મહાભારત · અધ્યાય 12.352

નામ્નાં નિરુક્તં વક્ષ્યામિ શૃણુષ્વૈકાગ્રમાનસઃ । સૂર્યાચન્દ્રમસૌ શશ્વત્કેશૈર્મે અંશુસઞ્જ્ઞિતૈઃ ।
બોધયંસ્તાપયંશ્ચૈવ જગદુત્તિષ્ઠતે પૃથક્ ॥

બોધનાત્તાપનાચ્ચૈવ જગતો હર્ષણં ભવેત્ । અગ્નીષોમકૃતૈરેભિઃ કર્મભિઃ પાણ્ડુનન્દન ।
હૃષીકેશોઽહમીશાનો વરદો લોકભાવનઃ ॥

ઇલોપહૂતં ગેહેષુ હરે ભાગં ક્રતુષ્વહમ્ ।
વર્ણો મે હરિતઃ શ્રેષ્ઠસ્તસ્માદ્ધરિરહં સ્મૃતઃ ॥

ધામસારો હિ લોકાનામૃતં ચૈવ વિચારિતમ્ ।
ઋતધામા તતો વિપ્રૈઃ સદ્યશ્ચાહં પ્રકીર્તિતઃ ॥

નષ્ટાં ચ ધરણીં પૂર્વમવિન્દં વૈ ગુહાગતામ્ ।
ગોવિન્દ ઇતિ તેનાહં દેવૈર્વાગ્ભિરભિષ્ટુતઃ ॥

શિપિવિષ્ટેતિ ચાખ્યાયાં હીનરોમા ચ યો ભવેત્ ।
તેનાવિષ્ટ તુ યત્કિઞ્ચિચ્છિપિવિષ્ટેતિ ચ સ્મૃતઃ ॥

યાસ્કો મામૃપિરવ્યગ્રો નૈકયજ્ઞેષુ ગીતવાન્ ।
શિપિવિષ્ટ ઇતિ હ્યસ્માદ્ગુહ્યનામધરો હ્યહમ્ ॥

સ્તુત્વા માં શિપિવિષ્ટેતિ યાસ્ક ઋષિરુદારધીઃ ।
મત્પ્રસાદાદધો નષ્ટં નિરુક્તમભિજગ્મિવાન્ ॥

ન હિ જાતો ન જાયેયં ન જનિષ્યે કદાચન ।
ક્ષેત્રજ્ઞઃ સર્વભૂતાનાં તસ્માદહમજં સ્મૃતઃ ॥

નોક્તપૂર્વં મયા ક્ષુદ્રમશ્લીલં વા કદાચન ।
ઋતા બ્રહ્મસુતા સા મે સત્યદેવી સરસ્વતી ॥

સચ્ચાસચ્ચૈવ કૌન્તેય મયા વેશિતમાત્મનિ ।
પૌષ્કરે બ્રહ્મસદને સત્યં માસૃષયો વિદુઃ ॥

સત્વાન્ન ચ્યુતપૂર્વોઽહં સત્યં વૈ વિદ્ધિ મત્કુતમ્ ।
જન્મનીહાભવેત્સત્વં પૌર્વિકં મે ધનઞ્જય ॥

નિરાશીઃ કર્મસંયુક્તઃ સત્વતશ્ચાપ્યકલ્મષઃ ।
સાત્વતજ્ઞાનગદૃષ્ટોઽહં સત્વતામિતિ સાત્વતઃ ॥

કૃષાણિ મેદિનીં પાર્થ ભૂત્વા કાર્ષ્ણાયસો મહાન્ ।
કૃષ્ણો વર્ણશ્ચ મે યસ્માત્તસ્માત્કૃષણોઽહમર્જુન ॥

મયા સંશ્લેષિતા ભૂમિરદ્ભિર્વ્યોમ ચ વાયુના ।
વાયુશ્ચ તેજસા સાર્ધં વૈકુણ્ઠત્વં તતો મમ ॥

નિર્વાણં પરમં બ્રહ્મ ધર્મોઽસૌ પર ઉચ્યતે ।
તસ્માન્ન ચ્યુતપૂર્વોઽહમચ્યુતસ્તેન કર્મણા ॥

પૃથિવીનભસી ચોભે વિશ્રુતે વિશ્વતોમુખે ।
તયોઃ સન્ધારણાર્થં હિ મામધોક્ષજમઞ્જસા ॥

નિરુક્તં વેદવિદુપો વેદશબ્દાર્થચિન્તકાઃ ।
તે માં ગાયન્તિ પ્રાગ્વંશે અધોક્ષજ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

શબ્દ એકમતૈરેપ વ્યાહૃતઃ પરમર્ષિભિઃ ।
નાન્યો હ્યધોક્ષજો લોકે ઋતે નારાયણં પ્રભુમ્ ॥

ધૃતં મમાર્ચિષો લોકે જન્તૂનાં પ્રાણધારણમ્ ।
ઘૃતાર્ચિરહમવ્યગ્રૈર્વેદજ્ઞૈઃ પરિકીર્તિતઃ ॥

ત્રયો હિ ધાતવઃ ખ્યાતાઃ કર્મજા ઇતિ યે સ્મૃતાઃ ।
પિત્તં શ્લેષ્મા ચ વાયુશ્ચ એષ સન્ઘાત ઉચ્યતે ॥

એતૈશ્ચ ધાર્યતે જન્તુરેતૈઃ ક્ષીણૈશ્ચ ક્ષીયતે ।
આયુર્વેદવિદસ્તસ્માત્રિધાતું માં પ્રચક્ષતે ॥

વૃષો હિ ભગવાન્ધર્મઃ ખ્યાતો લોકેષુ ભારત ।
નેઘણ્ટુકપદાખ્યાને વિદ્ધિ માં વૃષમુત્તમમ્ ॥

કપિર્વરાહઃ શ્રેષ્ઠશ્ચ ધર્મશ્ચ વૃષ ઉચ્યતે ।
ત્સમાદ્વૃષાકપિં પ્રાહ કશ્યપો માં પ્રજાપતિઃ ॥

ન ચાદિં ન મધ્યં તથા ચૈવ નાન્તં કદાચિદ્વિમન્તે દ્વિજા મે સુરાશ્ચ ।
અનાદ્યો હ્યમધ્યસ્તથા ચાપ્યનન્તઃ । પ્રગીતોઽહમીશો વિભૂર્લોકસાક્ષી ॥

શુચીનિ શ્રવણીયાનિ શૃણોમીહ ધનઞ્જય ।
ન ચ પાપાનિ ગૃહ્ણામિ તતોઽહં વૈ શુચિશ્રવાઃ ॥

એકશૃઙ્ગઃ પુરા ભૂત્વા વરાહો નન્દિવર્ધનઃ ।
ઇમાં ચોદ્ધૃતવાન્ભૂમિમેકશૃઙ્ગસ્તતો હ્યહમ્ ॥

તથૈવાસં ત્રિકકુદો વારાહં રૂપમાસ્થિતઃ ।
ત્રિકકુત્તેન વિખ્યાતઃ શરીરસ્ય તુ માપનાત્ ॥

નિરિઞ્ચ ઇતિ યત્પ્રોક્તં કાપિલ જ્ઞાનચિન્તકૈઃ ।
સ પ્રજાપતિરેવાહં ચેતનાત્સર્વલોકકૃત્ ॥

વિદ્યાસહાયવન્તં મામાદિત્યસ્થં સનાતનમ્ ।
કપિલં પ્રાહુરાચાર્યાઃ સાઙ્ખ્યા નિશ્ચિતનિશ્ચયાઃ ॥

હિરણ્યગર્ભો દ્યુતિમાન્ય એષ ચ્છન્દસિ સ્તુતઃ ।
યોગૈઃ સમ્પૂજ્યતે નિત્યં સ એવાહં વિભુઃ સ્મૃતઃ ॥

એકવિંશતિસાહસ્રં ઋગ્વેદં માં પ્રચક્ષતે । સહસ્રશાખં યત્સામ યે વૈ વેદવિદો જનાઃ ।
ગાયન્ત્યારણ્યકે વિપ્રા મદ્ભક્તાસ્તે હિ દુર્લભાઃ ॥

ષટ્્પઞ્ચાશતમષ્ટૌ ચ સપ્તત્રિંશતમિત્યત ।
યસ્મિઞ્શાખા યજુર્વેદે સોહમાધ્વર્યવે સ્મૃતઃ ॥

પઞ્ચકલ્પમથર્વાણં કૃત્યાભિઃ પરિબૃંહિતમ્ ।
કલ્પયન્તિ હિ માં વિપ્રા અથર્વાણવિદસ્તથા ॥

શાખાભેદાશ્ચ યે કેચિદ્યાશ્ચ શાખાસુ ગીતયઃ ।
સ્વરવર્ણસમુચ્ચારાઃ સર્વાંસ્તાન્વિદ્ધિ મત્કૃતાન્ ॥

યત્તદ્ધયશિરઃ પાર્થ સમુદેતિ વરપ્રદમ્ ।
સોહમેવોત્તરે ભાગે ક્રમાક્ષરવિભાગવિત્ ॥

રામાદેશિતમાર્ગેણ મત્પ્રસાદાન્મહાત્મના ।
પાઞ્ચાલેન ક્રમઃ પ્રાપ્તસ્તસ્માદ્ભૂતાત્સનાતનાત્ ॥

બાભ્રવ્યગોત્રઃ સ બભૌ પ્રથમં ક્રમપારગઃ । નારાયણાદ્વરં લબ્ધ્વા પ્રાપ્ય યોગમનુત્તમમ્ ।
ક્રમં પ્રણીય શિક્ષાં ચ પ્રણયિત્વા સ ગાલવઃ ॥

પુણ્ડરીકોઽથ રાજા ચ બ્રહ્મદત્તઃ પ્રતાપવાન્ । જાતીમરણજં દુઃખં સ્મૃત્વાસ્મૃત્વા પુનઃ પુનઃ ।
સપ્તજાતિષુ મુખ્યત્વાદ્યોગાના સમ્પદં ગતઃ ॥

પુરાઽહમાત્મજઃ પાર્થ પ્રથિતઃ કારણાન્તરે ।
ધર્મસ્ય કુરુશાર્દૂલ તતોઽહં ધર્મજઃ સ્મૃતઃ ॥

નરનારાયણૌ પૂર્વં તપસ્તેપતુરવ્યયમ્ ।
ધર્મયાનં સમારૂઢૌ પર્વતે ગન્ધમાદને ॥

તત્કાલસમયે ચૈવ દક્ષયજ્ઞો બભૂવ હ ।
ન ચૈવાકલ્પયદ્ભાગં દક્ષો રુદ્રસ્ય ભારત ॥

તતો દધીચિવચનાદ્દક્ષયજ્ઞમપાહરત્ ।
સસર્જ શૂલં કોપેન પ્રજ્વલન્તં મુહુર્મુહુઃ ॥

તચ્છૂલં ભસ્મસાત્કૃત્વા દક્ષયજ્ઞં સવિસ્તરમ્ । આવયોઃ સહસાઽગચ્છદ્વદર્યાશ્રમમન્તિકાત્ ।
વેગેન મહતા પાર્થ પતન્નારાયણોરસિ ॥

તત્તસ્યતેજસાઽવિષ્ટાઃ કેશા નારાયણસ્ય હ ।
બભૂવુર્મુઞ્જવર્ણાસ્તુ તતોઽહં મુઞ્જકેશવાન્ ॥

તચ્ચ શૂલં વિનિર્ધૂતં હુન્કારેણ મહાત્મના ।
જગામ શન્કરકરં નારાયણસમાહતમ્ ॥

અથ રુદ્ર ઉપાધાવત્તાવૃષી તપસાઽન્વિતૌ ॥

તત એનં સમુદ્ધૂતં કણ્ઠે જગ્રાહ પાણિના ।
નારાયણઃ સ વિશ્વાત્મા તેનાસ્ય શિતિકણ્ઠતા ॥

અથ રુદ્રવિઘાતાર્થમિષીકાં નર ઉદ્ધરન્ ।
મન્ત્રૈશ્ચ સંયુયોજાશુ સોઽભવત્પરશુર્મહાન્ ॥

ક્ષિપ્તશ્ચ સહસા તેન ખણ્ડનં પ્રાપ્તવાંસ્તદા ।
તતોઽહં ખણ્ડપરશુઃ સ્મૃતઃ પરશુખણ્ડનાત્ ॥

રુદ્રસ્ય ભાગં પ્રદદુર્ભાગમુચ્છેષણં પુનઃ ।
શ્રુતિરપ્યત્ર ભવતિ વેદૈરુક્તસ્તથા પુનઃ ॥

ઉચ્છેપણભાગો વૈ રુદ્રસ્તસ્યોચ્છેપણેન હોતવ્યમિતિ સર્વે ગમ્યરૂપેણ તદા ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

અસ્મિન્યુદ્ધે તુ વાર્ષ્ણેય ત્રૈલોક્યશમને તદા ।
કો જય પ્રાપ્તવાંસ્તત્ર શંસૈતન્મે જનાર્દન ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

તયોઃ સંરબ્ધયોર્યુદ્ધે રુદ્રનારાયણાત્મનોઃ ।
ઉદ્વિગ્રાઃ સહસા કૃત્સ્નાઃ સર્વે લોકાસ્તદાઽભવન્ ॥

નાગૃહ્ણાત્પાવ્નકઃ શુભ્રં મૂખેષુ સુહુતં હવિઃ ।
વેદા ન પ્રતિભાન્તિ સ્મ ઋષીણાં ભાવિતાત્મનાં ॥

દેવાન્રજસ્તમશ્ચૈવ સમાવિવિશતુસ્તદા ।
વસુધા સઞ્ચકમ્પે ચ નભશ્ચ વિપફાલ હ ॥

નિષ્પ્રભાણિ ચ તેજાંસિ બ્રહ્મા ચૈવાસનચ્યુતઃ ।
અગાચ્છોપં સમુદ્રશ્ચ હિમવાંશ્ચ વ્યશીર્યત ॥

તસ્મિન્નેવં સમુત્પન્ને નિમિત્તે પાણ્ડુનન્દન । બ્રહ્મા વૃતો દેવગણારૃષિભિશ્ચ મહાત્મભિઃ ।
આજગામાશુ તં દેશં યત્ર યુદ્ધમવર્તત ॥

સોઽઞ્જલિપ્રગ્રહો ભૂત્વા ચતુર્વક્રો નિરુક્તગઃ । ઉવાચ વચનં રુદ્રં લોકાનામસ્તુ વૈ શિવમ્ ।
ત્યજાયુધાનિ વિશ્વેશ જગતો હિતકામ્યયા ॥

યદક્ષરમથાવ્યક્તમીશં લોકસ્ય ભાવનમ્ । કૂટસ્થં કર્તૃનિર્દ્વન્દ્વમકર્તેતિ ચ યં વિદુઃ ।
વ્યક્તિભાવગતસ્યાસ્ય એકા મૂર્તિરિયં શુભા ॥

નરો નારાયણશ્ચૈવ જાતૌ ધર્મકુલોદ્વહૌ ।
તપસા મહતા યુક્તૌ દેવશ્રેષ્ઠૌ મહાવ્રતૌ ॥

અહં પ્રસાદજસ્તસ્ય કુતશ્ચિત્કારણાન્તરે ।
ત્વં ચૈવ ક્રોધજસ્તાત પૂર્વસર્ગે સનાતનઃ ॥

મયા ચ સાર્ધં વરદ વિબુધૈશ્ચ મહર્ષિભિઃ ।
પ્રસાદયાશુ લોકાનાં શાન્તિર્ભવતુ માચિરમ્ ॥

બ્રહ્મણા ત્વેવમુક્તસ્તુ રુદ્રઃ ક્રોધાગ્નિમુત્સૃજન્ । પ્રસાદયામાસ તતો દેવં નારાયણં પ્રભુમ્ ।
શરણં ચ જગામાદ્યં વરેણ્યં વરદં હરિમ્ ॥

તતોઽથ વરદો દેવો જિતક્રોધો જિતેન્દ્રિયઃ ।
પ્રીતિમાનભવત્તત્ર રુદ્રેણ સહ સન્ગતઃ ॥

ઋષિભિર્બ્રહ્મણા ચૈવ વિબુધૈશ્ચ સુપૂજિતઃ ।
ઉવાચ દેવમીશાનમીશઃ સ જગતો હરિઃ ॥

યસ્ત્વાં વેત્તિ સ માં વેત્તિ યસ્ત્વામનુ સ મામનુ ।
નાવયોરન્તરં કિઞ્ચિન્મા તેઽભૂદ્વુદ્ધિરન્યથા ॥

અદ્યપ્રભૃતિ શ્રીવત્સઃ શૂલાઙ્કો મે ભવત્વયમ્ ।
મમ પાણ્યઙ્કિતશ્ચાપિ શ્રીકણ્ઠસ્ત્વં ભવિષ્યસિ ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

એવંલક્ષણમુત્પાદ્ય પરસ્પરકૃતં તદા । સખ્યં ચૈવાતુલં કૃત્વા રુદ્રેણ સહિતાવૃષી ।
તપસ્તેપતુરવ્યગ્રૌ વિસૃજ્ય ત્રિદિવૌકસઃ ॥

એષ તે કથિતઃ પાર્થ નારાયણજયો મૃધે । નામાનિ ચૈવ ગુહ્યાનિ નિરુક્તાનિ ચ ભારત ।
ઋષિભિઃ કથિતાનીહ યાનિ સન્કીર્તિતાનિ તે ॥

એવં બહુવિધૈ રૂપૈશ્ચરામીહ વસુન્ધરામ્ ।
બ્રહ્મલોકં ચ કૌન્યેય ગોલોકં ચ સનાતનમ્ ॥

મયા ત્વં રક્ષિતો યુદ્ધે મહાન્તં પ્રાપ્તવાઞ્જયમ્ ॥

યસ્તુ તે સોગ્રતો યાતિ યુદ્ધે સમ્પ્રત્યુપસ્થિતે ।
તં વિદ્ધિ રુદ્રં કૌન્તેય દેવદેવં કપર્દિનમ્ ॥

કાલઃ સ એવ વિહિતઃ ક્રોધજેતિ મયા તવ ।
નિહતાંસ્તેન વૈ પૂર્વં હતવાનસિ યાન્રિપૂન્ ॥

અપ્રમેયપ્રભાવં તં દેવદેવમુમાપતિમ્ ।
નમસ્વ દેવં પ્રયતો વિશ્વેશં હરમક્ષયમ્ ॥

યશ્ચ તે કથિતઃ પૂર્વં ક્રોધજેતિ પુનઃ પુનઃ ।
તસ્ય પ્રભાવ એવાગ્રે યચ્છ્રુતં તે ધનઞ્જય ॥