મહાભારત · અધ્યાય 12.69

દણ઼્ડનીતિશ્ચ રાજા ચ સમસ્તૌ તાવુભાવપિ ।
તત્ર કિં કુર્વતઃ સિદ્ધિસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

માહાત્મ્યં દણ્ડનીત્યાસ્તુ સાધ્યં શબ્દૈઃ સહેતુકૈઃ ।
શૃણુ મે શંસતો રાજન્યથાવદિહ ભારત ॥

દણ્ડનીતિઃ સ્વધર્મેષુ ચાતુર્વર્ણ્યં નિયચ્છતિ ।
પ્રયુક્તા સ્વામિના સમ્યગધર્મેભ્યો નિયચ્છતિ ॥

ચાતુર્વર્ણ્યે સ્વધર્મસ્થે મર્યાદાનામસન્કરે ।
દણ઼્ડનીતિકૃતે ક્ષેમે પ્રજાનામકુતોભયે ॥

સોમે પ્રયત્નં કુર્વન્તિ વયો વર્ણા યથાવિધિ ।
તસ્માદેવ મનુષ્યાણાં સુખં વિદ્ધિ સમાહિતમ્ ॥

કાલો વા કારણં રાજ્ઞો રાજા વા કાલકારણમ્ ।
ઇતિ તે સંશયો માભૂદ્રાજા કાલસ્ય કારણમ્ ॥

દણ્ડનીત્યાં યદા રાજા સમ્યક્કાર્ત્સ્ન્યેન વર્તતે ।
તદા કૃતયુગં નામ કાલઃ શ્રેષ્ઠઃ પ્રવર્તતે ॥

ભવેત્કૃતયુગે ધર્મો નાધર્મો વિદ્યતે ક્વચિત્ ।
સર્વેષામેવ વર્ણાનાં નાધર્મે રમતે મનઃ ॥

યોગક્ષેમાઃ પ્રવર્તન્તે પ્રજાનાં નાત્ર સંશયઃ ।
વૈદિકાનિ ચ કર્માણિ ભવન્ત્યપિ ગુણાન્યુત ॥

ઋતવશ્ચ સુખાઃ સર્વે ભવન્ત્યુત નિરામયાઃ ।
પ્રસીદન્તિ નરાણાં ચ સ્વરવર્ણમનાંસિ ચ ॥

વ્યાધયો ન ભવન્ત્યત્ર નાલ્પાયુર્દૃશ્યતે નરઃ ।
વિધવા ન ભવન્ત્યત્ર નૃશંસો નાત્ર જાયતે ॥

અકૃષ્ટપચ્યા પૃથિવી ભવન્ત્યોષધયસ્તથા ।
ત્વક્પત્રફલમૂલાનિ વીર્યવન્તિ ભવન્તિ ચ ॥

નાધર્મો વિદ્યતે તત્ર ધર્મ એવ તુ કેવલમ્ ।
ઇતિ કાર્તયુગાનેતાન્ગુણાન્વિદ્ધિ યુધિષ્ઠિર ॥

દણ્ડનીત્યા યદા રાજા ત્રીનંશાનનુવર્તતે ।
ચતુર્થમંશમુત્સૃજ્ય તદા ત્રેતા પ્રવર્તતે ॥

અધર્મસ્ય ચતુર્થાંશસ્ત્રીનંશાનનુવર્તતે ।
કૃષ્ટપચ્યૈવ પૃથિવી ભવન્ત્યોષધયસ્તથા ॥

અર્ધં ત્યક્ત્વા યદા રાજા નીત્યર્ધમનુવર્તતે ।
તતસ્તુ દ્વાપરં નામ સ કાલઃ સમ્પ્રવર્તતે ॥

અશુભસ્ય યદા ત્વર્ધં દ્વાવંશાવનુવર્તતે ।
કુષ્ટપચ્યૈવ પૃથિવી ભવત્યર્ધફલા તથા ॥

દણ્ડનીતિં પરિત્યજ્ય યદા કાર્ત્સ્ન્યેન ભૂમિપઃ ।
પ્રજાઃ ક્લિશ્નાત્યયોગેન પ્રવર્તેત તદા કલિઃ ॥

કલાવધર્મો ભૂયિષ્ઠો ધર્મો ભવતિ ન ક્વચિત્ ।
સર્વેષામેવ વર્ણાનાં સ્વધર્માચ્ચ્યવતે મનઃ ॥

શૂદ્રા ભૈક્ષેણ જીવન્તિ બ્રાહ્મણાઃ પરિચર્યયા ।
યોગક્ષેમસ્ય નાશશ્ચ વર્તતે વર્ણસન્કરઃ ॥

વૈદિકાનિ ચ કર્માણિ ભવન્તિ વિગુણાન્યુત ।
ઋતવો ન સુખાઃ સર્વે ભવન્ત્યામયિનસ્તથા ॥

હ્રસન્ત ચ મનુષ્યાણાં સ્વરવર્ણમનાંસ્યુત ।
વ્યાધયશ્ચ ભવન્ત્યત્ર મ્રિયન્તે ચાશતાયુષઃ ॥

વિધવાશ્ચ ભવન્ત્યત્ર નૃશંસા જાયતે પ્રજા ।
ક્વચિદ્વર્ષતિ પર્જન્યઃ ક્વચિત્સસ્યં પ્રરોહતિ ॥

રસાઃ સર્વે ક્ષયં યાન્તિ યદા નેચ્છતિ ભૂમિપઃ ।
પ્રજાઃ સંરક્ષિતું સમ્યગ્દણ઼્ડનીતિસમાહિતઃ ॥

રાજા કૃતયુગસ્રષ્ટા ત્રેતાયા દ્વાપરસ્ય ચ ।
યુગસ્ય ચ ચતુર્થસ્ય રાજા ભવતિ કારણમ્ ॥

કૃતસ્ય કરણાદ્રાજા સ્વર્ગમત્યન્તમશ્નુતે ।
ત્રેતાયાઃ કરણાદ્રાજા સ્વર્ગં નાત્યન્તમશ્નુતે ॥

પ્રવર્તનાદ્દ્વાપરસ્ય યથાભાગમુપાશ્નુતે ।
કલેઃ પ્રવર્તનાદ્રાજા પાપમત્યન્તમશ્નુતે ॥

તતો વસતિ દુષ્કર્મા નરકે શાશ્વતીઃ સમાઃ ।
પ્રજાનાં કલ્મષે મગ્નોઽકીર્તિ પાપં ચ વિન્દતિ ॥

દણ્ડનીતિં પુરસ્કૃત્ય ક્ષત્રિયેણ વિજાનતા । લિપ્સિતવ્યમલભ્યં ચ લબ્ધં રક્ષ્યં ચ ભારત ।
યોગક્ષેમાઃ પ્રવર્તન્તે પ્રજાનાં નાત્ર સંશયઃ ॥

લોકસ્ય સીમન્તકરી મર્યાદા લોકપાવની ।
સમ્યઙ્ગીતા દણ્ડનીતિર્યથા માતા યથા પિતા ॥

યસ્યાં ભવન્તિ ભૂતાનિ તદ્વિદ્ધિ ભરતર્ષભ ।
એષ એવ પરો ધર્મો યદ્રાજા દણ્ડનીતિમાન્ ॥

તસ્માત્કૌરવ્ય ધર્મેણ પ્રજાઃ પાલય નીતિમાન્ ।
એવં વૃત્તઃ પ્રજા રક્ષન્સ્વર્ગં જેતાસિ દુર્જયમ્ ॥