મહાભારત · અધ્યાય 12.73

રાજ્ઞા પુરોહિતઃ કાર્યઃ કીદૃશો વર્ણતો ભવેત્ ।
પુરોધા યાદૃશઃ કાર્યઃ કથયસ્વ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ગૌરો વા લોહિતો વાઽપિ શ્યામો વા નીરુજઃ સુખી । અક્રોધનો હ્યચપલઃ સર્વતશ્ચ જિતેન્દ્રિયઃ ॥

રાજ્ઞા પુરોહિતઃ કાર્યો ભવેદ્વિદ્વાન્બહુશ્રુતઃ ।
ઉભૌ સમીક્ષ્ય ધર્માર્થાવપ્રમેયાવનન્તરમ્ ॥

ધર્માત્મા મન્ત્રવિદ્યેષાં રાજ્ઞાં રાજન્પુરોહિતઃ ।
તેષામર્થશ્ચ કામશ્ચ ધર્મશ્ચેતિ વિનિશ્ચયઃ ॥

શ્લોકાશ્ચોશનસા ગીતાસ્તાન્નિબોધ યુધિષ્ઠિર ।
ઉચ્છિષ્ટઃ સ ભવેદ્રાજા યસ્ય નાસ્તિ પુરોહિતઃ ॥

રક્ષસામસુરાણાં ચ પિશાચોરગપક્ષિણામ્ ।
શત્રૂણાં ચ ભવેદ્વધ્યો યસ્ય નાસ્તિ પુરોહિતઃ ॥

બ્રહ્મત્વં સર્વયજ્ઞેષુ કુર્વીતાથર્વણો દ્વિજઃ ।
રાજ્ઞશ્ચાથર્વવેદેન સર્વકર્માણિ કારયેત્ ॥

બ્રૂયાદ્ગર્હ્યાણિ સતતં મહોત્પાતાન્યઘાનિ ચ ।
ઇષ્ટમઙ્ગલયુક્તાનિ તથાઽન્તઃ પુરિકાણિ ચ ॥

ગીતનૃત્તાધિકારેષુ સમ્મતેષુ મહીપતેઃ ।
કર્તવ્યં કરણીયં વૈ વૈશ્વદેવબલિસ્તથા ॥

પક્ષસન્ધિષુ કુર્વીત મહાશાન્તિં પુરોહિતઃ ।
રૌદ્રહોમસહસ્રં ચ સ્વસ્ય રાજ્ઞઃ પ્રિયં હિતમ્ ॥

રાજ્ઞઃ પાપમલાઃ સપ્ત યાનૃચ્છતિ પુરોહિતઃ ।
અમાત્યાશ્ચ કુકર્માણો મન્ત્રિણશ્ચાપ્યુપેક્ષકાઃ ॥

ચૌર્યમવ્યવહારશ્ચ વ્યવહારોપસેવિનામ્ ।
અદણ્ડ્યદણ્ડનં ચૈવ દણ્ડ્યાનાં ચાપ્યદણ્ડનમ્ ॥

હિંસા ચાન્યત્ર સન્ગ્રામાદ્રાજ્ઞશ્ચ મલ ઉચ્યતે ।
કુભૃત્યૈસ્તુ પ્રજાનાશઃ સપ્તમસ્તુ મહામલઃ ॥

રૌદ્રૈર્હોમૈર્મહાશાન્ત્યા ઘૃતકમ્બલકર્મણા ।
ભૃગ્વઙ્ગિરોવિધિજ્ઞો વૈ પુરોધા નિર્ણુદે મલાત્ ॥

એતાન્હિત્વા દિવં યાતિ રાજા સપ્ત મહામલાન્ ।
સામાત્યઃ સપુરોધાશ્ચ પ્રજાનાં પાલને રતઃ ॥

એતસ્મિન્નેવ કૌરવ્ય પૌરોહિત્યે મહામતે ।
શ્લોકાનાહ મહેન્દ્રસ્ય ગુરુર્દેવો બૃહસ્પતિઃ ॥

તાન્નિબોધ મહીપાલ મહાભાગ હિતાઞ્શુભાન્ ।
ઋગ્વેદે સામવેદે ચ યજુર્વેદે ચ વાજિનામ્ ॥

ન નિર્દિષ્ટાનિ કર્માણિ ત્રિષુ સ્થાનેષુ ભૂભૃતામ્ ।
શાન્તિકં પૌષ્ટિકં ચૈવ અરિષ્ટાનાં ચ શાતનમ્ ॥

શપ્તાસ્તે યાજ્ઞવલ્ક્યેન યજ્ઞાનાં હિતમીહતા ।
બ્રહ્મિષ્ઠાનાં વરિષ્ઠેન બ્રહ્મણઃ સમ્મતે વિભોઃ ॥

બહ્વૃચં સામગં ચૈવ વાજિનં ચ વિવર્જયેત્ । બહ્વૃચો રાષ્ટ્રનાશાય રાજનાશાય સામગઃ ।
અધ્વર્યુર્બલનાશાય પ્રોક્તો વાજસનેયકઃ ॥

અબ્રાહ્મણેષુ વર્ણેષુ મન્ત્રાન્વાજસનેયકાન્ ।
શાન્તિકે પૌષ્ટિકે ચૈવ નિત્યં કર્મણિ વર્જયેત્ ॥

બ્રાહ્મણસ્ય મહીપસ્ય સર્વથા ન વિરોધિનઃ ।
વેદાશ્ચત્વાર ઇત્યેતે બ્રાહ્મણા યે ચ તદ્વિદુઃ ॥

પૌરોહિત્યે પ્રમાણં તુ બ્રાહ્મણશ્ચ મહીપતેઃ ।
જાત્યા ન ક્ષત્રિયઃ પ્રોક્તઃ ક્ષતત્રાણં કરોતિ યઃ ॥

ચાતુર્વર્ણ્યબહિષ્ઠોઽપિ સ એવ ક્ષત્રિયઃ સ્મૃતઃ ।
ભાર્ગવાઙ્ગિરસૈર્મન્ત્રૈસ્તેષાં કર્મ વિધીયતે ॥

વૈતાનં કર્મ યચ્ચૈવ ગૃહ્યકર્મ ચ યત્સ્મૃતમ્ ।
દ્વિજાતીનાં ત્રયાણાં તુ સર્વકર્મ વિધીયતે ॥

રાજધર્મપ્રવૃત્તાનાં હિતાર્થં ત્રીમિ કારયેત્ ।
શાન્તિકં પૌષ્ટિકં ચૈવ તથાઽભિચરણં ચ યત્ ॥

અગ્નિષ્ટોમમુખૈર્યજ્ઞૈર્દૂષિતા ભૂપકર્મભિઃ ।
ન સમ્યક્ફલમૃચ્છન્તિ યે યજન્તિ દ્વિજાતયઃ ॥

પૌરોહિત્યં તુ કુર્વાણા નાશં યાસ્યન્તિ ભૂભૃતામ્ ।
યજ્ઞકર્માણિ કુર્વાણા ઋત્વિજસ્તુ વિરોધિનઃ ॥

બ્રહ્મક્ષત્રવિશઃ સર્વે પૌરોહિત્યે વિવર્જિતાઃ ।
તદભાવે ચ પારક્યં નિર્દિષ્ટં રાજકર્મસુ ॥

ઋષિણા યાજ્ઞવલ્ક્યેન તત્તથા ન તદન્યથા ।
ભાર્ગવાઙ્ગિરસાં વેદે કૃતવિદ્યઃ ષડઙ્ગવિત્ ॥

યજ્ઞકર્મવિધિજ્ઞસ્તુ વિધિજ્ઞઃ પૌષ્ટિકેષુ ચ ।
અષ્ટાદશવિકલ્પાનાં વિધિજ્ઞઃ શાન્તિકર્મણામ્ ॥

સર્વરોગવિહીનશ્ચ સંયતઃ સંયતેન્દ્રિયઃ ।
શ્વિત્રકુષ્ઠક્ષયક્ષીણૈર્ગ્રહાપસ્મારદૂષિતૈઃ ॥

અશસ્તૈર્વાતદુષ્ટૈશ્ચ દૂરસ્થૈઃ સંવદેન્નૃપઃ ।
રોગિણં ઋત્વિજં ચૈવ વર્જયેચ્ચ પુરોહિતમ્ ॥

નચાન્યસ્ય કૃતં યેન પૌરોહિત્યં કદાચન ।
યસ્ય યાજ્યો મૃતશ્ચૈવ ભ્રષ્ટઃ પ્રવ્રજિતો યથા ॥

યુદ્ધે પરાજિતશ્ચૈવ સર્વાંસ્તાન્વર્જયેન્નૃપઃ ।
નક્ષત્રસ્યાનુકૂલ્યેન યઃ સઞ્જાતો નરેશ્વરઃ ॥

રાજશાસ્ત્રવિનીતશ્ચ શ્રેયાન્રાજ્ઞઃ પુરોહિતઃ ।
અધન્યાનાં નિમિત્તાનામુત્પાતાનામથાર્થવિત્ ॥

શત્રુપક્ષક્ષયજ્ઞશ્ચ શ્રેયાન્રાજ્ઞઃ પુરોહિતઃ ।
વાજિનં તદભાવે ચ ચરકાધ્વર્યવાનપિ ॥

બહ્વૃચં સામગં ચૈવ નીતિશાસ્ત્રકૃતશ્રમાન્ ।
કૃતિનોઽથર્વણો વેદે સ્થાપયેત્તુ પુરોહિતાન્ ॥

હિંસાલિઙ્ગા હિ નિર્દિષ્ટા મન્ત્રા વૈતાનિકૈર્દ્વિજૈઃ ।
ન તાનુચ્ચારયેત્પ્રાજ્ઞઃ ક્ષાત્રધર્મવિરોધિનઃ ॥

પ્રજાગુણાઃ પુરોધાશ્ચ પુરોહિતગુણાઃ પ્રજાઃ । રાજા વૈ સગુણો યેષાં કુશલં તેષુ સર્વશઃ ॥

ઉભૌ પ્રજા વર્ધયતો દેવાન્પૂર્વાપરાન્પિતૄન્ ।
યૌ ભવેતાં સ્થિતૌ ધર્મે શ્રદ્ધેયૌ સુતપસ્વિનૌ ॥

પરસ્પરસ્ય સુહૃદૌ વિહિતૌ સમચેતસૌ ।
બ્રહ્મક્ષત્રસ્ય સમાનાત્પ્રજા સુખમવાપ્નુયાત્ ॥

વિમાનનાત્તયોરેવ પ્રજા નશ્યેયુરેવ હિ ।
બ્રહ્મક્ષત્રં હિ સર્વાસાં પ્રજાનાં મૂલમુચ્યતે ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ઐલકશ્યપસંવાદં તં નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥
ઐલ ઉવાચ ।

યદા હિ બ્રહ્મ પ્રજહાતિ ક્ષત્રં ક્ષત્રં યદા વા પ્રજહાતિ બ્રહ્મ ।
અન્વગ્બલં કતમેઽસ્મિન્ભજન્તે તથા બલં કતમેઽસ્મિન્ધ્રિયન્તે ॥
કશ્યપ ઉવાચ ।

દ્વિધા હિ રાષ્ટ્રં ભવતિ ક્ષત્રિયસ્ય બ્રહ્મ ક્ષત્રં યત્ર વિરુધ્યતીહ ।
અન્વગ્બલં દસ્યવસ્તદ્ભજન્તે તથા વર્ણં તત્ર વિદન્તિ સન્તઃ ॥

નૈષાં બ્રહ્મ ચ વર્ધતે નોત પુત્રા ન ગર્ગરો મથ્યતે નો જયન્તે ।
નૈષાં પુત્રા દેવમધીયતે ચ યદા બ્રહ્મ ક્ષત્રિયાઃ સન્ત્યજન્તિ ॥

નૈષામર્થો વર્ધતે જાતુ ગેહે નાધીયતે તત્પ્રજા નો યજન્તે ।
અપધ્વસ્તા દસ્યુભૂતા ભવન્તિ યે બ્રાહ્મણાન્ક્ષત્રિયાઃ સન્ત્યજન્તિ ॥

એતૌ હિ નિત્યં સંયુક્તાવિતરેતરધારણે ।
ક્ષત્રં વૈ બ્રહ્મણો યોનિર્યોનિઃ ક્ષત્રસ્ય વૈ દ્વિજઃ ॥

ઉભાવેતૌ નિત્યમભિપ્રપન્નૌ સમ્પ્રાપતુર્મહતીં સમ્પ્રતિષ્ઠામ્ ।
તયોઃ સન્ધિર્ભિદ્યતે ચેત્પુરાણ સ્તતઃ સર્વં ભવતિ હિ સમ્પ્રમૂઢમ્ ॥

નાત્ર પારં લભતે પારગામી મહોદધૌ નૌરિવ સમ્પ્રભિન્ના ।
ચાતુર્વણ્યં ભવતિ હિ સમ્પ્રમૂઢં પ્રજાસ્તતઃ ક્ષયસંસ્થા ભવન્તિ ॥

બ્રહ્મવૃક્ષો રક્ષ્યમાણો મધુ હેમ ચ વર્ષતિ ।
અરક્ષ્યમાણઃ સતતમશ્રુ પાપં ચ વર્ષતિ ॥

અબ્રહ્મચારી ચરણાદપેતો યદા બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ ત્રાણમિચ્છેત્ ।
આશ્ચર્યતો વર્ષતિ તત્ર દેવ સ્તત્રાભીક્ષ્ણં દુષ્પ્રભાશ્ચાવિશન્તિ ॥

સ્ત્રિયં હત્વા બ્રાહ્મણં વાઽપિ પાપઃ સભાયાં યત્ર લભતે સાધુવાદમ્ ।
રાજ્ઞઃ સકાશે ન વિભેતિ ચાપિ તતો ભયં વિદ્યતે ક્ષત્રિયસ્ય ॥

પાપૈઃ પાપે ક્રિયમાણેઽતિવેલં તતો રુદ્રો જાયતે દેવ એષઃ ।
પાપૈઃ પાપાઃ સઞ્જનયન્તિ રુદ્રં તતઃ સર્વાન્સાધ્વસાધૂન્હિનસ્તિ ॥
ઐલ ઉવાચ ।

કુતો રુદ્રઃ કીદૃશો વાઽપિ રુદ્રઃ સત્વૈઃ સત્વં દૃશ્યતે વધ્યમાનમ્ ।
એતત્સર્વં કશ્યપ મે પ્રચક્ષ્વ યતો રુદ્રો જાયતે દેવ એષઃ ॥
કશ્યપ ઉવાચ ।

આત્મા રુદ્રો હૃદયે માનવાનાં સ્વં સ્વં દેહં પરદેહં ચ હન્તિ ।
વાતોત્પાતૈઃ સદૃશં રુદ્રમાહુ ર્દેવં જીમૂતૈઃ સદૃશં રૂપમસ્ય ॥
ઐલ ઉવાચ ।

ન વૈ વાતઃ પરિવૃણોતિ કશ્ચિ ન્ન જીમૂતો વર્ષતિ તત્ર દેવઃ ।
તથા યુક્તો દૃશ્યતે માનુષેષુ કામદ્વેષાદ્વધ્યતે મુહ્યતે ચ ॥
કશ્યપ ઉવાચ ।

યથૈકગેહાજ્જાતવેદાઃ પ્રદીપ્તઃ કૃત્સ્નં ગ્રામં દહતે ચ ત્વરાવાન્ ।
વિમોહનં કુરુતે દેવ એપ તતઃ સર્વં સ્પૃશ્યતે પુણ્યપાપૈઃ ॥
ઐલ ઉવાચ ।

યદિ દણ્ડઃ સ્પૃશતેઽપુણ્યપાપં પાપં પાપે ક્રિયમાણે વિશેષાત્ ।
કસ્ય હેતોઃ સુકૃતં નામ કુર્યા દ્દુષ્કૃતં વા કસ્ય હેતોર્ન કુર્યાત્ ॥
કશ્યપ ઉવાચ ।

અસન્ત્યાગાત્પાપકૃતામપાપાં સ્તુલ્યો દણ્ડઃ સ્પૃશતે મિશ્રભાવાત્ ।
શુષ્કેણાર્દ્રં દહ્યતે મિશ્રભાવા ન્ન મિશ્રઃ સ્યાત્પાપકૃદ્ભિઃ કથઞ્ચિત્ ॥
ઐલ ઉવાચ ।

સાધ્વસાધૂન્ધારયતીહ ભૂમિઃ સાધ્વસાધૂંસ્તાપયતીહ સૂર્યઃ ।
સાધ્વસાધૂંશ્ચાપિ વાતીહ વાયુ રાપસ્તથા સાધ્વસાધૂન્વહન્તિ ॥
કશ્યપ ઉવાચ ।

એવમસ્મિન્વર્તતે લોક એષ નામુત્રૈવં વર્તતે રાજપુત્ર ।
પ્રેત્યૈતયોરન્તરાવાન્વિશેષો યો વૈ પુણ્યં ચરતે યશ્ચ પાપમ્ ॥

પુણ્યસ્ય લોકો મધુમાન્ઘૃતાર્ચિ ર્હિરણ્યજ્યોતિરમૃતસ્ય નાભિઃ ।
તત્ર પ્રેત્ય મોદતે બ્રહ્મચારી ન તત્ર મૃત્યુર્ન જરા નોત દુઃખમ્ ॥

પાપસ્ય લોકો નિરયોઽપ્રકાશો નિત્યં દુઃખં શોકભૂયિષ્ઠમેવ ।
તત્રાત્માનં શોચતિ પાપકર્મા વહ્વીઃ સમાઃ પ્રતપન્નપ્રતિષ્ઠઃ ॥

મિથોભેદાદ્બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાણાં પ્રજા દુઃખં દુઃસહં ચાવિશન્તિ ।
એવં જ્ઞાત્વા કાર્ય એવેહ વિદ્વાન્ પુરોહિતો નૈકવિદ્યો નૃપેણ ॥

તં ચૈવ લબ્ધ્વાભિષિઞ્ચેત્તથા ધર્મો વિધીયતે ।
અગ્રં હિ બ્રાહ્મણઃ પ્રોક્તં સર્વસ્યૈવેહ ધર્મતઃ ॥

પૂર્વં હિ બ્રહ્મણઃ સૃષ્ટિરિતિ બ્રહ્મવિદો વિદુઃ ।
જ્યેષ્ઠેનાભિજનેનાસ્ય પ્રાપ્તં પૂર્વં યદુત્તમમ્ ॥

તસ્માન્માન્યશ્ચ પૂજ્યશ્ચ બ્રાહ્મણઃ પ્રસૃતાગ્રભુક્ ।
સર્વં શ્રેષ્ઠં વિશિષ્ટં ચ નિવેદ્યં તસ્ય ધીમતઃ ॥

અવશ્યમેતત્કર્તવ્યં રાજ્ઞા બલવતાઽપિ હિ । બ્રહ્મ વર્ધયતિ ક્ષત્રં ક્ષત્રતો બ્રહ્મ વર્ધતે ।
રાજ્ઞઃ સર્વસ્ય ચાન્યસ્ય સ્વામી રાજ્ઞઃ પુરોહિતઃ ॥