મહાભારત · અધ્યાય 12.359

સાખ્યં યોગઃ પાઞ્ચરાત્રં વેદારણ્યકમેવ ચ ।
જ્ઞાનાન્યેતાનિ બ્રહ્મર્ષે લોકેષુ પ્રચરન્તિ હ ॥

કિમેતાન્યેકનિષ્ઠાનિં પૃથઙ્નિષ્ઠાનિ વા મુને ।
પ્રબ્રૂહિ વૈ મયા પૃષ્ટઃ પ્રવૃત્તિં ચ યથાક્રમમ્ ॥

કથં વૈકારિકો ગચ્છેત્પુરુષઃ પુરુષોત્તમમ્ । વદસ્વ ત્વં મયા પૃષ્ટઃ પ્રવૃત્તિં ચ યથાક્રમમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

જજ્ઞે બહુજ્ઞં પરમત્યુદારં યં દ્વીપમધ્યે સુતમાત્મવન્તમ્ ।
પરાશરાત્સત્યવતી મહર્ષિ તસ્મૈ નમોઽજ્ઞાનતમોનુદાય ॥

પિતામહાદ્યં પ્રવદન્તિ ષષ્ઠં મહર્ષિમાર્ષેયવિભૂતિયુક્તમ્ ।
નારાયણસ્યાંશજમેકપુત્રં દ્વૈપાયનં વેદમહાનિધાનમ્ ॥

તમાદિકાલેષુ મહાવિભૂતિ ર્નારાયણો બ્રહ્મ મહાનિધાનમ્ ।
સસર્જ પુત્રાર્થમુદારતેજા વ્યાસં મહાત્માનમજં પુરાણમ્ ॥
જનમેજાય ઉવાચ ।

ત્વયૈવ કથિતઃ પૂર્વં સમ્ભવો દ્વિજસત્તમ ।
વસિષ્ઠસ્ય સુતઃ શક્તિઃ શક્તિપુત્રઃ પરાશરઃ ॥

પરાશરસ્ય દાયાદઃ કૃષ્ણદ્વૈપાયનો મુનિઃ ।
ભૂયો નારાયણસુતં ત્વમેવૈનં પ્રભાષસે ॥

કિમતઃ પૂર્વકં જન્મ વ્યાસસ્યામિતતેજસઃ ।
કથયસ્વોત્તમમતે જન્મ નારાયણોદ્ભવમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

વેદાર્થવેત્તુવ્યાસસ્ય ધર્મિષ્ઠસ્ય તપોનિધેઃ ।
ગુરોર્મે જ્ઞાનનિષ્ઠસ્ય હિમવત્પાદ આસતઃ ॥

કૃત્વા ભારતમાખ્યાનં તપઃ શ્રાન્તસ્ય ધીમતઃ ।
શુશ્રૂષાં તત્પરા રાજન્કૃતવન્તો વયં તદા ॥

સુમન્તુર્જૈમિનિશ્ચૈવ પૈલશ્ચ સુદૃઢવ્રતઃ ।
અહં ચતુર્થઃ શિષ્યો વૈ શુકો વ્યાસાત્મજસ્તથા ॥

એભિઃ પરિવૃતો વ્યાસઃ શિષ્યૈઃ પઞ્ચભિરુત્તમૈઃ ।
શુશુભે હિમવત્પાદે ભૂતૈર્ભૂતપતિર્યથા ॥

વેદાનાવર્તયન્સાઙ્ગાન્ભારતાર્થાંશ્ચ સર્વશઃ ।
તમેકમનસં દાન્તં યુક્તા વયમુપાસ્મહે ॥

કથાન્તરેઽથકસ્મિંશ્ચિત્પૃષ્ટોઽસ્માભિર્દ્વિજોત્તમઃ ।
વેદાર્થાન્ભારતાર્થાંશ્ચ જન્મ નારાયણાત્તથા ॥

સ પૂર્વમુક્ત્વા વેદાર્થાન્ભારતાર્થાંશ્ચ તત્ત્વવિત્ ।
નારાયણાદિદં જન્મ વ્યાહર્તુમુપચક્રમે ॥

શૃણુધ્વમાખ્યાનવરમિદમાર્ષેયમુત્તમમ્ ।
આદિકાલોદ્ભવં વિપ્રાસ્તપસાઽધિગતં મયા ॥

પ્રાપ્તે પ્રજાવિસર્ગે વૈ સપ્તમે પદ્મસમ્ભવે ।
નારાયણો મહાયોગી શભાશુભવિવર્જિતઃ ॥

સસૃજે નાભિતઃ પૂર્વં બ્રહ્માણમમિતપ્રભઃ ।
તતઃ સ પ્રાદુરભવદથૈનં વાક્યમબ્રવીત્ ॥

મમ ત્વં નાભિતો જાતઃ પ્રજાસર્ગકરઃ પ્રભુઃ ।
સૃજ પ્રજાસ્ત્વં વિવિધા બ્રહ્મન્સજડપણ્ડિતાઃ ॥

સ એવમુક્તો વિમુખશ્ચિન્તાવ્યાકુલમાનસઃ ।
પ્રણમ્ય વરદં દેવમુવાચ હરિમીશ્વરમ્ ॥

કા શક્તિર્મમ દેવેશ પ્રજાઃ સ્રષ્ટું નમોસ્તુ તે ।
અપ્રજ્ઞાવાનહં દેવ વિધત્સ્વ યદનન્તરમ્ ॥

સ એવમુક્તો ભગવાન્ભૂત્વાઽથાન્તર્હિતસ્તતઃ । ચિન્તયામાસ દેવેશો બુદ્ધિં બુદ્ધિમતાંવરઃ ।
સ્વરૂપિણી તતો બુદ્ધિરુપતસ્થે હરિં પ્રભુમ્ ॥

યોગેન ચૈનાં નિર્યોગઃ સ્વયં નિયુયુજે તદા ।
સ તામૈશ્વર્યયોગસ્થાં બુદ્ધિં ગતિમતીં સતીમ્ ॥

ઉવાચ વચનં દેવો બુદ્ધિં વૈ પ્રભુરવ્યયઃ । બ્રહ્માણં પ્રવિશસ્વેતિ લોકસૃષ્ટ્યર્થસિદ્ધયે ।
તતસ્તમીશ્વરાદિષ્ટા બુદ્ધિઃ ક્ષિપ્રં વિવેશ સા ॥

અથૈનં બુદ્ધિસંયુક્તં પુનઃ સ દદૃશે હરિઃ ।
ભૂયશ્ચૈવ વચઃ પ્રાહ સૃજેમા વિવિધાઃ પ્રજાઃ ॥

બાઢમિત્યેવ કૃત્વાઽસૌ યથાઽજ્ઞાં શિરસા હરેઃ ।
એવમુક્ત્વા સ ભગવાંસ્તત્રૈવાન્તરધાયત ॥

પ્રાપ ચૈનં મુહૂર્તેન સ્વં સ્થાનં દેવસઞ્જ્ઞિતમ્ ।
તાં ચૈવ પ્રકૃતિં પ્રાપ્ય એકીભાવગતોઽભવત્ ॥

અથાસ્ય બુદ્ધિરભવત્પુનરન્યા તદા કિલ ।
સૃષ્ટાઃ પ્રજા ઇમાઃ સર્વા બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના ॥

દૈત્યદાનવગન્ધર્વરક્ષોગણસમાકુલા ।
જાતા હીયં વસુમતી ભારાક્રાન્તા તપસ્વિની ॥

બહવો બલિનઃ પૃથ્વ્યાં દૈત્યદાનવરાક્ષસાઃ ।
ભવિષ્યન્તિ તપોયુક્તા વરાનપ્રાપ્સ્યન્તિ ચોત્તમાન્ ॥

અવશ્યમેવ તૈઃ સર્વૈર્વરદાનેન દર્પિતૈઃ ।
બાધિતવ્યાઃ સુરગણા ઋષયશ્ચ તપોધનાઃ ॥

તત્ર ન્યાય્યમિદં કર્તું ભારાવતરણં મયા ।
અથ નાનાસમુદ્ભૂતૈર્વસુધાયાં યથાક્રમમ્ ॥

નિગ્રહેણ ચ પાપાનાં સાધૂનાં પ્રગ્રહેણ ચ ।
ઇદં તપસ્વિની સત્યા ધારયિષ્યતિ મેદિની ॥

મયા હ્યેષા હિ ધ્રિયતે પાતાલસ્થેન ભોગિના ।
તસ્માત્પૃથ્વ્યાઃ પરિત્રાણં કરિષ્યે સમ્ભવં ગતઃ ॥

એવં સ ચિન્તયિત્વા તુ ભગવાન્મઘધુસૂદનઃ ।
રુપાણ્યનેકાન્યસૃજત્પ્રાદુર્ભાવભવાય સઃ ॥

વારાહં નારસિહં ચ વામનં માનુષં તથા ।
એભિર્મયા નિહન્તવ્યાઃ દુર્વિનીતાઃ સુરારયઃ ॥

અથ ભૂયો જગત્સ્રષ્ટા ભોઃશબ્દેનાનુનાદયન્ ।
સરસ્વતીમુચ્ચચાર તત્ર સારસ્વતોઽભવત્ ॥

અપાન્તરતમા નામ સુતો વાક્સમ્ભવઃ પ્રભોઃ ।
ભૂતભવ્યભવિષ્યજ્ઞઃ સત્યવાદી દૃઢવ્રતઃ ॥

તમુવાચ નતં મૂર્ધ્ના દેવાનામાદિવરવ્યયઃ ।
વેદાખ્યાને શ્રુતિઃ કાર્યા ત્વયા મતિમતાંવર ॥

તસ્માત્કુરુ યથાજ્ઞપ્તં મમૈતદ્વચનં મુને ।
તેન ભિન્નાસ્તદા વેદા મનોઃ સ્વાયમ્ભુવેન્તરે ॥

તતસ્તુતોષ ભગવાન્હરિસ્તેનાસ્ય કર્મણા ।
તપસા ચ સુતપ્તેન યમેન નિયમેન ચ ॥

મન્વન્તરેષુ પુત્ર ત્વમેવં લોકપ્રવર્તકઃ ।
ભવિષ્યસ્યચલો બ્રહ્મન્નપ્રધૃષ્યશ્ચ નિત્યશઃ ॥

પુનસ્તિષ્યે ચ સમ્પ્રાપ્તે કુરવો નામ ભારતાઃ ।
ભવિષ્યન્તિ મહાત્માનો રાજાનઃ પ્રથિતા ભુવિ ॥

તેષાં ત્વત્તઃ પ્રસૂતાનાં કુલભેદો ભવિષ્યતિ ।
પરસ્પરવિનાશાર્થં ત્વામૃતે દ્વિજસત્તમ ॥

તત્રાપ્યનેકધા વેદાન્ભેત્સ્યસે તપસાઽન્વિતઃ ।
કૃષ્ણે યુગે ચ સમ્પ્રાપ્તે કૃષ્ણવર્ણો ભવિષ્યસિ ॥

ધર્માણાં વિવિધાનાં ચ કર્તા જ્ઞાનકરસ્તથા ।
ભવિષ્યસિ તપોયુક્તો ન ચ રાગાદ્વિમોક્ષ્યસે ॥

વીતરાગશ્ચ પુત્રસ્તે પરમાત્મા ભવિષ્યતિ ।
મહેશ્વરપ્રસાદેન નૈતદ્વચનમન્યથા ॥

યં માનસં વૈ પ્રવદન્તિ વિપ્રાઃ પિતામહસ્યોત્તમબુદ્ધિયુક્તમ્ ।
વસિષ્ઠમગ્ર્યં ચ તપોનિધાનં યસ્યાતિસૂર્યં વ્યરિરિચ્યતે ભાઃ ॥

તસ્યાન્વપે ચાપિ તતો મહર્ષિઃ પરાશરો નામ મહાપ્રભાવઃ ।
પિતા સ તે વેદનિધિર્વરિષ્ઠો મહાતપા વૈ તપસો નિવાસઃ ॥

કાનીનગર્ભઃ પિતૃકન્યકાયાં તસ્માદૃષેસ્ત્વં ભવિતા ચ પુત્રઃ ॥

ભૂતભવ્યભવિષ્યાણાં જ્ઞાનાનાં વેત્સ્યસે ગતિમ્ ।
યે હ્યતિક્રાન્તકાઃ પૂર્વં સહસ્રસુગપર્યયાઃ ॥

તાંશ્ચ સર્વાન્મયોદ્દિષ્ટાન્દ્રક્ષ્યસે તપસાઽન્વિતઃ ।
પુનર્દ્રક્ષ્યસિ ચાનેકસહસ્રયુગપર્યયાન્ ॥

અનાદિનિધનં લોકે ચક્રહસ્તં ચ માં મુને । અનુધ્યાનાન્મમ મુને નૈતદ્વચનમન્યથા ।
ભવિષ્યતિ મહાસત્વ ખ્યાતિશ્ચાપ્યતુલા તવ ॥

* શનૈશ્ચરઃ સૂર્યપુત્રો ભવિષ્યતિ મનુર્મહાન્ । તસ્મિન્મન્વન્તરે ચૈવ મન્વાદિગણપૂર્વકઃ ।
ત્વમેવ ભવિતા વત્સ મત્પ્રસાદાન્ન સંશયઃ ॥

[યત્કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે લોકે સર્વં તન્મદ્વિચેષ્ટિતમ્ । અન્યો હ્યન્યં ચિન્તયતિ સ્વચ્છન્દં વિદધામ્યહમ્ ॥ ]

એવં સારસ્વતમૃષિમપાન્તરતમં તથા ।
યુક્ત્વા વચનમીશાનઃ સાધયસ્વેત્યથાબ્રવીત્ ॥

સોહં તસ્ય પ્રસાદેન દેવસ્ય હરિમેધસઃ ।
અપાન્તરતમો નામ્ના તતો જાતોઽજ્ઞયા હરેઃ ॥

પુનશ્ચ જાતો વિખ્યાતો વસિષ્ઠકુલનન્દનઃ ॥

તદેતત્કથિતં જન્મ મયા પૂર્વકમાત્મમઃ ।
નારાયણપ્રસાદેન તદા નારાયણાંશજમ્ ॥

મયા હિ સુમહત્તપ્તં તપઃ પરમદારુણમ્ ।
પુરા મતિમતાં શ્રેષ્ઠાઃ પરમેણ સમાધિના ॥

એતદ્વઃ કથિતં સર્વં યન્માં પૃચ્છત પુત્રકાઃ ।
પૂર્વજન્મ ભવિષ્યં ચ ભક્તાનાં સ્નેહતો મયા ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

એષ તે કથિતઃ પૂર્વઃ સમ્ભવોઽસ્મદ્ગુરોર્નૃપ ।
વ્યાસસ્યાક્લિષ્ટમનસો યથા પૃષ્ટઃ પુનઃ શૃણુ ॥

સાઙ્ખ્યં યોગઃ પાઞ્ચરાત્રં વેદાઃ પાશુપતં તથા ।
જ્ઞાનાન્યેતાનિ રાજર્ષે વિદ્ધિ નાનામતાનિ વૈ ॥

સાઙ્ખ્યસ્ય વક્તા કપિલઃ પરમર્ષિઃ સ ઉચ્યતે ।
હિરણ્યગર્ભો યોગસ્ય વેત્તા નાન્યઃ પુરાતનઃ ॥

અપાન્તપતમાશ્ચૈવ વેદાચાર્યઃ સ ઉચ્યતે ।
પ્રાચીનગર્ભં તમૃષિં પ્રવદન્તીહ કેચન ॥

ઉમાપતિર્ભૂતપતિઃ શ્રીકણ્ઠો બ્રહ્મણઃ સુતઃ ।
ઉક્તવાનિદમવ્યગ્રો જ્ઞાનં પાશુપતં શિવઃ ॥

પાઞ્ચરાત્રસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વક્તા તુ ભગવાન્સ્વયમ્ ।
સર્વેષુ ચ નૃપશ્રેષ્ઠ જ્ઞાનેષ્વેતેષુ દૃશ્યતે ॥

યથાગમં યથાજ્ઞાનં નિષ્ઠા નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
ન ચૈનમેવં જાનન્તિ તમોભૂતા વિશામ્પતે ॥

તમેવ શાસ્ત્રકર્તારં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ ।
નિષ્ઠાં નારાયણમૃષિં નાન્યોસ્તીતિ ચ વાદિનઃ ॥

નિઃસંશયેષુ સર્વેષુ નિત્યં વસતિ વૈ હરિઃ ।
સસંશયાન્હેતુબલાન્નાધ્યાવસતિ માધવઃ ॥

પાઞ્ચરાત્રવિદો યે તુ યથાક્રમપરા નૃપ ।
એકાન્તભાવોપગતાસ્તે હરિં પ્રવિશન્તિ વૈ ॥

સાઙ્ખ્યં ચ યોગં ચ સનાતને દ્વે વેદાશ્ચ સર્વે નિખિલેન રાજન્ ।
સર્વૈઃ સમસ્તૈરૃષિભિર્નિરુક્તો નારાયણો વિશ્વમિદં પુરાણમ્ ॥

શુભાશુભં કર્મ સમીરિતં ય ત્પ્રવર્તતે સર્વલોકેષુ કિઞ્ચિત્ ।
તસ્માદૃપેસ્તદ્ભવતીતિ વિદ્યા દ્દિવ્યન્તરિક્ષે ભુવિ ચાપ્સુ ચેતિ ॥