Mahabharata · Chapter 12.55

praṇipatya hṛṣīkeśamabhivādya pitāmaham /
anumānya gurūnsarvānparyapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ //

rājñāṃ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥ /
mahāntametaṃ bhāraṃ ca manye tadbrūhi pārthiva //

rājadharmānviśeṣeṇa kathayasya pitāmaha /
sarvasya jīvalokasya rājadharmaḥ parāyaṇam //

trivargo hi samāsakto rājadharmeṣu kaurava /
mokṣadharmaśca vispaṣṭaḥ sakalo'tra samāhitaḥ //

yathā hi raśmayo'śvasya dviradasyāṅkuśo yathā /
narendradharmo lokasya tathā pragrahaṇaṃ smṛtam //

atra vai sampramūḍhe tu dharme rājarṣisevite /
lokasya saṃsthā na bhavetsarvaṃ ca vyākulībhavet //

udayanhi yathā sūryo nāśayatyaśubhaṃ tamaḥ /
rājadharmastathā lokyāmākṣipatyaśubhāṃ gatim //

tadagre rājadharmānhi madarthe tvaṃ pitāmaha /
prabrūhi bharataśreṣṭha tvaṃ hi dharmabhūtāṃ varaḥ //

āgamaśca parastvattaḥ sarveṣāṃ naḥ parantapa /
bhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevo'bhimanyate //
bhīṣma uvāca /

namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase /
brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmānvakṣyāmi śāśvatān //

śṛṇu kārtsnyena mattastvaṃ rājadharmānyudhiṣṭhira /
nirucyamānānniyato yaccānyadapi vāñchasi //

ādāveva kuruśreṣṭha rājñā rañjanamicchatā /
devatānāṃ dvijānāṃ ca vartitavyaṃ yathāvidhi //

daivatānyarcayitvā hi brāhmaṇāṃśca kurūdvaha /
ānṛṇyaṃ yāti dharmasya lokena ca samarcyate //

utthānena sadā putra prayatethā yudhiṣṭhira /
na hyutthānamṛte daivaṃ rājñāmarthaṃ prasādhayet //

sādhāraṇaṃ dvayaṃ hyetaddaivamutthānameva ca /
pauruṣaṃ hi paraṃ manye daivaṃ niścitya muhyate //

vipanne ca samārambhe santāpaṃ mā sma vai kṛthāḥ /
ghaṭetaivaṃ sadā'tmānaṃ rājñāmeṣa paro nayaḥ //

na hi satyādṛte kiñcidrājñāṃ vai siddhikārakam /
satye hi rājā nirataḥ pretya ceha ca nandati //

ṛṣīṇāmapi rājendra satyameva paraṃ dhanam /
tathā rājñāṃ paraṃ satyānnānyadviśvāsakāraṇam //

guṇavāñśīlavāndānto mṛdudaṇḍo jitendriyaḥ /
sudarśaḥ sthūlalakṣyaśca na bhraśyeta sadā śriyaḥ //

ārjavaṃ sarvakāryeṣu śrayethāḥ kurunandana / punarnayavicāreṇa trayīsaṃvaraṇena ca /
ārjavena samāyuktā modante ṛṣayo divi //

mṛdurhi rājā satataṃ laṅghyo bhavati sarvaśaḥ /
tīkṣṇāccodvijate lokastasmādubhayamācaret //

adaṇḍyāścaiva te putra viprāḥ syurdadatāṃ vara /
bhūtametatparaṃ loke brāhmaṇā nāma pāṇḍava //

manunā cātra rājendra gītau ślokau mahātmanā /
dharmeṣu sveṣu kauravya hṛdi tau kartumarhasi //

abhdyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam /
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati //

ayo hanti yadā'śmānamagnirāpo nihanti ca /
brahma ca kṣatriyo dveṣṭi tadā sīdanti te trayaḥ //

evaṃ kṛtvā mahārāja namasyā eva te dvijāḥ /
bhaumaṃ brahma dvijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ //

evaṃ caiva naravyāghra lokayātrāvighātakāḥ /
nigrāhyā eva bāhubhyāṃ brāhmaṇāste nareśvara //

ślokau cośanasā gītau purā tāta maharṣiṇā /
tau nivodha mahārāja tvamekāgramanā nṛpa //

udyamya śastramāyāntamapi vedāntagaṃ raṇe /
nigṛhṇīyātsvadharmeṇa dharmāpekṣī narādhipaḥ //

vinaśyamānaṃ dharmaṃ hi yo'bhirakṣetsa dharmavit /
na tena dharmahā sa syānmanyustanmanyumṛcchati //

evaṃ caiva naraśreṣṭha rakṣyā eva dvijātayaḥ /
sāparādhānapi hi tānviṣayānte samutsṛjet //

abhiśastamapi hyeṣāṃ pīḍayenna viśāmpate /
brahmaghne gurutalpe ca bhrūṇahatye tathaiva ca //

rājadviṣṭe ca viprasya viṣayānte vivāsanam /
vidhīyate na śārīraṃ bhayameṣāṃ kadācana //

dayitāśca narāste syurbhaktimanto dvijeṣu ye /
na śokaḥ paramā tuṣṭī rājñāṃ bhavati sañcayāt //

durgeṣu ca mahārāja ṣaṭ्su ye śāstraniścitāḥ /
sarvadurgeṣu manyante naradurgaṃ sudurgamam //

tasmānnityaṃ dayā kāryā cāturvarṇye vipaścitā /
dharmātmā satyavākcaiva rājā rañjayati prajāḥ //

na ca kṣāntena te nityaṃ bhāvyaṃ puruṣasattama /
adharmo hi mṛd rājā kṣamāvāniva kuñjaraḥ //

vārhaspatye ca śāstre ca śloko'yaṃ niyataḥ prabho /
asminnarthe nigaditastanme nigadataḥ śṛṇu //

kṣamamāṇaṃ nṛpaṃ nityaṃ nīcaḥ paribhaveñjanaḥ /
hastiyantā gajasyeva śira evārurukṣati //

tasmānnaiva mṛdurnityaṃ tīkṣṇo vā'pi bhavennṛpaḥ /
vasante'rka iva śrīmānna śīto na ca gharmadaḥ //

pratyakṣeṇānumānena tathaupamyāgamairapi /
parīkṣyāste mahārāja sve pare caiva nityaśaḥ //

vyasanāni ca sarvāṇi tyajethā bhūridakṣiṇa /
nacaitāni prayuñjīthāḥ saṅgaṃ tu parivarjaya //

vyasanī yastu loke'sminparibhūto bhavatyuta /
udvejayati lokaṃ ca yo'tidveṣī mahīpatiḥ //

bhavitavyaṃ sadā rājñā garbhiṇīsahadharmiṇā /
kāraṇaṃ ca mahārāja śṛṇu yenedamucyate //

yathā hi garbhiṇī hitvā svaṃ priyaṃ manaso'nugam /
garbhasya hitamādhatte tathā rājñā'pyasaṃśayam //

vartitavyaṃ kuruśreṣṭha sadā dharmānuvartinā /
svaṃ priyaṃ tu parityajya yadyallokahitaṃ bhavet //

na santyājyaṃ ca te dhairyaṃ kadācidapi pāṇḍava /
dhīrasya spaṣṭadaṇḍasya na hyājñā pratihanyate //

parihāsaśca bhṛtyaiste nātyarthaṃ vadatāṃ vara /
kartavyo rājaśārdūla doṣamatra hi me śṛṇu //

avamanyanti bhartāraṃ saharṣamupajīvinaḥ /
sve sthāne na ca tiṣṭhanti laṅghyanti ca tadvacaḥ //

preṣyamāṇā vikalpante guhyaṃ cāpyanuyuñjate /
ayācyaṃ caiva yācante bhojyānyāhārayanti ca //

kruthyanti paridīptanti bhūmipāyādhitiṣṭhate /
utkocairvañcanābhiśca kāryāṇi ghnanti cāsya te //

jarjharaṃ cāsya viṣayaṃ kurvanti pratirūpakaiḥ /
strīrakṣibhiśca sajjante tulyaveṣā bhavanti ca //

vāntaṃ niṣṭhīvanaṃ caiva kurvate cāsya sannidhau /
nirlajjā rājaśārdūla vyāharanti ca tadvacaḥ //

hayaṃ vā dantinaṃ vā'pi rathaṃ vā nṛpasammatam /
adhirohantyavajñāya saharṣāḥ pārthive mṛdau //

idaṃ te duṣkaraṃ rājannidaṃ te durviceṣṭitam /
ityevaṃ suhṛdo nāma bruvate paripadgatāḥ //

kruddhe cāsminhasantyeva na ca hṛṣyanti pūjitāḥ /
saṅgharṣaśīlāśca tadā bhavantyanyonyakāraṇāt //

visraṃsayanti mantraṃ ca vivṛṇvanti ca duṣkṛtam /
līlayā caiva kurvanti sāvajñāstasya śāsanam //

alaṅkārāṇi bhojyaṃ ca tathā snānānulepane /
helayānā naravyāghra svasthāstasyopabhuñjaye //

nindante svānadhīkārānsantyajante ca bhārata /
na vṛttyā paritṛṣyanti rājadeyaṃ haranti ca //

krīḍituṃ tena cecchanti sasūtreṇeva pakṣiṇā /
asmatpraṇeyo rājeti lokāṃścaiva vadantyuta //

ete caivāpare caiva doṣāḥ prādurbhavantyuta /
nṛpatau mārdavopete harṣule ca yudhiṣṭhira //