મહાભારત · અધ્યાય 12.66

ચાતુરાશ્રમ્યમુક્તં તે ચાતુર્વણ્યં તથૈવ ચ ।
રાષ્ટ્રસ્ય યત્કૃત્યતમં તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

રાષ્ટ્રસ્ય યત્કૃત્યતમં રાજ્ઞ એવાભિષેચનમ્ ।
અનિન્દ્રમબલં રાષ્ટ્રં દસ્યવોઽભિભવન્ત્યુત ॥

અરાજકેષુ રાષ્ટ્રેષુ ધર્મો ન વ્યવતિષ્ઠતે ।
પરસ્પરં ચ ખાદન્તિ સર્વથા ધિગરાજકમ્ ॥

ઇન્દ્રમેવ પ્રણમતે યદ્રાજાનમિતિ શ્રુતિઃ ।
યથૈવેન્દ્રસ્તથા રાજા સમ્પૂજ્યો ભૂતિમિચ્છતા ॥

નારાજકેષુ રાષ્ટ્રેષુ વસ્તવ્યમિતિ વૈદિકમ્ ।
નારાજકેષુ રાષ્ટ્રેષુ હવ્યં વહતિ પાવકઃ ॥

અથ ચેદધિવેર્તેત રાજ્યાર્થી બલવત્તરઃ ।
અરાજકાણિ રાષ્ટ્રાણિ હતવીરાણિ વા પુનઃ ॥

પ્રત્યુદ્ગમ્યાભિપૂજ્યઃ સ્યાદેતદત્ર સુમન્ત્રિતમ્ ।
ન હિ રાજ્યાત્પાપતરમસ્તિ કિઞ્ચિદરાજકાત્ ॥

સ ચેત્સમનુપશ્યેત સમગ્રં કુશલં ભવેત્ ।
બલવાન્હિ પ્રકુપિતઃ કુર્યાન્નિઃ શેષતામપિ ॥

ભૂયાંસં લભતે ક્લેશં યા ગૌર્ભવતિ દુર્દુહા ।
અથ યા સુદુહા રાજન્નૈવ તાં વિતુદન્ત્યપિ ॥

યદતપ્તં પ્રણમતે ન તત્સન્તાપયન્ત્યુત ।
યત્સ્વયં નમતે દારુ ન તત્સન્નામયન્ત્યપિ ॥

એતયોપમયા ધીરઃ સન્નમેત બલીયસે ।
ઇન્દ્રાય સ પ્રણમતે નમતે યો બલીયસે ॥

તસ્માદ્રાજૈવ કર્તવ્યઃ સતતં ભૂતિમિચ્છતા ।
ન ધનાર્થો ન દારાર્થસ્તેષાં યેષામરાજકમ્ ॥

પ્રીયતે હિ હરન્પાપઃ પરવિત્તમરાજકે ।
યદાઽસ્ય તદ્ધરન્ત્યન્યે તદા રાજાનમિચ્છતિ ॥

પાપા હ્યપિ તદા ક્ષેમં ન લભન્તે કદાચન ।
એકસ્ય હિ દ્વૌ હરતો દ્વયોશ્ચ બહવોઽપરે ॥

અદાસઃ ક્રિયતે દાસો હ્રિયન્તે ચ બલાત્સ્ત્રિયઃ ।
એતસ્માત્કારણાદ્દેવાઃ પ્રજાપાલાન્પ્રચક્રિરે ॥

રાજા ચેન્ન ભવેલ્લોકે પૃથિવ્યા દણ્ડધારકઃ ।
જલે મત્સ્યાનિવાભક્ષ્યન્દુર્બલં બલવત્તરાઃ ॥

અરાજકાઃ પ્રજાઃ પૂર્વં વિનેશુરિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
પરસ્પરં ભક્ષયન્તો મત્સ્યા ઇવ જલે કૃશાન્ ॥

સમેત્ય તાસ્તતશ્ચક્રુઃ સમયાનિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
વાક્શૂરો દણ્ડપરુષો યશ્ચ સ્યાત્પારદારિકઃ ॥

યશ્ચ નઃ સમયં ભિન્દ્યાત્ત્યાજ્યા નસ્તાદૃશા ઇતિ । વિશ્વાસાર્થં ચ સર્વેષાં વર્ણાનામવિશેષતઃ ।
તાસ્તથા સમયં કૃત્વા સમયેનાવતસ્થિરે ॥

સહિતાસ્તાસ્તદા જગ્મુરસુખાર્તાઃ પિતામહમ્ ।
અનીશ્વરા વિનશ્યામો ભગવન્નીશ્વરં દિશ ॥

યં પૂજયેમ સમ્ભૂય યશ્ચ નઃ પ્રતિપાલયેત્ ।
તાભ્યો મનું વ્યાદિદેશ મનુર્નાભિનનન્દ તાઃ ॥
મનુરુવાચ ।

બિભેમિ કર્મણઃ પાપાદ્રાજ્યં હિ ભૃશદુષ્કરમ્ ।
વિશેષતો મનુષ્યેષુ મિથ્યાવૃત્તેષુ નિત્યદા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તમબ્રુવન્પ્રજા મા ભૈર્વિધાસ્યામો ધનં તવ ।
પશૂનામથ પઞ્ચાંશં ધરણ્યસ્ય તથૈવ ચ ॥

ધાન્યસ્ય દશમં ભાગં દાસ્યામઃ કોશવર્ધનમ્ ।
કન્યાં શુલ્કે ચારુરૂપાં વિવાહેષૂદ્યતાસુ ચ ॥

મુખ્યેન શસ્ત્રપત્રેણ યે મનુષ્યાઃ પ્રધાનતઃ ।
ભવન્તં તેઽનુયાસ્યન્તિ મહેન્દ્રમિવ દેવતાઃ ॥

સ ત્વં જાતબલો રાજન્દુષ્પ્રધર્ષઃ પ્રતાપવાન્ ।
સુખે ધાસ્યસિ નઃ સર્વાન્કુબેર ઇવ નૈરૃતાન્ ॥

યં ચ ધર્મં ચરિષ્યન્તિ પ્રજા રાજ્ઞા સુરક્ષિતાઃ ।
ચતુર્થં તસ્ય ધર્મસ્ય ત્વત્સંસ્થં નો ભવિષ્યતિ ॥

તેન ધર્મેણ મહતા સુખં લબ્ધેન ભાવિતઃ ।
પાહ્યસ્માન્સર્વતો રાજન્દેવાનિવ શતક્રતુઃ ॥

વિજયાય હિ નિર્યાહિ પ્રતપત્રશ્મિવાનિવ ।
માનં વિધમ શત્રૂણાં ધર્મં જનય નઃ સદા ॥

સ નિર્યયૌ મહાતેજા બલેન મહતા વૃતઃ ।
મહાભિજનસમ્પન્નસ્તેજસા પ્રજ્વલન્નિવ ॥

તસ્ય દૃષ્ટ્વા મહત્વં તે મહેન્દ્રસ્યેવ દેવતાઃ । અપતત્રસિરે સર્વે સ્વધર્મે ચ દદુર્મનઃ ।
વર્ણિનશ્ચાશ્રમાશ્ચૈવ મ્લેચ્છાઃ સર્વે ચ દસ્યવઃ ॥

તતો મહીં પરિયયૌ પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્ ।
શમયન્સર્વતઃ પાપાન્સ્વકર્મસુ ચ યોજયન્ ॥

એવં યે ભૂતિમિચ્છેયુઃ પૃથિવ્યાં માનવાઃ ક્વચિત્ ।
કુર્યૂ રાજાનમેવાગ્રે પ્રજાનુગ્રહકારણાત્ ॥

નમસ્યેરંશ્ચ તં ભક્ત્યા શિષ્યા ઇવ ગુરું સદા ।
દેવા ઇવ ચ દેવેન્દ્રં નરા રાજાનમન્તિકાત્ ॥

સત્કૃતં સ્વજનેનેહ પરોઽપિ બહુમન્યતે ।
સ્વજનેન ત્વવજ્ઞાતં પરે પરિભવન્ત્યુત ॥

રાજ્ઞઃ પરૈઃ પરિભવઃ સર્વેષામસુખાવહઃ ।
તસ્માચ્છત્રં ચ પત્રં ચ વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ ॥

ભોજનાન્યથ પાનાનિ રાજ્ઞે દદ્યુર્ગૃહાણિ ચ ।
આસનાનિ ચ શય્યાશ્ચ સર્વોપકરણાનિ ચ ॥

ગોપ્તા ચાસ્ય દુરાધર્ષઃ સ્મિતપૂર્વાભિભાષિતા ।
આભાષિતશ્ચ મધુરં પ્રત્યાભાષેત માનવાન્ ॥

કૃતજ્ઞો દૃઢભક્તિઃ સ્યાત્સંવિભાગી જિતેન્દ્રિયઃ ।
ઈક્ષિતઃ પ્રતિવીક્ષેત મૃદુ વલ્ગુ ચ ચર્જુ ચ ॥