મહાભારત · અધ્યાય 12.55

પ્રણિપત્ય હૃષીકેશમભિવાદ્ય પિતામહમ્ ।
અનુમાન્ય ગુરૂન્સર્વાન્પર્યપૃચ્છદ્યુધિષ્ઠિરઃ ॥

રાજ્ઞાં વૈ પરમો ધર્મ ઇતિ ધર્મવિદો વિદુઃ ।
મહાન્તમેતં ભારં ચ મન્યે તદ્બ્રૂહિ પાર્થિવ ॥

રાજધર્માન્વિશેષેણ કથયસ્ય પિતામહ ।
સર્વસ્ય જીવલોકસ્ય રાજધર્મઃ પરાયણમ્ ॥

ત્રિવર્ગો હિ સમાસક્તો રાજધર્મેષુ કૌરવ ।
મોક્ષધર્મશ્ચ વિસ્પષ્ટઃ સકલોઽત્ર સમાહિતઃ ॥

યથા હિ રશ્મયોઽશ્વસ્ય દ્વિરદસ્યાઙ્કુશો યથા ।
નરેન્દ્રધર્મો લોકસ્ય તથા પ્રગ્રહણં સ્મૃતમ્ ॥

અત્ર વૈ સમ્પ્રમૂઢે તુ ધર્મે રાજર્ષિસેવિતે ।
લોકસ્ય સંસ્થા ન ભવેત્સર્વં ચ વ્યાકુલીભવેત્ ॥

ઉદયન્હિ યથા સૂર્યો નાશયત્યશુભં તમઃ ।
રાજધર્મસ્તથા લોક્યામાક્ષિપત્યશુભાં ગતિમ્ ॥

તદગ્રે રાજધર્માન્હિ મદર્થે ત્વં પિતામહ ।
પ્રબ્રૂહિ ભરતશ્રેષ્ઠ ત્વં હિ ધર્મભૂતાં વરઃ ॥

આગમશ્ચ પરસ્ત્વત્તઃ સર્વેષાં નઃ પરન્તપ ।
ભવન્તં હિ પરં બુદ્ધૌ વાસુદેવોઽભિમન્યતે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નમો ધર્માય મહતે નમઃ કૃષ્ણાય વેધસે ।
બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્ય ધર્માન્વક્ષ્યામિ શાશ્વતાન્ ॥

શૃણુ કાર્ત્સ્ન્યેન મત્તસ્ત્વં રાજધર્માન્યુધિષ્ઠિર ।
નિરુચ્યમાનાન્નિયતો યચ્ચાન્યદપિ વાઞ્છસિ ॥

આદાવેવ કુરુશ્રેષ્ઠ રાજ્ઞા રઞ્જનમિચ્છતા ।
દેવતાનાં દ્વિજાનાં ચ વર્તિતવ્યં યથાવિધિ ॥

દૈવતાન્યર્ચયિત્વા હિ બ્રાહ્મણાંશ્ચ કુરૂદ્વહ ।
આનૃણ્યં યાતિ ધર્મસ્ય લોકેન ચ સમર્ચ્યતે ॥

ઉત્થાનેન સદા પુત્ર પ્રયતેથા યુધિષ્ઠિર ।
ન હ્યુત્થાનમૃતે દૈવં રાજ્ઞામર્થં પ્રસાધયેત્ ॥

સાધારણં દ્વયં હ્યેતદ્દૈવમુત્થાનમેવ ચ ।
પૌરુષં હિ પરં મન્યે દૈવં નિશ્ચિત્ય મુહ્યતે ॥

વિપન્ને ચ સમારમ્ભે સન્તાપં મા સ્મ વૈ કૃથાઃ ।
ઘટેતૈવં સદાઽત્માનં રાજ્ઞામેષ પરો નયઃ ॥

ન હિ સત્યાદૃતે કિઞ્ચિદ્રાજ્ઞાં વૈ સિદ્ધિકારકમ્ ।
સત્યે હિ રાજા નિરતઃ પ્રેત્ય ચેહ ચ નન્દતિ ॥

ઋષીણામપિ રાજેન્દ્ર સત્યમેવ પરં ધનમ્ ।
તથા રાજ્ઞાં પરં સત્યાન્નાન્યદ્વિશ્વાસકારણમ્ ॥

ગુણવાઞ્શીલવાન્દાન્તો મૃદુદણ્ડો જિતેન્દ્રિયઃ ।
સુદર્શઃ સ્થૂલલક્ષ્યશ્ચ ન ભ્રશ્યેત સદા શ્રિયઃ ॥

આર્જવં સર્વકાર્યેષુ શ્રયેથાઃ કુરુનન્દન । પુનર્નયવિચારેણ ત્રયીસંવરણેન ચ ।
આર્જવેન સમાયુક્તા મોદન્તે ઋષયો દિવિ ॥

મૃદુર્હિ રાજા સતતં લઙ્ઘ્યો ભવતિ સર્વશઃ ।
તીક્ષ્ણાચ્ચોદ્વિજતે લોકસ્તસ્માદુભયમાચરેત્ ॥

અદણ્ડ્યાશ્ચૈવ તે પુત્ર વિપ્રાઃ સ્યુર્દદતાં વર ।
ભૂતમેતત્પરં લોકે બ્રાહ્મણા નામ પાણ્ડવ ॥

મનુના ચાત્ર રાજેન્દ્ર ગીતૌ શ્લોકૌ મહાત્મના ।
ધર્મેષુ સ્વેષુ કૌરવ્ય હૃદિ તૌ કર્તુમર્હસિ ॥

અભ્દ્યોઽગ્નિર્બ્રહ્મતઃ ક્ષત્રમશ્મનો લોહમુત્થિતમ્ ।
તેષાં સર્વત્રગં તેજઃ સ્વાસુ યોનિષુ શામ્યતિ ॥

અયો હન્તિ યદાઽશ્માનમગ્નિરાપો નિહન્તિ ચ ।
બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રિયો દ્વેષ્ટિ તદા સીદન્તિ તે ત્રયઃ ॥

એવં કૃત્વા મહારાજ નમસ્યા એવ તે દ્વિજાઃ ।
ભૌમં બ્રહ્મ દ્વિજશ્રેષ્ઠા ધારયન્તિ શમાન્વિતાઃ ॥

એવં ચૈવ નરવ્યાઘ્ર લોકયાત્રાવિઘાતકાઃ ।
નિગ્રાહ્યા એવ બાહુભ્યાં બ્રાહ્મણાસ્તે નરેશ્વર ॥

શ્લોકૌ ચોશનસા ગીતૌ પુરા તાત મહર્ષિણા ।
તૌ નિવોધ મહારાજ ત્વમેકાગ્રમના નૃપ ॥

ઉદ્યમ્ય શસ્ત્રમાયાન્તમપિ વેદાન્તગં રણે ।
નિગૃહ્ણીયાત્સ્વધર્મેણ ધર્માપેક્ષી નરાધિપઃ ॥

વિનશ્યમાનં ધર્મં હિ યોઽભિરક્ષેત્સ ધર્મવિત્ ।
ન તેન ધર્મહા સ સ્યાન્મન્યુસ્તન્મન્યુમૃચ્છતિ ॥

એવં ચૈવ નરશ્રેષ્ઠ રક્ષ્યા એવ દ્વિજાતયઃ ।
સાપરાધાનપિ હિ તાન્વિષયાન્તે સમુત્સૃજેત્ ॥

અભિશસ્તમપિ હ્યેષાં પીડયેન્ન વિશામ્પતે ।
બ્રહ્મઘ્ને ગુરુતલ્પે ચ ભ્રૂણહત્યે તથૈવ ચ ॥

રાજદ્વિષ્ટે ચ વિપ્રસ્ય વિષયાન્તે વિવાસનમ્ ।
વિધીયતે ન શારીરં ભયમેષાં કદાચન ॥

દયિતાશ્ચ નરાસ્તે સ્યુર્ભક્તિમન્તો દ્વિજેષુ યે ।
ન શોકઃ પરમા તુષ્ટી રાજ્ઞાં ભવતિ સઞ્ચયાત્ ॥

દુર્ગેષુ ચ મહારાજ ષટ્્સુ યે શાસ્ત્રનિશ્ચિતાઃ ।
સર્વદુર્ગેષુ મન્યન્તે નરદુર્ગં સુદુર્ગમમ્ ॥

તસ્માન્નિત્યં દયા કાર્યા ચાતુર્વર્ણ્યે વિપશ્ચિતા ।
ધર્માત્મા સત્યવાક્ચૈવ રાજા રઞ્જયતિ પ્રજાઃ ॥

ન ચ ક્ષાન્તેન તે નિત્યં ભાવ્યં પુરુષસત્તમ ।
અધર્મો હિ મૃદ્ રાજા ક્ષમાવાનિવ કુઞ્જરઃ ॥

વાર્હસ્પત્યે ચ શાસ્ત્રે ચ શ્લોકોઽયં નિયતઃ પ્રભો ।
અસ્મિન્નર્થે નિગદિતસ્તન્મે નિગદતઃ શૃણુ ॥

ક્ષમમાણં નૃપં નિત્યં નીચઃ પરિભવેઞ્જનઃ ।
હસ્તિયન્તા ગજસ્યેવ શિર એવારુરુક્ષતિ ॥

તસ્માન્નૈવ મૃદુર્નિત્યં તીક્ષ્ણો વાઽપિ ભવેન્નૃપઃ ।
વસન્તેઽર્ક ઇવ શ્રીમાન્ન શીતો ન ચ ઘર્મદઃ ॥

પ્રત્યક્ષેણાનુમાનેન તથૌપમ્યાગમૈરપિ ।
પરીક્ષ્યાસ્તે મહારાજ સ્વે પરે ચૈવ નિત્યશઃ ॥

વ્યસનાનિ ચ સર્વાણિ ત્યજેથા ભૂરિદક્ષિણ ।
નચૈતાનિ પ્રયુઞ્જીથાઃ સઙ્ગં તુ પરિવર્જય ॥

વ્યસની યસ્તુ લોકેઽસ્મિન્પરિભૂતો ભવત્યુત ।
ઉદ્વેજયતિ લોકં ચ યોઽતિદ્વેષી મહીપતિઃ ॥

ભવિતવ્યં સદા રાજ્ઞા ગર્ભિણીસહધર્મિણા ।
કારણં ચ મહારાજ શૃણુ યેનેદમુચ્યતે ॥

યથા હિ ગર્ભિણી હિત્વા સ્વં પ્રિયં મનસોઽનુગમ્ ।
ગર્ભસ્ય હિતમાધત્તે તથા રાજ્ઞાઽપ્યસંશયમ્ ॥

વર્તિતવ્યં કુરુશ્રેષ્ઠ સદા ધર્માનુવર્તિના ।
સ્વં પ્રિયં તુ પરિત્યજ્ય યદ્યલ્લોકહિતં ભવેત્ ॥

ન સન્ત્યાજ્યં ચ તે ધૈર્યં કદાચિદપિ પાણ્ડવ ।
ધીરસ્ય સ્પષ્ટદણ્ડસ્ય ન હ્યાજ્ઞા પ્રતિહન્યતે ॥

પરિહાસશ્ચ ભૃત્યૈસ્તે નાત્યર્થં વદતાં વર ।
કર્તવ્યો રાજશાર્દૂલ દોષમત્ર હિ મે શૃણુ ॥

અવમન્યન્તિ ભર્તારં સહર્ષમુપજીવિનઃ ।
સ્વે સ્થાને ન ચ તિષ્ઠન્તિ લઙ્ઘ્યન્તિ ચ તદ્વચઃ ॥

પ્રેષ્યમાણા વિકલ્પન્તે ગુહ્યં ચાપ્યનુયુઞ્જતે ।
અયાચ્યં ચૈવ યાચન્તે ભોજ્યાન્યાહારયન્તિ ચ ॥

ક્રુથ્યન્તિ પરિદીપ્તન્તિ ભૂમિપાયાધિતિષ્ઠતે ।
ઉત્કોચૈર્વઞ્ચનાભિશ્ચ કાર્યાણિ ઘ્નન્તિ ચાસ્ય તે ॥

જર્ઝરં ચાસ્ય વિષયં કુર્વન્તિ પ્રતિરૂપકૈઃ ।
સ્ત્રીરક્ષિભિશ્ચ સજ્જન્તે તુલ્યવેષા ભવન્તિ ચ ॥

વાન્તં નિષ્ઠીવનં ચૈવ કુર્વતે ચાસ્ય સન્નિધૌ ।
નિર્લજ્જા રાજશાર્દૂલ વ્યાહરન્તિ ચ તદ્વચઃ ॥

હયં વા દન્તિનં વાઽપિ રથં વા નૃપસમ્મતમ્ ।
અધિરોહન્ત્યવજ્ઞાય સહર્ષાઃ પાર્થિવે મૃદૌ ॥

ઇદં તે દુષ્કરં રાજન્નિદં તે દુર્વિચેષ્ટિતમ્ ।
ઇત્યેવં સુહૃદો નામ બ્રુવતે પરિપદ્ગતાઃ ॥

ક્રુદ્ધે ચાસ્મિન્હસન્ત્યેવ ન ચ હૃષ્યન્તિ પૂજિતાઃ ।
સઙ્ઘર્ષશીલાશ્ચ તદા ભવન્ત્યન્યોન્યકારણાત્ ॥

વિસ્રંસયન્તિ મન્ત્રં ચ વિવૃણ્વન્તિ ચ દુષ્કૃતમ્ ।
લીલયા ચૈવ કુર્વન્તિ સાવજ્ઞાસ્તસ્ય શાસનમ્ ॥

અલઙ્કારાણિ ભોજ્યં ચ તથા સ્નાનાનુલેપને ।
હેલયાના નરવ્યાઘ્ર સ્વસ્થાસ્તસ્યોપભુઞ્જયે ॥

નિન્દન્તે સ્વાનધીકારાન્સન્ત્યજન્તે ચ ભારત ।
ન વૃત્ત્યા પરિતૃષ્યન્તિ રાજદેયં હરન્તિ ચ ॥

ક્રીડિતું તેન ચેચ્છન્તિ સસૂત્રેણેવ પક્ષિણા ।
અસ્મત્પ્રણેયો રાજેતિ લોકાંશ્ચૈવ વદન્ત્યુત ॥

એતે ચૈવાપરે ચૈવ દોષાઃ પ્રાદુર્ભવન્ત્યુત ।
નૃપતૌ માર્દવોપેતે હર્ષુલે ચ યુધિષ્ઠિર ॥