મહાભારત · અધ્યાય 12.59

તતઃ પુનઃ સ ગાઙ્ગેયમભિવાદ્ય પિતામહમ્ ।
પ્રાઞ્જલિર્નિયતો ભૂત્વા પર્યપૃચ્છદ્યુધિષ્ઠિરઃ ॥

કે ધર્માઃ સર્વવર્ણાનાં ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય કે પૃથક્ ।
ચાતુર્વર્ણ્યાશ્રમાણાં ચ રાજધર્માશ્ચ કે મતાઃ ॥

કેન વૈ વર્ધતે રાષ્ટ્રં રાજા કેન વિવર્ધતે ।
કેન પૌરાશ્ચ ભૃત્યાશ્ચ વર્ધન્તે ભરતર્ષભ ॥

કોશં દણ્ડં ચ દુર્ગં ચ સહાયાન્મન્ત્રિણસ્તથા ।
ઋત્વિક્પુરોહિતાચાર્યાન્કીદૃશાન્વર્જયેન્નૃપઃ ॥

કેષુ વિશ્વસિતવ્યં સ્યાદ્રાજ્ઞા કસ્યાઞ્ચિદાપદિ ।
કુતો વાઽત્મા દૃઢં રક્ષ્યસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥

દ્વૈધીભાવે ચ ભૃત્યાનાં શપથઃ કીદૃશો ભવેત્ ।
અધર્મસ્ય ફલં યચ્ચ શપથસ્ય વિલઙ્ઘને ॥

સર્વમેતદ્યથાતત્વં વ્યવહારં ચ તાદૃશમ્ । સમાસવ્યાસયોગેન કથયસ્વ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નમો ધર્માય મહતે નમઃ કૃષ્ણાય વેધસે ।
બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્ય ધર્માન્વક્ષ્યામિ શાશ્વતાન્ ॥

અક્રોધઃ સત્યવચનં સંવિભાગશ્ચ સર્વશઃ ।
પ્રજનં સ્વેષુ દારેષુ શૌચમદ્રોહ એવ ચ ॥

આર્જવં ભૃત્યભરણં ત એતે સાર્વવર્ણિકાઃ ।
બ્રાહ્મણસ્ય તુ યો ધર્મસ્તં તે વક્ષ્યામિ કેવલમ્ ॥

દમમેવ મહારાજ ધર્મમાહુઃ પુરાતનમ્ ।
સ્વાધ્યાયોઽધ્યાપનં ચૈવ તત્ર કર્મ સમાપ્યતે ॥

તં ચેદ્દ્વિજમુપાગચ્છેદ્વર્તમાનં સ્વકર્મણિ ।
અકુર્વાણં વિકર્માણિ શાન્તં પ્રજ્ઞાનતર્પિતમ્ ॥

કુર્વીતાપત્યસન્તાનમથો દદ્યાદ્યજેત ચ ।
સંવિભજ્ય ચ ભોક્તવ્યં ધનં સદ્ભિરીતીષ્યતે ॥

પરિનિષ્ઠિતકાર્યસ્તુ સ્વાધ્યાયેનૈવ વૈ દ્વિજઃ ।
કુર્યાદન્યન્ન વા કુર્યાન્મૈત્રો બ્રાહ્મણ ઉચ્યતે ॥

ક્ષત્રિયસ્યાપિ યો ધર્મસ્તં તે વક્ષ્યામિ ભારત ।
દદ્યાદ્રાજા ન યાચેત યજેત ન ચ યાજયેત્ ॥

નાધ્યાપયેદધીયીત પ્રજાશ્ચ પરિપાલયેત્ ।
નિત્યોદ્યુક્તો દસ્યુવદે રણે કુર્યાત્પરાક્રમમ્ ॥

યે તુ ક્રતુભિરીજાનાઃ શ્રુતવન્તશ્ચ ભૂમિપાઃ ।
ય એવાહવજેતારસ્ત એષાં લોકજિત્તમાઃ ॥

અવિક્ષતેન દેહેન સમરાદ્યો નિવર્તતે ।
ક્ષત્રિયો નાસ્ય તત્કર્મ પ્રશંસન્તિ પુરાવિદઃ ॥

એવં હિ ક્ષત્રબન્ધૂનાં ધર્મમાહુઃ પ્રધાનતઃ ।
નાસ્ય કૃત્યતમં કિઞ્ચિદન્યદ્દસ્યુનિબર્હણાત્ ॥

દાનમધ્યયનં યજ્ઞો રાજ્ઞાં ક્ષેમો વિધીયતે ।
તસ્માદ્રાજ્ઞા વિશેષેણ યોદ્ધવ્યં ધર્મમીપ્સતા ॥

સ્વેષુ ધર્મેષ્વવસ્થાપ્યઃ પ્રજાઃ સર્વા મહીપતિઃ ।
ધર્મેણ સર્વકૃત્યાનિ શમનિષ્ઠાનિ કારયેત્ ॥

પરિનિષ્ઠિતકાર્યસ્તુ નૃપતિઃ પરિપાલનાત્ ।
કુર્યાદન્યન્ન વા કુર્યાદૈન્દ્રો રાજન્ય ઉચ્યતે ॥

વૈશ્યસ્યાપિ હિ યો ધર્મસ્તં તે વક્ષ્યામિ શાશ્વતમ્ ।
દાનમધ્યયનં યજ્ઞઃ શૌચેન ધનસઞ્ચયઃ ॥

પિતૃવત્પાલયેદ્વૈશ્યો યુક્તઃ સર્વાન્પશૂનિહ ।
વિકર્મ તદ્ભવેદન્યત્કર્મ યત્સ સમાચરેત્ ॥

રક્ષયા સ હિ તેષાં વૈ મહત્સુખમવાપ્નુયાત્ ।
પ્રજાપતિર્હિ વૈશ્યાય સૃષ્ટ્વા પરિદદૌ પશૂન્ ॥

બ્રાહ્મણાય ચ રાજ્ઞે ચ સર્વાઃ પરિદદે પ્રજાઃ ।
તસ્ય વૃત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ યચ્ચ તસ્યોપજીવનમ્ ॥

પણ્ણામેકાં પિબેદ્ધેનું શતાચ્ચ મિથુનં હરેત્ ।
લયે ચ સપ્તમો ભાગસ્તથા શૃઙ્ગે કલા ખુરે ॥

સસ્યાનાં સર્વબીજાનામેષા સાંવત્સરી ભૃતિઃ ॥

ન ચ વૈશ્યસ્ય કામઃ સ્યાન્ન રક્ષેયં પશૂનિતિ ।
વૈશ્યે ચેચ્છતિ નાન્યેન રક્ષિતવ્યાઃ કથઞ્ચન ॥

શૂદ્રસ્યાપિ હિ યો ધર્મસ્તં તે વક્ષ્યામિ ભારત ।
પ્રજાપતિર્હિ વર્ણાનાં દાસં શૂદ્રમકલ્પયત્ ॥

તસ્માચ્છૂદ્રસ્ય વર્ણાનાં પરિચર્યા વિધીયતે ।
તેષાં શુશ્રૂષણાચ્ચૈવ મહત્સુખમવાપ્નુયાત્ ॥

શૂદ્ર એતાન્પરિચરેત્રીન્વર્ણાનનસૂયકઃ ।
સઞ્ચયાંશ્ચ ન કુર્વીત જાતુ શૂદ્રઃ કથઞ્ચન ॥

પાપીયાન્હિ ધનં લબ્ધ્વા વશે કુર્યાદ્ગરીયસઃ ।
રાજ્ઞા વા સમનુજ્ઞાતઃ કામં કુર્વીત ધાર્મિકઃ ॥

તસ્ય વૃત્તિં પ્રવક્ષ્યામિ યચ્ચ તસ્યોપજીવનમ્ ।
અવશ્યં ભરણીયો હિ વર્ણાનાં શૂદ્ર ઉચ્યતે ॥

છત્રં વેષ્ટનમૌશીરમુપાનદ્વ્યજનાનિ ચ ।
યાતયામાનિ દેયાનિ શૂદ્રાય પરિચારિણે ॥

અધાર્યાણિ વિશીર્ણાનિ વસનાનિ દ્વિજાતિભિઃ ।
શૂદ્રાયૈવ પ્રદેયાનિ તસ્ય ધર્મધનં હિ તત્ ॥

યઞ્ચ કશ્ચિદ્દ્વિજાતીનાં શૂદ્રઃ શુશ્રૂષુરાવ્રજેત્ ।
કલ્પ્યાં તેન તુ તસ્યાહુર્વૃત્તિં ધર્મવિદો જનાઃ ॥

દેયઃ પિણ્ડોઽનપત્યાય ભર્તવ્યૌ વૃદ્ધદુર્બલૌ ।
શૂદ્રેણ તુ ન હાતવ્યો ભર્તા કસ્યાઞ્ચિદાપદિ ॥

અતિરેકેણ ભર્તવ્યો ભર્તા દ્રવ્યપરિક્ષયે ।
ન હિ સ્વમસ્તિ શૂદ્રસ્ય ભર્તૃહાર્યધનો હિ સઃ ॥

ઉક્તસ્ત્રયાણાં વર્ણાનાં યજ્ઞસ્ત્રય્યેવ ભારત ।
સ્વાહાકારવષટ્્કારૌ મન્ત્રઃ શૂદ્રે ન વિદ્યતે ॥

તસ્માચ્છૂદ્રઃ પાકયજ્ઞૈયજેતાવ્રતવાન્સ્વયમ્ ।
પૂર્ણપાત્રમયીમાહુઃ પાકયજ્ઞસ્ય દક્ષિણામ્ ॥

શૂદ્રઃ પૈજવનો નામ સહસ્રાણાં શતં દદૌ ।
ઐન્દ્રાગ્નેન વિધાનેન દક્ષિણામિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

યતો હિ સર્વવર્ણાનાં યજ્ઞસ્તસ્યૈવ ભારત ॥

અગ્રે સર્વેષુ યજ્ઞેષુ શ્રદ્ધાયજ્ઞો વિધીયતે । દૈવતં હિ મહચ્છ્રદ્ધા પવિત્રં યજતાં ચ યત્ ।
દૈવતં હિ પરં વિપ્રાઃ સ્વેનસ્વેન પરસ્પરમ્ ॥

અયજન્નિહ સત્રૈસ્તે તૈસ્તૈઃ કામૈઃ સમાહિતાઃ ।
સંસૃષ્ટા બ્રાહ્મણૈરેવ ત્રિષુ વર્ણેષુ સૃષ્ટયઃ ॥

દેવાનામપિ યે દેવા યદ્બ્રૂયુસ્તે પરં હિતમ્ ।
તસ્માદ્વર્ણૈઃ સર્વયજ્ઞાઃ સંસૃજ્યન્તે ન કામ્યયા ॥

ઋગ્યજુઃ સામવિત્પૂજ્યો નિત્યં સ્યાદ્દેવવદ્દ્વિજઃ । અનૃગ્યજુરસામા ચ પ્રાજાપત્ય ઉપદ્રવઃ ।
યજ્ઞો મનીષયા તાત સર્વવર્ણેષુ ભારત ॥

નાસ્ય યજ્ઞકૃતો દેવા ઈહન્તે નેતરે જનાઃ ।
તતઃ સર્વેષુ વર્ણેષુ શ્રદ્ધાયજ્ઞો વિધીયતે ॥

સ્વં દૈવતં બ્રાહ્મણઃ સ્વેન નિત્યં પરાન્વર્ણાનયજન્નૈવમાસીત્ ।
અધરો વિતાનસ્ત્વથ તત્ર સૃષ્ટો ન બ્રાહ્મણસ્ત્રિષુ વર્ણેષુ રાજન્ ॥

તસ્માદ્વર્ણા ઋજવો જ્ઞાતિવર્ણાઃ સંસૃજ્યન્તે તસ્ય વિકાર એવ ।
એકં સામ યજુરેકમૃગેકા વિપ્રશ્વૈકો નિશ્ચયે તેષુ સૃષ્ટઃ ॥

અત્ર ગાથા યજ્ઞગીતાઃ કીર્તયન્તિ પુરાવિદઃ ।
વૈખાનસાનાં રાજેન્દ્ર મુનીનાં યષ્ટુમિચ્છતામ્ ॥

ઉદિતેઽનુદિતે વાઽપિ શ્રદ્દધાનો જિતેન્દ્રિયઃ ।
વહ્નિં જુહોતિ ધર્મેણ શ્રદ્ધા વૈ કારણં મહત્ ॥

યત્સ્કન્નમસ્ય તત્પૂર્વં યદસ્કન્નં તદુત્તરમ્ ।
બહૂનિ યજ્ઞરૂપાણિ નાનાકર્મફલાનિ ચ ॥

તાનિ યઃ સમ્પ્રજાનાતિ જ્ઞાનનિશ્ચયનિશ્ચિતઃ ।
દ્વિજાતિઃ શ્રદ્ધયોપેતઃ સ યષ્ટું પુરુષોઽર્હતિ ॥

સ્તેનો વા યદિ વા પાપો યદિ વા પાપકૃત્તમઃ ।
યષ્ટુમિચ્છતિ યજ્ઞં યઃ સાધુમેવ વદન્તિ તમ્ ॥

ઋષયસ્તં પ્રશંસન્તિ સાધુ ચૈતદસંશયમ્ ।
સર્વથા સર્વદા વર્ણૈર્યષ્ટવ્યમિતિ નિર્ણયઃ ॥

ન હિ યજ્ઞસમં કિઞ્ચિત્રિષુ લોકેષુ વિદ્યતે । તસ્માદ્યષ્ટવ્યમિત્યાહુઃ પુરુષેણાનસૂયતા ।
શ્રદ્ધાપવિત્રમાશ્રિત્ય યથાશક્તિ યથેચ્છયા ॥