Mahabharata · Chapter 12.59
tataḥ punaḥ sa gāṅgeyamabhivādya pitāmaham /
prāñjalirniyato bhūtvā paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ //
ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthak /
cāturvarṇyāśramāṇāṃ ca rājadharmāśca ke matāḥ //
kena vai vardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhate /
kena paurāśca bhṛtyāśca vardhante bharatarṣabha //
kośaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyānmantriṇastathā /
ṛtvikpurohitācāryānkīdṛśānvarjayennṛpaḥ //
keṣu viśvasitavyaṃ syādrājñā kasyāñcidāpadi /
kuto vā'tmā dṛḍhaṃ rakṣyastanme brūhi pitāmaha //
dvaidhībhāve ca bhṛtyānāṃ śapathaḥ kīdṛśo bhavet /
adharmasya phalaṃ yacca śapathasya vilaṅghane //
sarvametadyathātatvaṃ vyavahāraṃ ca tādṛśam / samāsavyāsayogena kathayasva pitāmaha //
bhīṣma uvāca /
namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase /
brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān //
akrodhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaśca sarvaśaḥ /
prajanaṃ sveṣu dāreṣu śaucamadroha eva ca //
ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ ta ete sārvavarṇikāḥ /
brāhmaṇasya tu yo dharmastaṃ te vakṣyāmi kevalam //
damameva mahārāja dharmamāhuḥ purātanam /
svādhyāyo'dhyāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate //
taṃ ceddvijamupāgacchedvartamānaṃ svakarmaṇi /
akurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ prajñānatarpitam //
kurvītāpatyasantānamatho dadyādyajeta ca /
saṃvibhajya ca bhoktavyaṃ dhanaṃ sadbhirītīṣyate //
pariniṣṭhitakāryastu svādhyāyenaiva vai dvijaḥ /
kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate //
kṣatriyasyāpi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata /
dadyādrājā na yāceta yajeta na ca yājayet //
nādhyāpayedadhīyīta prajāśca paripālayet /
nityodyukto dasyuvade raṇe kuryātparākramam //
ye tu kratubhirījānāḥ śrutavantaśca bhūmipāḥ /
ya evāhavajetārasta eṣāṃ lokajittamāḥ //
avikṣatena dehena samarādyo nivartate /
kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ //
evaṃ hi kṣatrabandhūnāṃ dharmamāhuḥ pradhānataḥ /
nāsya kṛtyatamaṃ kiñcidanyaddasyunibarhaṇāt //
dānamadhyayanaṃ yajño rājñāṃ kṣemo vidhīyate /
tasmādrājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṃ dharmamīpsatā //
sveṣu dharmeṣvavasthāpyaḥ prajāḥ sarvā mahīpatiḥ /
dharmeṇa sarvakṛtyāni śamaniṣṭhāni kārayet //
pariniṣṭhitakāryastu nṛpatiḥ paripālanāt /
kuryādanyanna vā kuryādaindro rājanya ucyate //
vaiśyasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi śāśvatam /
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasañcayaḥ //
pitṛvatpālayedvaiśyo yuktaḥ sarvānpaśūniha /
vikarma tadbhavedanyatkarma yatsa samācaret //
rakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahatsukhamavāpnuyāt /
prajāpatirhi vaiśyāya sṛṣṭvā paridadau paśūn //
brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ /
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam //
paṇṇāmekāṃ pibeddhenuṃ śatācca mithunaṃ haret /
laye ca saptamo bhāgastathā śṛṅge kalā khure //
sasyānāṃ sarvabījānāmeṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ //
na ca vaiśyasya kāmaḥ syānna rakṣeyaṃ paśūniti /
vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathañcana //
śūdrasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata /
prajāpatirhi varṇānāṃ dāsaṃ śūdramakalpayat //
tasmācchūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyate /
teṣāṃ śuśrūṣaṇāccaiva mahatsukhamavāpnuyāt //
śūdra etānparicaretrīnvarṇānanasūyakaḥ /
sañcayāṃśca na kurvīta jātu śūdraḥ kathañcana //
pāpīyānhi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryādgarīyasaḥ /
rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ //
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam /
avaśyaṃ bharaṇīyo hi varṇānāṃ śūdra ucyate //
chatraṃ veṣṭanamauśīramupānadvyajanāni ca /
yātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe //
adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni dvijātibhiḥ /
śūdrāyaiva pradeyāni tasya dharmadhanaṃ hi tat //
yañca kaściddvijātīnāṃ śūdraḥ śuśrūṣurāvrajet /
kalpyāṃ tena tu tasyāhurvṛttiṃ dharmavido janāḥ //
deyaḥ piṇḍo'napatyāya bhartavyau vṛddhadurbalau /
śūdreṇa tu na hātavyo bhartā kasyāñcidāpadi //
atirekeṇa bhartavyo bhartā dravyaparikṣaye /
na hi svamasti śūdrasya bhartṛhāryadhano hi saḥ //
uktastrayāṇāṃ varṇānāṃ yajñastrayyeva bhārata /
svāhākāravaṣaṭ्kārau mantraḥ śūdre na vidyate //
tasmācchūdraḥ pākayajñaiyajetāvratavānsvayam /
pūrṇapātramayīmāhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām //
śūdraḥ paijavano nāma sahasrāṇāṃ śataṃ dadau /
aindrāgnena vidhānena dakṣiṇāmiti naḥ śrutam //
yato hi sarvavarṇānāṃ yajñastasyaiva bhārata //
agre sarveṣu yajñeṣu śraddhāyajño vidhīyate / daivataṃ hi mahacchraddhā pavitraṃ yajatāṃ ca yat /
daivataṃ hi paraṃ viprāḥ svenasvena parasparam //
ayajanniha satraiste taistaiḥ kāmaiḥ samāhitāḥ /
saṃsṛṣṭā brāhmaṇaireva triṣu varṇeṣu sṛṣṭayaḥ //
devānāmapi ye devā yadbrūyuste paraṃ hitam /
tasmādvarṇaiḥ sarvayajñāḥ saṃsṛjyante na kāmyayā //
ṛgyajuḥ sāmavitpūjyo nityaṃ syāddevavaddvijaḥ / anṛgyajurasāmā ca prājāpatya upadravaḥ /
yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata //
nāsya yajñakṛto devā īhante netare janāḥ /
tataḥ sarveṣu varṇeṣu śraddhāyajño vidhīyate //
svaṃ daivataṃ brāhmaṇaḥ svena nityaṃ parānvarṇānayajannaivamāsīt /
adharo vitānastvatha tatra sṛṣṭo na brāhmaṇastriṣu varṇeṣu rājan //
tasmādvarṇā ṛjavo jñātivarṇāḥ saṃsṛjyante tasya vikāra eva /
ekaṃ sāma yajurekamṛgekā vipraśvaiko niścaye teṣu sṛṣṭaḥ //
atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ /
vaikhānasānāṃ rājendra munīnāṃ yaṣṭumicchatām //
udite'nudite vā'pi śraddadhāno jitendriyaḥ /
vahniṃ juhoti dharmeṇa śraddhā vai kāraṇaṃ mahat //
yatskannamasya tatpūrvaṃ yadaskannaṃ taduttaram /
bahūni yajñarūpāṇi nānākarmaphalāni ca //
tāni yaḥ samprajānāti jñānaniścayaniścitaḥ /
dvijātiḥ śraddhayopetaḥ sa yaṣṭuṃ puruṣo'rhati //
steno vā yadi vā pāpo yadi vā pāpakṛttamaḥ /
yaṣṭumicchati yajñaṃ yaḥ sādhumeva vadanti tam //
ṛṣayastaṃ praśaṃsanti sādhu caitadasaṃśayam /
sarvathā sarvadā varṇairyaṣṭavyamiti nirṇayaḥ //
na hi yajñasamaṃ kiñcitriṣu lokeṣu vidyate / tasmādyaṣṭavyamityāhuḥ puruṣeṇānasūyatā /
śraddhāpavitramāśritya yathāśakti yathecchayā //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0