Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mahabharata · Chapter 12.59

12.59.1

tataḥ punaḥ sa gāṅgeyamabhivādya pitāmaham /
prāñjalirniyato bhūtvā paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ //

12.59.2

ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthak /
cāturvarṇyāśramāṇāṃ ca rājadharmāśca ke matāḥ //

12.59.3

kena vai vardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhate /
kena paurāśca bhṛtyāśca vardhante bharatarṣabha //

12.59.4

kośaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyānmantriṇastathā /
ṛtvikpurohitācāryānkīdṛśānvarjayennṛpaḥ //

12.59.5

keṣu viśvasitavyaṃ syādrājñā kasyāñcidāpadi /
kuto vā'tmā dṛḍhaṃ rakṣyastanme brūhi pitāmaha //

12.59.6

dvaidhībhāve ca bhṛtyānāṃ śapathaḥ kīdṛśo bhavet /
adharmasya phalaṃ yacca śapathasya vilaṅghane //

12.59.7

sarvametadyathātatvaṃ vyavahāraṃ ca tādṛśam / samāsavyāsayogena kathayasva pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

12.59.8

namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase /
brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān //

12.59.9

akrodhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaśca sarvaśaḥ /
prajanaṃ sveṣu dāreṣu śaucamadroha eva ca //

12.59.10

ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ ta ete sārvavarṇikāḥ /
brāhmaṇasya tu yo dharmastaṃ te vakṣyāmi kevalam //

12.59.11

damameva mahārāja dharmamāhuḥ purātanam /
svādhyāyo'dhyāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate //

12.59.12

taṃ ceddvijamupāgacchedvartamānaṃ svakarmaṇi /
akurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ prajñānatarpitam //

12.59.13

kurvītāpatyasantānamatho dadyādyajeta ca /
saṃvibhajya ca bhoktavyaṃ dhanaṃ sadbhirītīṣyate //

12.59.14

pariniṣṭhitakāryastu svādhyāyenaiva vai dvijaḥ /
kuryādanyanna vā kuryānmaitro brāhmaṇa ucyate //

12.59.15

kṣatriyasyāpi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata /
dadyādrājā na yāceta yajeta na ca yājayet //

12.59.16

nādhyāpayedadhīyīta prajāśca paripālayet /
nityodyukto dasyuvade raṇe kuryātparākramam //

12.59.17

ye tu kratubhirījānāḥ śrutavantaśca bhūmipāḥ /
ya evāhavajetārasta eṣāṃ lokajittamāḥ //

12.59.18

avikṣatena dehena samarādyo nivartate /
kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ //

12.59.19

evaṃ hi kṣatrabandhūnāṃ dharmamāhuḥ pradhānataḥ /
nāsya kṛtyatamaṃ kiñcidanyaddasyunibarhaṇāt //

12.59.20

dānamadhyayanaṃ yajño rājñāṃ kṣemo vidhīyate /
tasmādrājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṃ dharmamīpsatā //

12.59.21

sveṣu dharmeṣvavasthāpyaḥ prajāḥ sarvā mahīpatiḥ /
dharmeṇa sarvakṛtyāni śamaniṣṭhāni kārayet //

12.59.22

pariniṣṭhitakāryastu nṛpatiḥ paripālanāt /
kuryādanyanna vā kuryādaindro rājanya ucyate //

12.59.23

vaiśyasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi śāśvatam /
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasañcayaḥ //

12.59.24

pitṛvatpālayedvaiśyo yuktaḥ sarvānpaśūniha /
vikarma tadbhavedanyatkarma yatsa samācaret //

12.59.25

rakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahatsukhamavāpnuyāt /
prajāpatirhi vaiśyāya sṛṣṭvā paridadau paśūn //

12.59.26

brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ /
tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam //

12.59.27

paṇṇāmekāṃ pibeddhenuṃ śatācca mithunaṃ haret /
laye ca saptamo bhāgastathā śṛṅge kalā khure //

12.59.28

sasyānāṃ sarvabījānāmeṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ //

12.59.29

na ca vaiśyasya kāmaḥ syānna rakṣeyaṃ paśūniti /
vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathañcana //

12.59.30

śūdrasyāpi hi yo dharmastaṃ te vakṣyāmi bhārata /
prajāpatirhi varṇānāṃ dāsaṃ śūdramakalpayat //

12.59.31

tasmācchūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyate /
teṣāṃ śuśrūṣaṇāccaiva mahatsukhamavāpnuyāt //

12.59.32

śūdra etānparicaretrīnvarṇānanasūyakaḥ /
sañcayāṃśca na kurvīta jātu śūdraḥ kathañcana //

12.59.33

pāpīyānhi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryādgarīyasaḥ /
rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ //

12.59.34

tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yacca tasyopajīvanam /
avaśyaṃ bharaṇīyo hi varṇānāṃ śūdra ucyate //

12.59.35

chatraṃ veṣṭanamauśīramupānadvyajanāni ca /
yātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe //

12.59.36

adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni dvijātibhiḥ /
śūdrāyaiva pradeyāni tasya dharmadhanaṃ hi tat //

12.59.37

yañca kaściddvijātīnāṃ śūdraḥ śuśrūṣurāvrajet /
kalpyāṃ tena tu tasyāhurvṛttiṃ dharmavido janāḥ //

12.59.38

deyaḥ piṇḍo'napatyāya bhartavyau vṛddhadurbalau /
śūdreṇa tu na hātavyo bhartā kasyāñcidāpadi //

12.59.39

atirekeṇa bhartavyo bhartā dravyaparikṣaye /
na hi svamasti śūdrasya bhartṛhāryadhano hi saḥ //

12.59.40

uktastrayāṇāṃ varṇānāṃ yajñastrayyeva bhārata /
svāhākāravaṣaṭ्kārau mantraḥ śūdre na vidyate //

12.59.41

tasmācchūdraḥ pākayajñaiyajetāvratavānsvayam /
pūrṇapātramayīmāhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām //

12.59.42

śūdraḥ paijavano nāma sahasrāṇāṃ śataṃ dadau /
aindrāgnena vidhānena dakṣiṇāmiti naḥ śrutam //

12.59.43

yato hi sarvavarṇānāṃ yajñastasyaiva bhārata //

12.59.44

agre sarveṣu yajñeṣu śraddhāyajño vidhīyate / daivataṃ hi mahacchraddhā pavitraṃ yajatāṃ ca yat /
daivataṃ hi paraṃ viprāḥ svenasvena parasparam //

12.59.45

ayajanniha satraiste taistaiḥ kāmaiḥ samāhitāḥ /
saṃsṛṣṭā brāhmaṇaireva triṣu varṇeṣu sṛṣṭayaḥ //

12.59.46

devānāmapi ye devā yadbrūyuste paraṃ hitam /
tasmādvarṇaiḥ sarvayajñāḥ saṃsṛjyante na kāmyayā //

12.59.47

ṛgyajuḥ sāmavitpūjyo nityaṃ syāddevavaddvijaḥ / anṛgyajurasāmā ca prājāpatya upadravaḥ /
yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata //

12.59.48

nāsya yajñakṛto devā īhante netare janāḥ /
tataḥ sarveṣu varṇeṣu śraddhāyajño vidhīyate //

12.59.49

svaṃ daivataṃ brāhmaṇaḥ svena nityaṃ parānvarṇānayajannaivamāsīt /
adharo vitānastvatha tatra sṛṣṭo na brāhmaṇastriṣu varṇeṣu rājan //

12.59.50

tasmādvarṇā ṛjavo jñātivarṇāḥ saṃsṛjyante tasya vikāra eva /
ekaṃ sāma yajurekamṛgekā vipraśvaiko niścaye teṣu sṛṣṭaḥ //

12.59.51

atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ /
vaikhānasānāṃ rājendra munīnāṃ yaṣṭumicchatām //

12.59.52

udite'nudite vā'pi śraddadhāno jitendriyaḥ /
vahniṃ juhoti dharmeṇa śraddhā vai kāraṇaṃ mahat //

12.59.53

yatskannamasya tatpūrvaṃ yadaskannaṃ taduttaram /
bahūni yajñarūpāṇi nānākarmaphalāni ca //

12.59.54

tāni yaḥ samprajānāti jñānaniścayaniścitaḥ /
dvijātiḥ śraddhayopetaḥ sa yaṣṭuṃ puruṣo'rhati //

12.59.55

steno vā yadi vā pāpo yadi vā pāpakṛttamaḥ /
yaṣṭumicchati yajñaṃ yaḥ sādhumeva vadanti tam //

12.59.56

ṛṣayastaṃ praśaṃsanti sādhu caitadasaṃśayam /
sarvathā sarvadā varṇairyaṣṭavyamiti nirṇayaḥ //

12.59.57

na hi yajñasamaṃ kiñcitriṣu lokeṣu vidyate / tasmādyaṣṭavyamityāhuḥ puruṣeṇānasūyatā /
śraddhāpavitramāśritya yathāśakti yathecchayā //

Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0

Esc