મહાભારત · અધ્યાય 12.67

કિમાહુર્દૈવતં વિપ્રા રાજાનં ભરતર્ષભ ।
મનુષ્યાણામધિપતિં તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
બૃહસ્પતિં વસુમના યથા પપ્રચ્છ ભારત ॥

રાજા વસુમના નામ કૌસલ્યો ધીમતાં વરઃ ।
મહર્ષિ કિલ પપ્રચ્છ કૃતપ્રજ્ઞં બૃહસ્પતિમ્ ॥

સર્વં વૈનયિકં કૃત્વા વિનયજ્ઞો બૃહસ્પતિમ્ ।
દક્ષિણાનન્તરો ભૂત્વા પ્રણમ્ય વિધિપૂર્વકમ્ ॥

વિધિં પપ્રચ્છ રાજસ્ય સર્વલોકહિતે રતઃ ।
પ્રજાનાં સુખમન્વિચ્છન્ધર્મશીલં બૃહસ્પતિમ્ ॥

કેન ભૂતાનિ વર્ધન્તે ક્ષયં ગચ્છન્તિ કેન વા ।
કમર્ચન્તો મહાપ્રાજ્ઞ સુખમવ્યયમાપ્નુયુઃ ॥
એતન્મે શંસ દેવર્ષે ધર્મકામાર્થસંશયમ્ ॥

એવં પૃષ્ટો મહાપ્રાજ્ઞઃ કૌસલ્યેનામિતૌજસા । રાજસત્કારમવ્યગ્રો રાજ્યસ્ય ચ વિવર્ધનમ્ ।
દણ્ડનીતિં સમાશ્રિત્ય શશંસાસ્મૈ બૃહસ્પતિઃ ॥

રાજમૂલો મહાપ્રાજ્ઞ ધર્મો લોકસ્ય લક્ષ્યતે ।
પ્રજા રાજભયાદેવ ન ખાદન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

રાજા હ્યેવાખિલં લોકં સમુદીર્ણં સમુત્સુકમ્ ।
પ્રસાદયતિ ધર્મેણ પ્રસાદ્ય ચ વિરાજતે ॥

યથા હ્યનુદયે રાજન્ભૂતાનિ શશિસૂર્યયોઃ ।
અન્ધે તમસિ મજ્જેયુરપશ્યન્તઃ પરસ્પરમ્ ॥

યથા હ્યનુદકે મત્સ્યા નિરાક્રન્દે વિહઙ્ગમાઃ ।
વિહરેયુર્યથાકામં વિહિંસન્તઃ પુનઃ પુનઃ ॥

વિમથ્યાતિક્રમેરંશ્ચ વિષહ્યાપિ પરસ્પરમ્ ।
અભાવમચિરેણૈવ ગચ્છેયુર્નાત્ર સંશયઃ ॥

એવમેવ વિના રાજ્ઞા વિનશ્યેયુરિમાઃ પ્રજાઃ ।
અન્ધે તમસિ મજ્જેયુરગોપાઃ પશવો યથા ॥

હરેયુર્બલવન્તોઽપિ દુર્બલાનાં પરિગ્રહાન્ ।
હન્યુર્વ્યાયચ્છમાનાંશ્ચ યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

મમેદમિતિ લોકેઽસ્મિન્ન ભવેત્સ્વપરિગ્રહઃ । ન દારા ન ચ પુત્રઃ સ્યાન્ન ધનં ન પરિગ્રહઃ ।
વિષ્વગ્લોપઃ પ્રવર્તેત યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

યાનં વસ્ત્રમલઙ્કારાન્રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
હરેયુઃ સહસા પાપા યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

પતેદ્બહુવિધં શસ્ત્રં બહુધા ધર્મચારિષુ ।
અધર્મઃ પ્રગૃહીતઃ સ્યાદ્યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

માતરં પિતરં વૃદ્ધમાચાર્યમતિથિં ગુરુમ્ ।
ક્લિશ્નીયુરપિ હિંસ્યુર્વા યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

અન્યાંશ્ચ ક્રોશતો હિંસ્યુર્લોકોઽયં દસ્યુવદ્ભવેત્ । વધબન્ધપરિક્લેશો નિત્યમર્થવતાં ભવેત્ ।
મમત્વં ચ ન વિન્દેયુર્યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

અન્તાશ્ચાકાલ એવ સ્યુર્લોકોઽયં દસ્યુસાદ્ભવેત્ ।
પતેદ્બહુવિધં રાજ્યં યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

ન યોનિદોષો વર્તેત ન કૃષિર્ન વણિક્પથઃ ।
મજ્જેદ્ધર્મસ્ત્રયી ન સ્યાદ્યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

ન યજ્ઞાઃ સમ્પ્રવર્તેયુર્વિધિવત્સ્વાપ્તદક્ષિણાઃ ।
ન વિવાહાઃ સમાજો વા યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

ન વૃષાઃ સમ્પ્રવર્તેરન્ન મથ્યેરંશ્ચ ગર્ગરાઃ ।
ઘોષાઃ પ્રણાશં ગચ્છેયુર્યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

ત્રસ્તમુદ્વિગ્નહૃદયં હાહાભૂતમચેતનમ્ ।
ક્ષણેન વિનશેત્સર્વં યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

ન સંવત્સરસત્રાણિ તિષ્ઠેયુરકુતોભયાઃ ।
વિધિવદ્દક્ષિણાવન્તિ યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

બ્રાહ્મણાશ્ચતુરો વેદાન્નાધીયીરંસ્તપસ્વિનઃ ।
વિદ્યાસ્નાતા વ્રતસ્નાતા યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

ન ભવેદ્ધર્મસંસેવી મોહવિપ્રહતો જનઃ ।
હર્તા સ્વચ્છેન્દ્રિયો ગચ્છેદ્યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

હસ્તાદ્ધસ્તં પરિમુષેદ્ભિદ્યેરન્સર્વસેતવઃ ।
ભયાર્તં વિદ્રવેત્સર્વં યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

અનયાઃ સમ્પ્રવપર્તેરન્ભવેદ્વૈ વર્ણસઙ્કરઃ ।
દુર્ભિક્ષમાવિશેદ્રાષ્ટ્રં યદિ રાજા ન પાલયેત્ ॥

વિવૃત્ય હિ યથાકામં ગૃહદ્વારાણિ શેરતે ।
મનુષ્યા રક્ષિતા રાજ્ઞા સમન્તાદકુતોભયાઃ ॥

નાક્રુષ્ટં સહતે કશ્ચિત્કુતો વા હસ્તલાઘવમ્ ।
યદિ રાજા ન સમ્યગ્ગાં રક્ષયત્યપિ ધાર્મિકઃ ॥

સ્ત્રિયશ્ચાપુરુષા માર્ગં સર્વાલઙ્કારભૂષિતાઃ ।
નિર્ભયાઃ પ્રતિપદ્યન્તે યદિ રક્ષતિ ભૂમિપઃ ॥

ધર્મમેવ પ્રપદ્યન્તે ન હિંસન્તિ પરસ્પરમ્ ।
અનુગૃહ્ણન્તિ ચાન્યોન્યં યદા રક્ષતિ ભૂમિપઃ ॥

યજન્તે ચ મહાયજ્ઞૈસ્ત્રયો વર્ણાઃ પૃથગ્વિધૈઃ ।
યુક્તાશ્ચાધીયતે વિદ્યાં યદા રક્ષતિ ભૂમિપઃ ॥

વાર્તામૂલો હ્યયં લોકસ્તયા વૈ ધાર્યતે સદા ।
તત્સર્વં વર્તતે સમ્યગ્યદા રક્ષતિ ભૂમિપઃ ॥

યદા રાજા ધુરં શ્રેષ્ઠામાદાય વહતિ પ્રજાઃ ।
મહતા બલયોગેન તદા લોકઃ પ્રસીદયિ ॥

યસ્યાભાવેન ભૂતાનામભાવઃ સ્યાત્સમન્તતઃ ।
ભાવે ચ ભાવો નિત્યં સ્યાત્કસ્તં ન પ્રતિપૂજયેત્ ॥

તસ્ય યો વહતે ભારં સર્વલોકસુખાવહમ્ ।
તિષ્ઠન્પ્રિયહિતે રાજ્ઞ ઉભૌ લોકાવિમૌ જયેત્ ॥

યસ્તસ્ય પુરુષઃ પાપં મનસાઽપ્યનુચિન્તયેત્ ।
અસંશયમિહ ક્લિષ્ટઃ પ્રેત્યાપિ નરકં વ્રજેત્ ॥

ન હિ જાત્વવમન્તવ્યો મનુષ્ય ઇતિ ભૂમિપઃ ।
મહતી દેવતા હ્યેષા નરરૂપેણ તિષ્ઠતિ ॥

કુરુતે પઞ્ચરૂપાણિ કાલયુક્તાનિ યઃ સદા ।
ભવત્યગ્નિસ્તથાઽદિત્યો મૃત્યુર્વૈશ્રવણો યમઃ ॥

યદા હ્યાસીદતઃ પાપાન્દહત્યુગ્રેણ તેજસા ।
મિથ્યોપચરિતો રાજા તદા ભવતિ પાવકઃ ॥

યદા પશ્યતિ ચારેણ સર્વભૂતાનિ ભૂમિપઃ ।
ક્ષેમં ચ કૃત્વા વ્રજતિ તદા ભવતિ ભાસ્કરઃ ॥

અશુચીંશ્ચ યદા ક્રુદ્ધઃ ક્ષિણોતિ શતશો નરાન્ ।
સપુત્રપૌત્રાન્સામાત્યાંસ્તદા ભવતિ સોન્તકઃ ॥

યદા ત્વધાર્મિકાન્સર્વાંસ્તીક્ષ્ણૈર્દણ઼્ડૈર્નિયચ્છતિ ।
ધાર્મિકાંશ્ચાનુગૃહ્ણાતિ ભવત્યથ યમસ્તદા ॥

યદા તુ ધનધારાભિસ્તર્પયત્યુપકારિણઃ ।
આચ્છિનત્તિ ચ રત્નાનિ વિવિધાન્યપકારિણાં ॥

શ્રિયં દદાતિ કસ્મૈચિત્કસ્માચ્ચિદપકર્ષતિ ।
તદા વૈશ્રવણો રાજા લોકે ભવતિ ભૂમિપઃ ॥

નાસ્યાપવાદે સ્થાતવ્યં દક્ષેણાક્લિષ્ટકર્મણા ।
ધર્મમાકાઙ્ક્ષતા લોકે ઈશ્વરસ્યાનસૂયતા ॥

ન હિ રાજ્ઞઃ પ્રતીપાનિ કુર્વન્સુખમવાપ્નુયાત્ ।
પુત્રો ભ્રાતા વયસ્યો વા યદ્યપ્યાત્મસમો ભવેત્ ॥

કુર્યાત્કૃષ્ણગતિઃ શેષં જ્વલિતોઽનિલસારથિઃ ।
ન તુ રાજ્ઞાઽભિપન્નસ્ય શેષં ક્વચન વિદ્યતે ॥

તસ્ય સર્વાણિ રક્ષ્યાણિ દૂરતઃ પરિવર્જયેત્ ।
મૃત્યોરિવ જુગુપ્સેત રાજસ્વહરણાન્નરઃ ॥

વધ્યેતભિમૃશન્સદ્યો મૃગઃ કૂટમિવ સ્પૃશન્ ।
આત્મસ્વમિવ સંરક્ષેદ્રાજસ્વમિહ બુદ્ધિમાન્ ॥

મહાન્તં નરકં ઘોરમપ્રતિષ્ઠમચેતસઃ ।
પતન્તિ ચિરરાત્રાય રાજવિત્તાપહારિણઃ ॥

રાજા ભોજો વિરાટ્ સમ્રાટ્ ક્ષત્રિયો ભૂપતિર્નૃપઃ ।
ય એભિઃ સ્તૂયતે શબ્દૈઃ કસ્તં નાર્ચિતુમર્હતિ ॥

તસ્માદ્બુભૂષુર્નિયતો જિતાત્મા સંયતેન્દ્રિયઃ ।
મેધાવી ધૃતિમાન્દક્ષઃ સંશ્રયેત્ મહીપતિમ્ ॥

કૃતજ્ઞં પ્રાજ્ઞમક્ષુદ્રં દૃઢભક્તિં જિતેન્દ્રિયમ્ ।
ધર્મનિત્યં સ્થિતં સ્થાને મન્ત્રિણં પૂજયેન્નૃપઃ ॥

દૃઢભક્તિં કૃતપ્રજ્ઞં ધર્મજ્ઞં સંયતેન્દ્રિયમ્ ।
શૂરમક્ષુદ્રકર્માણં પ્રસિદ્ધં જનમાશ્રયેત્ ॥

રાજા પ્રગલ્ભં પુરુષં કરોતિ રાજા ભૃશં બૃંહયતે મનુષ્યમ્ ।
રાજાભિપન્નસ્ય કુતઃ સુખાનિ રાજાઽભ્યુપેતં સુખિનં કરોતિ ॥

રાજા પ્રજાનાં પ્રથમં શરીરં પ્રજાશ્ચ રાજ્ઞોઽપ્રતિમં શરીરમ્ ।
રાજ્ઞા વિહીના ન ભવન્તિ દેશા દેશૈર્વિહીના ન નૃપા ભવન્તિ ॥

રાજા પ્રજાનાં હૃદયં ગરીયો ગતિઃ પ્રતિષ્ઠા સુખમુત્તમં ચ ।
સમાશ્રિતા લોકમિમં પરં ચ જયન્તિ સમ્યક્પુરુષા નરેન્દ્ર ॥

નરાધિપશ્ચાપ્યનુશિષ્ય મેદિનીં દમેન સત્યેન ચ સૌહૃદેન ।
મહદ્ભિરિષ્ટ્વા ક્રતુભિર્મહાયશા સ્ત્રિવિષ્ટપે સ્થાનમુપૈતિ શાશ્વતમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સ એવમુક્તોઽઙ્ગિરસા કૌસલ્યો રાજસત્તમઃ ।
પ્રયત્નાત્કૃતવાન્વીરઃ પ્રજાપાલનમુત્તમમ્ ॥