yathaikagehājjātavedāḥ pradīptaḥ kṛtsnaṃ grāmaṃ dahate ca tvarāvān /
vimohanaṃ kurute deva epa tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ //
aila uvāca /

yadi daṇḍaḥ spṛśate'puṇyapāpaṃ pāpaṃ pāpe kriyamāṇe viśeṣāt /
kasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryā dduṣkṛtaṃ vā kasya hetorna kuryāt //
kaśyapa uvāca /

asantyāgātpāpakṛtāmapāpāṃ stulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt /
śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvā nna miśraḥ syātpāpakṛdbhiḥ kathañcit //
aila uvāca /

sādhvasādhūndhārayatīha bhūmiḥ sādhvasādhūṃstāpayatīha sūryaḥ /
sādhvasādhūṃścāpi vātīha vāyu rāpastathā sādhvasādhūnvahanti //
kaśyapa uvāca /

evamasminvartate loka eṣa nāmutraivaṃ vartate rājaputra /
pretyaitayorantarāvānviśeṣo yo vai puṇyaṃ carate yaśca pāpam //

puṇyasya loko madhumānghṛtārci rhiraṇyajyotiramṛtasya nābhiḥ /
tatra pretya modate brahmacārī na tatra mṛtyurna jarā nota duḥkham //

pāpasya loko nirayo'prakāśo nityaṃ duḥkhaṃ śokabhūyiṣṭhameva /
tatrātmānaṃ śocati pāpakarmā vahvīḥ samāḥ pratapannapratiṣṭhaḥ //

mithobhedādbrāhmaṇakṣatriyāṇāṃ prajā duḥkhaṃ duḥsahaṃ cāviśanti /
evaṃ jñātvā kārya eveha vidvān purohito naikavidyo nṛpeṇa //

taṃ caiva labdhvābhiṣiñcettathā dharmo vidhīyate /
agraṃ hi brāhmaṇaḥ proktaṃ sarvasyaiveha dharmataḥ //

pūrvaṃ hi brahmaṇaḥ sṛṣṭiriti brahmavido viduḥ /
jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ pūrvaṃ yaduttamam //

tasmānmānyaśca pūjyaśca brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk /
sarvaṃ śreṣṭhaṃ viśiṣṭaṃ ca nivedyaṃ tasya dhīmataḥ //

avaśyametatkartavyaṃ rājñā balavatā'pi hi / brahma vardhayati kṣatraṃ kṣatrato brahma vardhate /
rājñaḥ sarvasya cānyasya svāmī rājñaḥ purohitaḥ //