Mahabharata · Chapter 12.66

cāturāśramyamuktaṃ te cāturvaṇyaṃ tathaiva ca /
rāṣṭrasya yatkṛtyatamaṃ tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

rāṣṭrasya yatkṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanam /
anindramabalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo'bhibhavantyuta //

arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmo na vyavatiṣṭhate /
parasparaṃ ca khādanti sarvathā dhigarājakam //

indrameva praṇamate yadrājānamiti śrutiḥ /
yathaivendrastathā rājā sampūjyo bhūtimicchatā //

nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyamiti vaidikam /
nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyaṃ vahati pāvakaḥ //

atha cedadhiverteta rājyārthī balavattaraḥ /
arājakāṇi rāṣṭrāṇi hatavīrāṇi vā punaḥ //

pratyudgamyābhipūjyaḥ syādetadatra sumantritam /
na hi rājyātpāpataramasti kiñcidarājakāt //

sa cetsamanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhavet /
balavānhi prakupitaḥ kuryānniḥ śeṣatāmapi //

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā /
atha yā suduhā rājannaiva tāṃ vitudantyapi //

yadataptaṃ praṇamate na tatsantāpayantyuta /
yatsvayaṃ namate dāru na tatsannāmayantyapi //

etayopamayā dhīraḥ sannameta balīyase /
indrāya sa praṇamate namate yo balīyase //

tasmādrājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtimicchatā /
na dhanārtho na dārārthasteṣāṃ yeṣāmarājakam //

prīyate hi haranpāpaḥ paravittamarājake /
yadā'sya taddharantyanye tadā rājānamicchati //

pāpā hyapi tadā kṣemaṃ na labhante kadācana /
ekasya hi dvau harato dvayośca bahavo'pare //

adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balātstriyaḥ /
etasmātkāraṇāddevāḥ prajāpālānpracakrire //

rājā cenna bhavelloke pṛthivyā daṇḍadhārakaḥ /
jale matsyānivābhakṣyandurbalaṃ balavattarāḥ //

arājakāḥ prajāḥ pūrvaṃ vineśuriti naḥ śrutam /
parasparaṃ bhakṣayanto matsyā iva jale kṛśān //

sametya tāstataścakruḥ samayāniti naḥ śrutam /
vākśūro daṇḍaparuṣo yaśca syātpāradārikaḥ //

yaśca naḥ samayaṃ bhindyāttyājyā nastādṛśā iti / viśvāsārthaṃ ca sarveṣāṃ varṇānāmaviśeṣataḥ /
tāstathā samayaṃ kṛtvā samayenāvatasthire //

sahitāstāstadā jagmurasukhārtāḥ pitāmaham /
anīśvarā vinaśyāmo bhagavannīśvaraṃ diśa //

yaṃ pūjayema sambhūya yaśca naḥ pratipālayet /
tābhyo manuṃ vyādideśa manurnābhinananda tāḥ //
manuruvāca /

bibhemi karmaṇaḥ pāpādrājyaṃ hi bhṛśaduṣkaram /
viśeṣato manuṣyeṣu mithyāvṛtteṣu nityadā //
bhīṣma uvāca /

tamabruvanprajā mā bhairvidhāsyāmo dhanaṃ tava /
paśūnāmatha pañcāṃśaṃ dharaṇyasya tathaiva ca //

dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kośavardhanam /
kanyāṃ śulke cārurūpāṃ vivāheṣūdyatāsu ca //

mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ /
bhavantaṃ te'nuyāsyanti mahendramiva devatāḥ //

sa tvaṃ jātabalo rājanduṣpradharṣaḥ pratāpavān /
sukhe dhāsyasi naḥ sarvānkubera iva nairṛtān //

yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥ /
caturthaṃ tasya dharmasya tvatsaṃsthaṃ no bhaviṣyati //

tena dharmeṇa mahatā sukhaṃ labdhena bhāvitaḥ /
pāhyasmānsarvato rājandevāniva śatakratuḥ //

vijayāya hi niryāhi pratapatraśmivāniva /
mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmaṃ janaya naḥ sadā //

sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥ /
mahābhijanasampannastejasā prajvalanniva //

tasya dṛṣṭvā mahatvaṃ te mahendrasyeva devatāḥ / apatatrasire sarve svadharme ca dadurmanaḥ /
varṇinaścāśramāścaiva mlecchāḥ sarve ca dasyavaḥ //

tato mahīṃ pariyayau parjanya iva vṛṣṭimān /
śamayansarvataḥ pāpānsvakarmasu ca yojayan //

evaṃ ye bhūtimiccheyuḥ pṛthivyāṃ mānavāḥ kvacit /
kuryū rājānamevāgre prajānugrahakāraṇāt //

namasyeraṃśca taṃ bhaktyā śiṣyā iva guruṃ sadā /
devā iva ca devendraṃ narā rājānamantikāt //

satkṛtaṃ svajaneneha paro'pi bahumanyate /
svajanena tvavajñātaṃ pare paribhavantyuta //

rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣāmasukhāvahaḥ /
tasmācchatraṃ ca patraṃ ca vāsāṃsyābharaṇāni ca //

bhojanānyatha pānāni rājñe dadyurgṛhāṇi ca /
āsanāni ca śayyāśca sarvopakaraṇāni ca //

goptā cāsya durādharṣaḥ smitapūrvābhibhāṣitā /
ābhāṣitaśca madhuraṃ pratyābhāṣeta mānavān //

kṛtajño dṛḍhabhaktiḥ syātsaṃvibhāgī jitendriyaḥ /
īkṣitaḥ prativīkṣeta mṛdu valgu ca carju ca //