Mahabharata · Chapter 12.352

nāmnāṃ niruktaṃ vakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ / sūryācandramasau śaśvatkeśairme aṃśusañjñitaiḥ /
bodhayaṃstāpayaṃścaiva jagaduttiṣṭhate pṛthak //

bodhanāttāpanāccaiva jagato harṣaṇaṃ bhavet / agnīṣomakṛtairebhiḥ karmabhiḥ pāṇḍunandana /
hṛṣīkeśo'hamīśāno varado lokabhāvanaḥ //

ilopahūtaṃ geheṣu hare bhāgaṃ kratuṣvaham /
varṇo me haritaḥ śreṣṭhastasmāddharirahaṃ smṛtaḥ //

dhāmasāro hi lokānāmṛtaṃ caiva vicāritam /
ṛtadhāmā tato vipraiḥ sadyaścāhaṃ prakīrtitaḥ //

naṣṭāṃ ca dharaṇīṃ pūrvamavindaṃ vai guhāgatām /
govinda iti tenāhaṃ devairvāgbhirabhiṣṭutaḥ //

śipiviṣṭeti cākhyāyāṃ hīnaromā ca yo bhavet /
tenāviṣṭa tu yatkiñcicchipiviṣṭeti ca smṛtaḥ //

yāsko māmṛpiravyagro naikayajñeṣu gītavān /
śipiviṣṭa iti hyasmādguhyanāmadharo hyaham //

stutvā māṃ śipiviṣṭeti yāska ṛṣirudāradhīḥ /
matprasādādadho naṣṭaṃ niruktamabhijagmivān //

na hi jāto na jāyeyaṃ na janiṣye kadācana /
kṣetrajñaḥ sarvabhūtānāṃ tasmādahamajaṃ smṛtaḥ //

noktapūrvaṃ mayā kṣudramaślīlaṃ vā kadācana /
ṛtā brahmasutā sā me satyadevī sarasvatī //

saccāsaccaiva kaunteya mayā veśitamātmani /
pauṣkare brahmasadane satyaṃ māsṛṣayo viduḥ //

satvānna cyutapūrvo'haṃ satyaṃ vai viddhi matkutam /
janmanīhābhavetsatvaṃ paurvikaṃ me dhanañjaya //

nirāśīḥ karmasaṃyuktaḥ satvataścāpyakalmaṣaḥ /
sātvatajñānagadṛṣṭo'haṃ satvatāmiti sātvataḥ //

kṛṣāṇi medinīṃ pārtha bhūtvā kārṣṇāyaso mahān /
kṛṣṇo varṇaśca me yasmāttasmātkṛṣaṇo'hamarjuna //

mayā saṃśleṣitā bhūmiradbhirvyoma ca vāyunā /
vāyuśca tejasā sārdhaṃ vaikuṇṭhatvaṃ tato mama //

nirvāṇaṃ paramaṃ brahma dharmo'sau para ucyate /
tasmānna cyutapūrvo'hamacyutastena karmaṇā //

pṛthivīnabhasī cobhe viśrute viśvatomukhe /
tayoḥ sandhāraṇārthaṃ hi māmadhokṣajamañjasā //

niruktaṃ vedavidupo vedaśabdārthacintakāḥ /
te māṃ gāyanti prāgvaṃśe adhokṣaja iti smṛtaḥ //

śabda ekamatairepa vyāhṛtaḥ paramarṣibhiḥ /
nānyo hyadhokṣajo loke ṛte nārāyaṇaṃ prabhum //

dhṛtaṃ mamārciṣo loke jantūnāṃ prāṇadhāraṇam /
ghṛtārcirahamavyagrairvedajñaiḥ parikīrtitaḥ //

trayo hi dhātavaḥ khyātāḥ karmajā iti ye smṛtāḥ /
pittaṃ śleṣmā ca vāyuśca eṣa sanghāta ucyate //

etaiśca dhāryate janturetaiḥ kṣīṇaiśca kṣīyate /
āyurvedavidastasmātridhātuṃ māṃ pracakṣate //

vṛṣo hi bhagavāndharmaḥ khyāto lokeṣu bhārata /
neghaṇṭukapadākhyāne viddhi māṃ vṛṣamuttamam //

kapirvarāhaḥ śreṣṭhaśca dharmaśca vṛṣa ucyate /
tsamādvṛṣākapiṃ prāha kaśyapo māṃ prajāpatiḥ //

na cādiṃ na madhyaṃ tathā caiva nāntaṃ kadācidvimante dvijā me surāśca /
anādyo hyamadhyastathā cāpyanantaḥ / pragīto'hamīśo vibhūrlokasākṣī //

śucīni śravaṇīyāni śṛṇomīha dhanañjaya /
na ca pāpāni gṛhṇāmi tato'haṃ vai śuciśravāḥ //

ekaśṛṅgaḥ purā bhūtvā varāho nandivardhanaḥ /
imāṃ coddhṛtavānbhūmimekaśṛṅgastato hyaham //

tathaivāsaṃ trikakudo vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ /
trikakuttena vikhyātaḥ śarīrasya tu māpanāt //

niriñca iti yatproktaṃ kāpila jñānacintakaiḥ /
sa prajāpatirevāhaṃ cetanātsarvalokakṛt //

vidyāsahāyavantaṃ māmādityasthaṃ sanātanam /
kapilaṃ prāhurācāryāḥ sāṅkhyā niścitaniścayāḥ //

hiraṇyagarbho dyutimānya eṣa cchandasi stutaḥ /
yogaiḥ sampūjyate nityaṃ sa evāhaṃ vibhuḥ smṛtaḥ //

ekaviṃśatisāhasraṃ ṛgvedaṃ māṃ pracakṣate / sahasraśākhaṃ yatsāma ye vai vedavido janāḥ /
gāyantyāraṇyake viprā madbhaktāste hi durlabhāḥ //

ṣaṭ्pañcāśatamaṣṭau ca saptatriṃśatamityata /
yasmiñśākhā yajurvede sohamādhvaryave smṛtaḥ //

pañcakalpamatharvāṇaṃ kṛtyābhiḥ paribṛṃhitam /
kalpayanti hi māṃ viprā atharvāṇavidastathā //

śākhābhedāśca ye kecidyāśca śākhāsu gītayaḥ /
svaravarṇasamuccārāḥ sarvāṃstānviddhi matkṛtān //

yattaddhayaśiraḥ pārtha samudeti varapradam /
sohamevottare bhāge kramākṣaravibhāgavit //

rāmādeśitamārgeṇa matprasādānmahātmanā /
pāñcālena kramaḥ prāptastasmādbhūtātsanātanāt //

bābhravyagotraḥ sa babhau prathamaṃ kramapāragaḥ / nārāyaṇādvaraṃ labdhvā prāpya yogamanuttamam /
kramaṃ praṇīya śikṣāṃ ca praṇayitvā sa gālavaḥ //

puṇḍarīko'tha rājā ca brahmadattaḥ pratāpavān / jātīmaraṇajaṃ duḥkhaṃ smṛtvāsmṛtvā punaḥ punaḥ /
saptajātiṣu mukhyatvādyogānā sampadaṃ gataḥ //

purā'hamātmajaḥ pārtha prathitaḥ kāraṇāntare /
dharmasya kuruśārdūla tato'haṃ dharmajaḥ smṛtaḥ //

naranārāyaṇau pūrvaṃ tapastepaturavyayam /
dharmayānaṃ samārūḍhau parvate gandhamādane //

tatkālasamaye caiva dakṣayajño babhūva ha /
na caivākalpayadbhāgaṃ dakṣo rudrasya bhārata //

tato dadhīcivacanāddakṣayajñamapāharat /
sasarja śūlaṃ kopena prajvalantaṃ muhurmuhuḥ //

tacchūlaṃ bhasmasātkṛtvā dakṣayajñaṃ savistaram / āvayoḥ sahasā'gacchadvadaryāśramamantikāt /
vegena mahatā pārtha patannārāyaṇorasi //

tattasyatejasā'viṣṭāḥ keśā nārāyaṇasya ha /
babhūvurmuñjavarṇāstu tato'haṃ muñjakeśavān //

tacca śūlaṃ vinirdhūtaṃ hunkāreṇa mahātmanā /
jagāma śankarakaraṃ nārāyaṇasamāhatam //

atha rudra upādhāvattāvṛṣī tapasā'nvitau //

tata enaṃ samuddhūtaṃ kaṇṭhe jagrāha pāṇinā /
nārāyaṇaḥ sa viśvātmā tenāsya śitikaṇṭhatā //

atha rudravighātārthamiṣīkāṃ nara uddharan /
mantraiśca saṃyuyojāśu so'bhavatparaśurmahān //

kṣiptaśca sahasā tena khaṇḍanaṃ prāptavāṃstadā /
tato'haṃ khaṇḍaparaśuḥ smṛtaḥ paraśukhaṇḍanāt //

rudrasya bhāgaṃ pradadurbhāgamuccheṣaṇaṃ punaḥ /
śrutirapyatra bhavati vedairuktastathā punaḥ //

ucchepaṇabhāgo vai rudrastasyocchepaṇena hotavyamiti sarve gamyarūpeṇa tadā //
arjuna uvāca /

asminyuddhe tu vārṣṇeya trailokyaśamane tadā /
ko jaya prāptavāṃstatra śaṃsaitanme janārdana //
śrībhagavānuvāca /

tayoḥ saṃrabdhayoryuddhe rudranārāyaṇātmanoḥ /
udvigrāḥ sahasā kṛtsnāḥ sarve lokāstadā'bhavan //

nāgṛhṇātpāvnakaḥ śubhraṃ mūkheṣu suhutaṃ haviḥ /
vedā na pratibhānti sma ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanāṃ //

devānrajastamaścaiva samāviviśatustadā /
vasudhā sañcakampe ca nabhaśca vipaphāla ha //

niṣprabhāṇi ca tejāṃsi brahmā caivāsanacyutaḥ /
agācchopaṃ samudraśca himavāṃśca vyaśīryata //

tasminnevaṃ samutpanne nimitte pāṇḍunandana / brahmā vṛto devagaṇārṛṣibhiśca mahātmabhiḥ /
ājagāmāśu taṃ deśaṃ yatra yuddhamavartata //

so'ñjalipragraho bhūtvā caturvakro niruktagaḥ / uvāca vacanaṃ rudraṃ lokānāmastu vai śivam /
tyajāyudhāni viśveśa jagato hitakāmyayā //

yadakṣaramathāvyaktamīśaṃ lokasya bhāvanam / kūṭasthaṃ kartṛnirdvandvamakarteti ca yaṃ viduḥ /
vyaktibhāvagatasyāsya ekā mūrtiriyaṃ śubhā //

naro nārāyaṇaścaiva jātau dharmakulodvahau /
tapasā mahatā yuktau devaśreṣṭhau mahāvratau //

ahaṃ prasādajastasya kutaścitkāraṇāntare /
tvaṃ caiva krodhajastāta pūrvasarge sanātanaḥ //

mayā ca sārdhaṃ varada vibudhaiśca maharṣibhiḥ /
prasādayāśu lokānāṃ śāntirbhavatu māciram //

brahmaṇā tvevamuktastu rudraḥ krodhāgnimutsṛjan / prasādayāmāsa tato devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum /
śaraṇaṃ ca jagāmādyaṃ vareṇyaṃ varadaṃ harim //

tato'tha varado devo jitakrodho jitendriyaḥ /
prītimānabhavattatra rudreṇa saha sangataḥ //

ṛṣibhirbrahmaṇā caiva vibudhaiśca supūjitaḥ /
uvāca devamīśānamīśaḥ sa jagato hariḥ //

yastvāṃ vetti sa māṃ vetti yastvāmanu sa māmanu /
nāvayorantaraṃ kiñcinmā te'bhūdvuddhiranyathā //

adyaprabhṛti śrīvatsaḥ śūlāṅko me bhavatvayam /
mama pāṇyaṅkitaścāpi śrīkaṇṭhastvaṃ bhaviṣyasi //
śrībhagavānuvāca /

evaṃlakṣaṇamutpādya parasparakṛtaṃ tadā / sakhyaṃ caivātulaṃ kṛtvā rudreṇa sahitāvṛṣī /
tapastepaturavyagrau visṛjya tridivaukasaḥ //

eṣa te kathitaḥ pārtha nārāyaṇajayo mṛdhe / nāmāni caiva guhyāni niruktāni ca bhārata /
ṛṣibhiḥ kathitānīha yāni sankīrtitāni te //

evaṃ bahuvidhai rūpaiścarāmīha vasundharām /
brahmalokaṃ ca kaunyeya golokaṃ ca sanātanam //

mayā tvaṃ rakṣito yuddhe mahāntaṃ prāptavāñjayam //

yastu te sograto yāti yuddhe sampratyupasthite /
taṃ viddhi rudraṃ kaunteya devadevaṃ kapardinam //

kālaḥ sa eva vihitaḥ krodhajeti mayā tava /
nihatāṃstena vai pūrvaṃ hatavānasi yānripūn //

aprameyaprabhāvaṃ taṃ devadevamumāpatim /
namasva devaṃ prayato viśveśaṃ haramakṣayam //

yaśca te kathitaḥ pūrvaṃ krodhajeti punaḥ punaḥ /
tasya prabhāva evāgre yacchrutaṃ te dhanañjaya //