મહાભારત · અધ્યાય 12.357

શ્રુતં ભગવતસ્તસ્ય માહાત્મ્યં પરમાત્મનઃ ।
જન્મધર્મગૃહે ચૈવ નરનારાયણાત્મકમ્ ॥

મહાવરાહસૃષ્ટા ચ પિણ્ડોત્પત્તિઃ પુરાતની ।
પ્રવૃત્તૌ ચ નિવૃત્તૌ ચ યો યથા પરિકલ્પિતઃ ॥

તથા સ નઃ શ્રુતો બ્રહ્મન્કથ્યમાનસ્ત્વયાઽનઘ ।
હવ્યકવ્યભુજો વિષ્ણુરુદક્પૂર્વે મહોદધૌ ॥

યચ્ચ તત્કથિતં પૂર્વં ત્વયા હયશિરો મહત્ ।
તચ્ચ દૃષ્ટં ભગવતા બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના ॥

કિં તદુત્પાદિતં પૂર્વં હરિણા લોકધારિણા ।
રૂપં પ્રભાવં મહતામપૂર્વં ધીમતાંવર ॥

દૃષ્ટ્વા હિ વિવુધશ્રેષ્ઠમપૂર્વમમિતૌજસમ્ ।
તદશ્વશિરસં પુણ્યં બ્રહ્મા કિમકરોન્મુને ॥

એતન્નઃ સંશયં બ્રહ્મન્પુરાણં બ્રહ્મસમ્ભવમ્ । કથયસ્વોત્તમમતે મહાપુરુષસંશ્રિતમ્ ।
પાવિતાઃ સ્મ ત્વયા બ્રહ્મન્પુણ્યાઃ કથય તાઃ કથાઃ ॥
સૌતિરુવાચ ।

કથયિષ્યામિ તે સર્વં પુરાણં વેદસમ્મિતમ્ ।
જગૌ યદ્ભગવાન્વ્યાસો રાજ્ઞઃ પારિક્ષિતસ્ય વૈ ॥

શ્રુત્વાઽશ્વશિરસો મૂર્તિ દેવસ્ય હરિમેધસઃ ।
ઉત્પન્નસંશયો રાજા એતદેવમચોદયત્ ॥
જનમેજય ઉવાચ ।

યત્તદ્દર્શિતવાન્બ્રાહ્મ દેવં હયશિરોધરમ્ ।
કિમર્થં તત્સમભવદ્વપુર્દેવોપકલ્પિતમ્ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

યત્કિઞ્ચિદિહ લોકે વૈ દેહબદ્ધં વિશામ્પતે ।
સર્વં પઞ્ચભિરાવિષ્ટં ભૂતૈરીશ્વરબુદ્ધિજૈઃ ॥

ઈશ્વરો હિ જગત્સ્રષ્ટા પ્રભુર્નારાયણો વિરાટ્ ।
ભૂતાન્તરાત્મા વરદઃ સગુણો નિર્ગુણોપિ ચ ॥

ભૂતપ્રલયમવ્યક્તં શૃણુષ્વ નૃપસત્તમ ॥

ધરણ્યામથ લીનાયામપ્સુ ચૈકાર્ણવે પુરા ।
જ્યોતિર્ભૂતે જલે ચાપિ લીને જ્યોતિષિ ચાનિલે ॥

વાયૌ ચાકાશસંલીને આકાશે ચ મનોનુગે ।
વ્યક્તે મનસિ સંલીને વ્યક્તે ચાવ્યક્તતાં ગતે ॥

અવ્યક્તે પુરુષં યાતે પુંસિ સર્વગતેઽપિ ચ ।
તમ એવાભવત્સર્વં ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન ॥

તમસો બ્રહ્મસમ્ભૂતં તમોમૂલમૃતાત્મકમ્ ।
તદ્વિશ્વભાવસઞ્જ્ઞાન્તં પૌરુષીં તનુમાશ્રિતમ્ ॥

સોઽનિરુદ્ધ ઇતિ પ્રોક્તસ્તત્પ્રધાનં પ્રચક્ષતે ।
તદવ્યક્તમિતિ જ્ઞેયં ત્રિગુણં નૃપસત્તમ ॥

વિદ્યાસહાયવાન્દેવો વિષ્વક્સેનો હરિઃ પ્રભુઃ ।
આદિકર્તા સ ભૂતાનામપ્રમેયો હરિઃ પ્રભુઃ ॥

અપ્સ્વેવ શયનં ચક્રે નિદ્રાયોગમુપાગતઃ ।
જગતશ્ચિન્તયન્સૃષ્ટિં ચિત્રાં બહુગુણોદ્ભવામ્ ॥

તસ્ય ચિન્તયતઃ સૃષ્ટિં મહાનાત્મગુણઃ સ્મૃતઃ । અહન્કારસ્તતો જાતો બ્રહ્મા શુભચતુર્મુખઃ ।
હિરણ્યગર્ભો ભગવાન્સર્વલોકપિતામહઃ ॥

પદ્મેઽનિરુદ્ધાત્સમ્ભૂતસ્તદા પદ્મનિભેક્ષણઃ ।
સહસ્રપત્રે દ્યુતિમાનુપવિષ્ટઃ સનાતનઃ ॥

દદૃશેઽદ્ભુતસન્કાશો લોકાનાપ્યાયયન્પ્રભુઃ ।
સત્વસ્થઃ પરમેષ્ઠી સ તતો ભૂતગણાન્સૃજન્ ॥

પૂર્વમેવ ચ પદ્મસ્ય પત્રે સૂર્યાંશુસપ્રભે ।
નારાયણકૃતૌ બિન્દૂ અપામાસ્તાં ગુણોત્તરૌ ॥

તાવપશ્યત્સ ભગવાનનાદિનિધનોઽચ્યુતઃ ।
એકસ્તત્રાભવદ્વિન્દુર્મધ્વાભો રુચિરપ્રભઃ ॥

સ તામસો મધુર્જાતસ્તદા નારાયણાજ્ઞયા ।
કઠિનસ્ત્વપરો વિન્દુઃ કૈટભો રાજસસ્તુ સઃ ॥

તાવભ્યધાતવાં શ્રેષ્ઠૌ તમોરજગુણાન્વિતૌ ।
બલવન્તૌ ગદાહસ્તૌ પદ્મનાલાનુસારિણૌ ॥

દદૃશાતેઽરવિન્દસ્થં બ્રહ્માણમમિતપ્રભવમ્ ।
સૃજન્તં પ્રથમં વેદાંશ્ચતુરશ્ચારુવિગ્રહાન્ ॥

તતો વિગ્રહવન્તસ્તાન્વેદાન્દૃષ્ટ્વાઽસુરોત્તમૌ ।
સહસા જગૃહતુર્વેદાન્બ્રહ્મણઃ પશ્યતસ્તદા ॥

અથ તૌ દાનવશ્રેષ્ઠૌ વેદાન્ગૃહ્ય સનાતનાન્ ।
રસાં વિવિશતુસ્તૂર્ણમુદક્પૂર્વે મહોદધૌ ॥

તતો હૃતેષુ દેવેષુ બ્રહ્મા કશ્મલમાવિશત્ ।
તતો વચનમીશાનં પ્રાહ વેદૈર્વિનાકૃતઃ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

વેદા મે પરમં ચક્ષુર્વેદા મે પરમં બલમ્ ।
વેદા મે પરમં ધામ વેદા મે બ્રહ્મ ચોત્તરમ્ ॥

મમ વેદા હૃતાઃ સર્વે દાનવાભ્યાં બલાદિતઃ ।
અન્ધકારા હિ મે લોકા જાતા વેદૈર્વિના કૃતાઃ ॥

વેદાનૃતે હિ કિં કુર્યા લોકાનાં સૃષ્ટિમુત્તમામ્ ।
અહો બત મહદ્દુઃખં વેદનાશનજં મમ ॥

પ્રાપ્તં દુનોતિ હૃદયં તીવ્રં શોકપરાયણમ્ ।
કો હિ શોકાર્ણવે મગ્નં મામિતોઽદ્ય સમુદ્ધરેત્ ॥

વદાંસ્તાંશ્ચાનયેન્નષ્ટાન્કસ્ય ચાહં પ્રિયો ભવે ।
ઇત્યેવં ભાષમાણસ્ય બ્રહ્મણો નૃપસત્તમ ॥

હરેઃ સ્તોત્રાર્થમુદ્ભૂતા બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતાં વર ।
તતો જગૌ પરં જપ્યં સાઞ્જલિપ્રગ્રહઃ પ્રભુઃ ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

ઓં નમસ્તે બ્રહ્મહૃદય નમસ્તે મમ પૂર્વજ ।
લોકાદ્યભુવનશ્રેષ્ઠ સાઙ્ખ્યયોગનિધે પ્રભો ॥

વ્યક્તાવ્યક્તકરાચિન્ત્ય ક્ષેમં પન્થાનમાસ્થિતઃ । વિશ્વભુક્સર્વભૂતાનામન્તરાત્મન્નયોનિજ ।
અહં પ્રસાદજસ્તુભ્યં લોકધામ સ્વયમ્ભુવઃ ॥

ત્વત્તો મે માનસં જન્મ પ્રથમં દ્વિજપૂજિતમ્ ।
ચાક્ષુષં વૈ દ્વિતીયં મે જન્મ ચાસીત્પુરાતનમ્ ॥

ત્વત્પ્રસાદાત્તુ મે જન્મ તૃતીયં વાચિકં મહત્ ।
ત્વત્તઃ શ્રવણજં ચાપિ ચતુર્થં જન્મ મે વિભો ॥

નાસત્યં ચાપિ મે જન્મ ત્વત્તઃ પઞ્ચમમુચ્યતે ।
અણ્ડજં ચાપિ મે જન્મ ત્વત્તઃ ષષ્ઠં વિનિર્મિતં ॥

ઇદં ચ સપ્તમં જન્મ પદ્મજન્મેતિ વૈ પ્રભો ।
સર્ગેસર્ગે હ્યહં પુત્રસ્તવ ત્રિગુણવર્જિત ॥

પ્રથમઃ પુણ્ડરીકાક્ષઃ પ્રધાનગુણકલ્પિતઃ ।
ત્વમીશ્વરઃ સ્વભાવશ્ચ ભૂતાનાં ત્વં પ્રભાવન ॥

ત્વયા વિનિર્મિતોઽહં વૈ વેદચક્ષુર્વયોતિગ । તે મે વેદા હૃતાશ્ચક્ષુરન્ધો જાતોસ્મિ જાગૃહિ ।
દદસ્વ ચક્ષૂંષિ મમ પ્રિયોઽહં તે પ્રિયોસિ મે ॥

એવં સ્તુતઃ સ ભગવાન્પુરુષઃ સર્વતોમુખઃ ।
જહૌ નિદ્રામથ તદા વેદકાર્યાર્થમુહ્યતઃ ॥

ઐશ્વર્યેણ પ્રયોગેણ દ્વિતીયાં તનુમાસ્થિતઃ । સુનાસિકેન કાયેન ભૂત્વા ચન્દ્રપ્રભસ્તદા ।
કૃત્વા હયશિરઃ શુભ્રં વેદાનામાલયં પ્રભુઃ ॥

તસ્ય મૂર્ધા સમભવદ્દ્યૌઃ સનક્ષત્રતારકાઃ ।
કેશાશ્ચાસ્યાભવન્દીર્ઘા રવેરંશુસમપ્રભાઃ ॥

કર્ણાવાકાશપાતાલે લલાટં ભૂતધારિણી ।
ગઙ્ગાસરસ્વતી પુણ્યે ભ્રુવાવાસ્તાં મહાદ્યુતી ॥

ચક્ષુષી સોમસૂર્યૌં તે નાસા સન્ધ્યા પુનઃ સ્મૃતા ।
ઓંકારસ્ત્વથ સંસ્કારો વિદ્યુજ્જિહ્વા ચ નિર્મિતા ॥

દન્તાશ્ચ પિતરો રાજન્સોમપા ઇતિ વિશ્રુતાઃ । ગોલોકો બ્રહ્મલોકશ્ચ ઓષ્ઠાવાસ્તાં મહાત્મનઃ ।
ગ્રીવા ચાસ્યાભવદ્રાજન્કાલરાત્રિર્ગુણોત્તરા ॥

એતદ્ધયશિરઃ કૃત્વા નાનામૂર્તિભિરાવૃતમ્ ।
અન્તર્દધૌ સ વિશ્વેશો વિવેશ ચ રસાં પ્રભુઃ ॥

રસાં પુનઃ પ્રવિષ્ટશ્ચ યોગં પરમમાસ્થિતઃ ।
શૈક્ષ્યં સ્વરં સમાસ્થાય ઉદ્ગીતં પ્રાસૃજત્સ્વરમ્ ॥

સસ્વરઃ સાનુનાદી ચ સર્વશઃ સ્નિગ્ધ એવ ચ ।
બભૂવાન્તર્જલગતઃ સર્વભૂતગુણોદિતઃ ॥

તતસ્તાવસુરૌ કૃત્વા વેદાન્સમયબન્ધનાન્ ।
રસાતલે વિનિક્ષિપ્ય યતઃ શબ્દસ્તતો દ્રુતૌ ॥

એતસ્મિન્નન્તરે રાજન્દેવો હયશિરોધરઃ ।
જગ્રાહ વેદાનખિલાન્રસાલગતાન્હરિઃ ॥

પ્રાદાચ્ચ બ્રહ્મણે ભૂયસ્તતઃ સ્વાં પ્રકૃતિં ગતઃ ॥

સ્થાપયિત્વા હયશિરા ઉદક્પૂર્વે મહોદધૌ ।
વેદાનામાલયશ્ચાપિ બભૂવાશ્વરિરાસ્તતઃ ॥

અથ કિઞ્ચિદપશ્યન્તૌ દાનવૌ મધુકૈટભૌ ।
યત્ર દેવા વિનિક્ષિપ્તાસ્તત્સ્થાનં શૂન્યમેવ ચ ॥

તત ઉત્તમમાસ્થાય વેગં બલવતાં વરૌ ।
પુનરુત્તસ્થતુઃ શીઘ્રં રસાનામાલયાત્તદા ॥

દદૃશાતે ચ પુરુષં તમેવાદિકરં પ્રભુમ્ । શ્વેતં ચન્દ્રવિશુદ્ધાભમનિરુદ્ધતનૌ સ્થિતમ્.ટ
ભૂયોપ્યમિતવિક્રાન્તં નિદ્રાયોગમુપાગતમ્ ॥

આત્મપ્રમાણરચિતે અપામુપરિ કલ્પિતે ।
શયને નાગભોગાઢ્યે જ્વાલામાલાસમાવૃતે ॥

નિષ્કલ્મષેણ સત્વેન સમ્પન્નં રુચિરપ્રભમ્ ।
તં દૃષ્ટ્વા દાનવેન્દ્રૌ તૌ મહાહાસમમુઞ્ચતામ્ ॥

ઊચતુશ્ચ સમાવિષ્ટૌ રજસા તમસા ચ તૌ ।
અયં સ પુરુષઃ શ્વેતઃ શેતે નિદ્રામુપાગતઃ ॥

અનેન નૂનં વેદાનાં કૃતમાહરણં રસાત્ । કસ્યૈષ કોનુ ખલ્વેષ કિઞ્ચ સ્વપિતિ ભોગવાન્ ।
ઇચ્યુચ્ચારિતવાક્યૌ તૌ બોધયામાસતુર્હરિમ્ ॥

યુદ્ધાર્થિનૌ હિ વિજ્ઞાય વિબુદ્ધઃ પુરુષોત્તમઃ ।
નિરીક્ષ્ય ચાસુરેન્દ્રૌ તૌ તતો યુદ્ધે મનોદધે ॥

અથ યુદ્ધં સમભવત્તયોર્નારાયણસ્ય વૈ ॥

રજસ્તમોવિષ્ટતનૂ તાવુભૌ મધુકૈટભૌ ।
બ્રહ્મણોપચિતિં કુર્વઞ્જધાન મધુસૂદનઃ ॥

તતસ્તયોર્વધેનાશુ વેદાપહરણેન ચ ।
શોકાપનયનં ચક્રે બ્રહ્મણઃ પુરુષોત્તમઃ ॥

તતઃ પરિવૃતો બ્રહ્મા હરિણા વેદસત્કૃતઃ ।
નિર્મમે સ તદા લોકાન્કૃત્સ્નાન્સ્થાવરજઙ્ગમાન્ ॥

દત્ત્વા પિતામહાયાગ્ર્યાં મતિં લોકવિસર્ગિકીમ્ ।
તત્રૈવાન્તર્દધે દેવો યત એવાગતો હરિઃ ॥

તૌ દાનવૌ હરિર્હત્વા કૃત્વા હયશિરસ્તનુમ્ ।
પુનઃ પ્રવૃત્તિધર્માર્થં તામેવ વિદધે તનુમ્ ॥

એવમેષ મહાભાગો બભૂવાશ્વશિરા હરિઃ ।
પૌરાણમેતત્પ્રખ્યાતં રૂપં વરદમૈશ્વરમ્ ॥

યો હ્યેતદ્બ્રાહ્મણો નિત્યં શૃણુયાદ્ધારયીત વા ।
ન તસ્યાધ્યયનં નાશમુપગચ્છેત્કદાચન ॥

આરાધ્ય તપસોગ્રેણ દેવં હયશિરોધરમ્ ।
પાઞ્ચાલેન ક્રમઃ પ્રાપ્તો રામેણ પથિ દેશિતે ॥

એતદ્ધયશિરો રાજન્નાખ્યાનં તવ કીર્તિતમ્ ।
પુરાણં વેદસમિતં યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ ॥

યાંયામિચ્છેત્તનું દેવઃ કર્તું કાર્યવિધૌ ક્વચિત્ ।
તાતાં કુર્યાદ્વિકુર્વાણઃ સ્વયમાત્માનમાત્મના ॥

એષ વેદનિધિઃ શ્રીમાનેષ વૈ તપસોનિધિઃ ।
એષ યોગશ્ચ સાઙ્ખ્યં ચ બ્રહ્મ ચાગ્ર્યં હવિર્વિભુઃ ॥

નારાયણપરા વેદા યાજ્ઞા નારાયણાત્મકાઃ ।
તપો નારાયણપરં નારાયણપરા ગતિઃ ॥

નારાયણપરં સત્યમૃતં નારાયણાત્મકમ્ ।
નારાયણપરો ધર્મઃ પુનરાવૃત્તિદુર્લભઃ ॥

પ્રવૃત્તિલક્ષણશ્ચૈવ ધર્મો નારાયણાત્મકઃ ।
નારાયણાત્મકો ગન્ધો ભૂમૌ શ્રેષ્ઠતમઃ સ્મૃતઃ ॥

અપાં ચાપિ ગુણા રાજન્રસા નારાયણાત્મકાઃ ।
જ્યોતિષાં ચ પરં રૂપં સ્મૃતં નારાયણાત્મકમ્ ॥

નારાયણાત્મકશ્ચાપિ સ્પર્શો વાયુગુણઃ સ્મૃતઃ ।
નારાયણાત્મકશ્ચૈવ શબ્દ આકાશસમ્ભવઃ ॥

મનશ્ચાપિ તતો ભૂતમવ્યક્તગુણલક્ષણમ્ ।
નારાયણપરં કાલો જ્યોતિષામયનં ચ યત્ ॥

નારાયણપરા કીર્તિઃ શ્રીશ્ચ લક્ષ્ણીશ્ચ દેવતાઃ ।
નારાયણપરં સાઙ્ખ્યં યોગો નારાયણાત્મકઃ ॥

કારણં પુરુષો હ્યેષાં પ્રધાનં ચાપિ કારણમ્ ।
સ્વભાવશ્ચૈવ કર્માણિ દૈવં યેષાં ચ કારણમ્ ॥

અધિષ્ઠાનં તથા કર્તા કરણં ચ પૃથગ્વિધમ્ ।
વિવિધા ચ તથા ચેષ્ટા દૈવં ચૈવાત્ર પઞ્ચમમ્ ॥

પઞ્ચકારણસંખ્યાતો નિષ્ઠા સર્વત્ર વૈ હરિઃ ।
તત્ત્વં વિજ્ઞાસમાનાનાં હેતુભિઃ સર્વતોમુખૈઃ ॥

તત્ત્વમેકો મહાયોગી હનિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
બ્રહ્માદીનાં સલોકાનામૃષીણાં ચ મહાત્મનામ્ ॥

સાઙ્ખ્યાનાં યોગિનાં ચાપિ યતીનામાત્મવેદિનામ્ ।
મનીષિતં વિજાનાતિ કેશવો ન તુ તસ્ય તે ॥

યે કેચિત્સર્વલોકેષુ દૈવં પિત્ર્યં ચ કુર્વતે ।
દાનાનિ ચ પ્રયચ્છન્તિ તપ્યન્તે ચ તપો મહત્ ॥

સર્વેષામાશ્રયો વિષ્ણુરૈશ્વરં વિધિમાસ્થિતઃ ।
સર્વભૂતકૃતાવાસો વાસુદેવેતિ ચોચ્યતે ॥

અયં હિ નિત્યઃ પરમો મહર્ષિ ર્મહાવિભૂતિર્ગુણવાન્ગુણાખ્યઃ ।
ગુણૈશ્ચ સંયોગમુપૈતિ શીઘ્રં કાલો યથર્તાવૃતુસમ્પ્રયુક્તઃ ॥

નૈવાસ્ય વિન્દન્તિ ગતિં મહાત્મનો ન ચાગતિં કશ્ચિદિહાનુપશ્યતિ ।
જ્ઞાનાત્મકાઃ સંયમિનો મહર્ષયઃ । પશ્યન્તિ નિત્યં પુરુષં ગુણાધિકમ્ ॥