Mahabharata · Chapter 12.351

agnīṣomau kathaṃ pūrvamekayonī prakīrtitau /
eṣa me saṃśayo vīra taṃ chindhi madhusūdana //
śrībhagavānuvāca /

hanta te vartayiṣyāmi purāṇaṃ pāṇḍunandana /
ātmatejodbhavaṃ pārtha śṛṇuṣvaikamanā nṛpa //

samprakṣālanakāle'tikrānte caturyugasahasrānte / avyakte sarvabhūtapralaye sarvabhūtasthāvarajaṅgame /
jyotirdharaṇivāyurahite andhe tamasi jalaikārṇaveloke //

mamāyamityaviditabhūtasañjñake'dvitīye pratiṣṭhite //

na vai rātryāṃ na divase na sati nāsati na vyakte nacāpyavyakte vyavasthite //

etasyāmavasthāyāṃ nārāyaṇaguṇāśrayādajarāmarādatīndriyādagrāhyādasambhavātsatyādahiṃsyāllavādibhiradvitīyādapravṛttiviśeṣādavairādakṣayādamarādajarādamūrtitaḥ sarvavyāpinaḥ sarvakartuḥ śāśvatāttamasaḥ parātpuruṣaḥ prādurbhūtosya puruṣasya brahmayonerbrahmaṇaḥ prādurbhāve hariravyayaḥ //

nidarśanamapi hyatra bhavati //

nāsīdaho na rātrirāsīnna sadāsīnnāsadāsīttama eva purastādabhavadviśvarūpam / sā viśvarūpasya rajanī hi evamasyārtho'nubhāṣyate //

tasyedānīṃ tamaḥ sambhavasya puruṣasya brahmayonerbrahmaṇaḥ prādurbhāve sa puruṣaḥ prajāḥ sisṛkṣamāṇo netrābhyāmagnīṣomau sasarja / tato bhūtasargeṣu sṛṣṭeṣu prajāḥ kramavaśādbrahmakṣatramupātiṣṭhan / yaḥ somastadbrahma yadbrahma te brāhmaṇā yo'gnistatkṣatraṃ kṣatrādbrahmabalavattaram / kasmāditi paraṃ bhūtaṃ notpannapūrvaṃ dīpyamāne'gnau juhoti yo brāhmaṇamukhe juhotīti kṛtvā bravīmi bhūtasargaḥ kṛto brahmaṇā bhūtāni ca pratiṣṭhāpya trailokyaṃ dhāryata iti mantravādopi hi bhavati //

tvamagne yajñānāṃ hotā viśveṣāṃ hito devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca jagata iti //

nidarśanaṃ cātra bhāvati viśvepāmagne yajñānāṃ tvaṃ hoteti / tvaṃ hito devairmanuṣyairjagata iti //

agnirhi yajñānāṃ hotā kartā sa cāgnirbrahma //

na hyṛte mantrāṇāṃ havanamasti na vinā puruṣaṃ tapaḥ sambhavati / havirmantrāṇāṃ sampūjā vidyate devamānupaṛṣīṇāmanena tvaṃ hoteti niyuktaḥ / ye ca mānuṣahotrādhikārāste cakrurbrāhmaṇasya hi yājanaṃ vidhīyate na kṣatravaiśyayordvijātyostasmādbrāhmaṇā hyagnibhūtā yajñānudvahanti / yajñāste devāṃstarpayanti devāḥ pṛthivīṃ bhāvayanti śatapathe'pi hi brāhmaṇamukhe bhavati //

agnau samiddhe sa juhoti yo vidvān brāhmaṇamukhenāhutiṃ juhoti //

evamapyagnibhūtā brāhmaṇā vidvāṃso'gniṃ bhāvayanti agnirviṣṇuḥ sarvabhūtānyanupraviśya prāṇāndhārayati //

apicātra sanatkumāragītāḥ ślokā bhavanti / brahmā viśvaṃ sṛjatpūrvaṃ sarvādirniravaskaraḥ /
brahmaghoṣairdivaṃ tiṣṭhantyamarā brahmayonayaḥ //

brāhmaṇānāmṛtaṃ vākyaṃ karmaśraddhātapāṃsi ca /
dhārayanti mahīṃ dyāṃ ca śaityādvāyvamṛtaṃ tathā //

nāsti satyātparo dharmo nāsti mātṛsamo guruḥ /
brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pretya ceha ca bhūtaye //

naiṣāmukṣā vahati nota vāhā na gargaro mathyati sampradāne /
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti yeṣāṃ rāṣṭre brāhmaṇā vṛttihīnāḥ //

te ca purāṇetihāsaprāmāṇyānnārāyaṇamukhodgatāḥ /
sarvātmānaḥ sarvakartāraḥ sarvabhāvāśca brāhmaṇāśca //

vāksaṃyamakāle hi tasya varapradasya devadevasya brāhmaṇāḥ prathamaṃ prādurbhūtā brāhmaṇebhyaśca śeṣā varṇāḥ prādurbhūtāḥ //

itthaṃ ca surāsuraviśiṣṭā brāhmaṇā vedamayā brahmabhūtena purā svayamevotpāditāḥ surāsuramaharṣayo bhūtaviśeṣāḥ sthāpitā nigṛhītāśca teṣāṃ prabhāvaḥ śrūyatām //

ahalyādharṣaṇanimittaṃ hi gautamāddhariśmaśrutāmindraḥ prāptaḥ / gautamanimittaṃ cendro muṣkaviyogaṃ mepavṛṣaṇatvaṃ cāvāpa //

aśvinorgrahapratiṣedhodyatavajrasya purandarasya cyavanena stambhitau vāhū //

ṛtuvadhaprāptamanyunā ca dakṣeṇa bhūyastapasā cātmānaṃ saṃyojya trinetrākṛtiranyā lalāṭe rudrasyotpāditā //

tripuravadhārthaṃ dīkṣāmupagatasya rudrasya uśanasājaṭāḥ śirasa utkṛtyāgnau prayuktāstataḥ prādurbhūtā bhujagāstairasya bhujagaiḥ pīḍyamānaḥ kaṇṭho nīlatāmupagataḥ / pūrve ca manvantare svāyambhuve nārāyaṇahastabandhagrahaṇānnīlakaṇṭhatvamupanītaḥ //

amṛtotpādane punarbhakṣaṇatāṃ vāyusamīkṛtasya viṣasyopagataśca tadbhakṣaṇamiti tannimittameva candrakalā brahmaṇā nihitā / āṅgirasabṛhaspaterupaspṛśato na prasādaṃ gatavatyaḥ kilāpaḥ / atha bṛhaspatiradbhyaścukrodha yasmānmamopaspṛśataḥ kalupībhūtā naca prasādamupagatāstatasmādadyaprabhṛti jhaṣamakaramatsyakacchapajantumaṇḍūkasankīrṇāḥ kaluṣībhavateti / tadāprabhṛtyāpo yādobhiḥ sankīrṇāḥ kaluṣībhavateti / tadāprabhṛtyāpo yādobhiḥ sankīrṇāḥ saṃvṛttāḥ //

viśvarūpo hi vai tvāṣṭraḥ purīhito devānāmāsīt / svastrīyosurāṇāṃ sa pratyakṣaṃ devebhyo bhāgamadātparokṣamasurebhyaḥ //

atha hiraṇyakaśiṣuṃ puraskṛtya viśvarūpamātaraṃ svasāramasurā varamayācanta he svasarayaṃ te putrastvāṣṭro viśvarūpastriśirā devānāṃ purohitaḥ pratyakṣaṃ devebhyobhāgamadāt parokṣamasmākaṃ tato devā vardhante vayaṃ kṣīyāmastadenaṃ tvaṃ vārayitumarhasi tathā yathā'smānbhajediti //

atha viśvarūpaṃ nandanavanamupagataṃ mātovāca putra kiṃ parapakṣavardhanastvaṃ mātulapakṣaṃ nāśayasi / nārhasyevaṃ kartumiti sa viśvarūpo māturvākyamanatikramaṇīyamiti matvā sampūjya hiraṇyakaśipumagāt //

hairaṇyagarbhācca vasiṣṭhāddhiraṇyakaśiṣuḥ śāpaṃ prāptavānyasmāttvayā'nyo vṛto hotā tasmādasamāptayajñastvamapūrvātsatvajātādvadhaṃ prāpsyasīti tacchāpadānāddhiraṇyakaśiṣuḥ prāptavānvadham //

atha viśvarūpo mātṛpakṣavardhanotyarthaṃ tapasvyabhavattasya vratabhaṅgārthamindro bahnīḥ śrīmatyo'psaraso niyuyoja tāśca dṛṣṭvā manaḥ kṣubhitaṃ tasyābhavattāsu cāpsaraḥsu nacirādeva sakto'bhavatsaktaṃ cainaṃ jñātvā apsarasa ūcurgacchāmahe vayaṃ yathāgatamiti //

tāstvāṣṭra uvacā / kva gamiṣyathāsyatāṃ tāvanmayā saha śreyo bhaviṣyatīti tāstamabruvanvayaṃ devastriyo'psarasa indraṃ devaṃ varadaṃ purā prabhaviṣṇuṃ vṛṇīmaha iti //

atha tā viśvarūpo'bravīdadyaiva sendrā devā nabhaviṣyantīti tato mantrāñjajāpa tairmantrairavardhatatriśirā ekenāsyena sarvalokeṣu yathāvaddvijaiḥ kriyāvadbhiryajñeṣu suhṛtaṃ somaṃ papau ekenānnamekena sendrāndevānathendrastaṃ vivardhamānaṃ somapānāpyāyitasarvagātraṃ dṛṣṭvā cintāmāpede saha devaiḥ //

te devāḥ sendrā brahmāṇamabhijagmusta ūcurviśvarūpeṇa sarvayajñeṣu suhutaḥ somaḥ pīyate vayamabhāgāḥ saṃvṛttā asurapakṣo vardhate vayaṃ kṣīyāmastadarhasi no vidhātuṃ śreyo'nantaramiti //

tānbrahmovāca ṛṣirbhārgavastapastapyate dadhīcaḥ sa yācyatāṃ varaṃ sa yathā kalevaraṃ jahyāt tasyāsthibhirvajraṃ kriyatāmiti //

tato devāstatrāgacchanyatra dadhīco bhagavānṛṣistapastepe sendrā devāstamabhigamyocurbhagavaṃstapasā kuśalamavighnaṃ ceti //

tāndadhīca uvāca svāgataṃ bhavatāṃ ucyatāṃ kiṃ kriyatāṃ yadvakṣyatha tatkariṣyāmi //

te tamabruvañśarīparityāgaṃ lokahitārthaṃ bhagavānkartumarhatīti //

evamukto dadhīcastānabravīt / sahasraṃ varṣāṇāmaindraṃ padamavāpyate mayā yadi jahyām / tathetyuktvendraḥ svasthānaṃ datvā tapasvyabhavat / indro dadhīco'bhavat / tāvatpūrveṇa sendrā devā āgamankālo'yaṃ dehanyāsāyeti / atha dadhīcastathaivā vimanāḥ sukhaduḥkhasamo mahāyogī ātmani paramātmānaṃ samādhāya śarīraparityāgaṃ cakāra //

śrutirapyatra bhavati indro dadhīcosthibhikṛtamiti tasya paramātmanyapasṛte tānyasthīti vidhātā sangṛhya vajramakarottena vajreṇābhedyenāmadhṛṣyeṇa brahmāsthisambhūtena viṣṇupraviṣṭenendro viśvarūpaṃ jaghāna śirasāṃ cāsya cchedanamakarottakṣṇa yajñapaśoḥ śiraste dadānītyuktvā / tasmādanantara viśvarūpagātramathanasambhavaṃ tvāṣṭrotpāditamevāriṃ vṛtramindro jaghāna //

tasyāṃ dvaidhībhūtānāṃ brahmavadhyāyāṃ bhayādindro devarājyaṃ paryatyajadapsu sambhavāṃ ca śītalāṃ mānasasarogatāṃ nalinīṃ pratipede tatra caiśvaryayogādaṇumātro bhūtvā visagranthiṃ praviveśa //

atha brahmavadhyākṛte pranaṣṭe trailokyanāthe śacīpatau jagadanīśvaraṃ babhūva devān rajastamaścāviveśamantrā na prāvartanta mahārṣīṇāṃ rakṣāṃsi prādurabhavan brahma cotsādanaṃ jagāmānindrāścābalālokāḥ supradhṛṣyā babhūvuḥ //

atha devā ṛṣayaścāyuṣaḥ putraṃ nahuṣaṃ nāma devarājye'bhiṣipicurnahuṣaḥ pañcabhiḥ śatairjyotiṣāṃ lalāṭe jvaladbhiḥ sarvatejoharaistriviṣṭapaṃ pālayāmbabhūva //

atha lokāḥ prakṛtimāpedire svasthāśca hṛṣṭāśca babhūvuḥ //

athovāca nahuṣaḥ sarvaṃ māṃ śakropabhogyamupasthitamṛte śacīmiti sa evamuktvā śacīsamīpamagamadvṛhaspatigṛhe cāsīnāmuvācanāṃ subhage'hamindro devānāṃ bhajasva māmiti taṃ śacīpratyuvāca prakṛtyā tvaṃ dharmavatsalaḥ somavaṃśodbhavaśca nārhasi parapatnīdharṣaṇaṃ kartumiti //

tāmathovāca nahuṣa aindraṃ padamadhyāsyate mayā'hamindrasya rājyaratnaharo nātrādharmaḥ kaścittvamindropabhukteti sā tamuvācāsti mama kiñcidbratamaparyavasitaṃ tasyāvabhṛthe tvāmupagamiṣyāmi kaiścidevāhobhiriti sa śacyaivamabhihito jagāma //

atha śacī duḥkhaśokārtā bhartṛdarśanalālasānahuṣabhayagṛhītā bṛhaspatimupāgacchatsa ca tāmatyudvignāṃ dṛṣṭvaiva dhyānaṃ praviśya bhartṛkāryatatparāṃ jñātvā bṛhaspatiruvācānenaiva vratena tapasā cānvitā devīṃ varadāmupaśrutimāhvaya tadā sā te indraṃ darśayiṣyatīti sā'tha mahāniyamasthitā devīṃ varadāmupaśrutiṃ mantrairāhvayatsopaśrutiḥ śacīsamīpamagāduvāca caināmiyamastīti tvayā'hūtopasthitā kiṃ te priyaṃ karavāṇīti tāṃ bhūrdhnā praṇamyovāca śacī bhagavatyarhasi me bhartāraṃ darśayituṃ tvaṃ satyā mātā satāṃ ceti saināṃ mānasaṃ saro'nayattatrendraṃ visagranthigatamadarśayat //

tāmatha patnīṃ śacīṃ kṛśāṃ ralānāṃ cendro dṛṣṭvā cintayāmbabhūva aho mama duḥkhamidamupagataṃ naṣṭaṃ hi māmiyamanviṣya yatpatnyabhyagamadduḥsvārteti tāmindra uvācakathaṃ varyasīti sā tamuvāca nahupo māmāhvayati patnīṃ kartuṃ kālaścāsya mayā kṛta iti tāmindra uvāca gaccha nahuṣastvayā vācyo'pūrveṇa māmṛṣiyuktena yānena tvamadhirūḍha udvahasveti / indrasya mahānti vāhanāni santi manaḥ priyāṇyadhirūḍhāni mayā tvamanyenopayātumarhatīti saivamuktā hṛṣṭā jagāmendropi visagranthimevāviveśa bhūyaḥ //

athendrāṇīmabhyāgatāṃ dṛṣṭvā tāmuvāca nahuṣo yanme tvayā kālaḥ parikalpitaḥ pūrṇaḥ sa kāla iti taṃ śacyabravīcchakreṇa yathoktaṃ sa maharṣiyuktaṃ bāhanamadhirūḍhaḥ śacīsamīpamupāgacchat //

atha maitrāvaruṇiḥ kumbhayoniragastya ṛṣivaro maharṣīn dhik्kriyamāṇāṃstānnahuṣeṇāpaśyat tadduṣkaramiti svayamapi gṛhītaḥ padbhyāṃ cāspṛśyata tataḥ sa nahuṣamabravīdakāryapravṛtta pāpa patasva mahīṃ sarpo bhava yāvadbhūmirgirayaśca tiṣṭheyustāvaditi samaharṣivākyasamakālameva tasmādyānādavāpatat //

athānindraṃ punastrailokyamabhavat tato devā ṛṣayaśca bhagavantaṃ viṣṇuṃ śaraṇamindrārthe'bhijagmurūcuścainaṃ bhagavannindraṃ brahmahatyābhibhūtaṃ trātumarhasīti tataḥ sa varadastānabravīdaśvamedhaṃ yajñaṃ vaiṣṇavaṃ śakro'bhiyajatāṃ tataḥ svasthānaṃ prāpsyatīti tato devā ṛṣayaścendraṃ nāpaśyanyadā tadā śacīmūcurgaccha subhage indramānayasveti sā tatsara indramāhvayat / indraśca tasmātsarasaḥ pratyutthāya gatvā sarasvatīmabhijagāma bṛhaspatiścāśvameghaṃ mahākratuṃ śakrāyāhārat tatra kṛṣṇasāraṅgaṃ medhyamaśvamatsṛjya pāvanaṃ tameva kṛtvā indraṃ marutpatiṃ bṛhaspatiḥ svaṃ sthānaṃ prāpayāmāsa //

tataḥ sa devarāṭ devairṛṣibhiḥ stūyamānastriviṣṭapastho niṣkalmaṣo babhūva ha brahmavadhyāṃ caturṣu sthāneṣu vyabhajat vanitāvṛkṣagiryavaniṣu / vanitāsu rajaḥ / vṛkṣeṣu niryāsaḥ / giriṣu śimbaḥ pṛthivyāmūṣaraḥ te'spṛśyāḥ / tasmāddhaviralavaṇaṃ pacyate, evamindro brahmatejaḥ prabhāvopavṛṃhitaḥ śatruvadhaṃ kṛtvā svaṃ sthānaṃ prāpitaḥ //

nahuṣasya śāpamokṣārthaṃ devairṛṣibhiśca yācyamāno'gastyaḥ prāha / yāvatsvakulajaḥ śrīmāndharmarāḍ्bhrātṛbhiryutaḥ /
bhīmastasyānujastaṃ tvaṃ grahītā tu yudhiṣṭharaḥ / kathayitvā svakānpraśnāṃstvāṃ ca taṃ ca vimokṣyati //

ākāśagaṅgāgataśca purā bharadvājo maharṣirupāspṛśatrīnkramānkramatā viṣṇunā'bhyāsādita sa bharadvājena salakṣaṇena pāṇinorasi tāḍitaḥ salakṣaṇoraskaḥ saṃvṛttaḥ //

bhṛguṇā maharṣiṇā śapto'gniḥ sarvabhakṣatvamupānītaḥ //

aditirvai devānāmannamapacadetadbhuktvā surā asurānhaniṣyantīti tatra budho vratacaryārāmāptāvāgacchadaditiṃ cāyācadbhikṣāṃ dehīti tatra devaiḥ pūrvametatprāśyaṃ nānyenetyaditirbhikṣāṃ nādādatha bhikṣāpratyākhyānarūṣitena budhena brahmabhūtenāditiḥ śaptā adirerudare bhaviṣyati vyathā vivasvato dvitīyajanmanyaṇḍasañjñitasya aṇḍaṃ māturadityā māritaṃ sa mārtāṇḍo vivasvānabhavacchrāddhadevaḥ //

dakṣasya yā dai duhitaraḥ ṣaṣṭirāsaṃstāsāṃ kaśyapāraya trayodaśa prādāddaśa dharmāya daśa manave saptavim̐śatimindave tāsu tulyāsu nakṣatrākhyāṃ gatāsu somo rohiṇyāmabhyadhikaṃ prītimāna bhūttatastāḥ śiṣṭāḥ patnya irṣyāvratyaḥ pituḥ samīpaṃ gatvemamarthaṃ śaśaṃsurbhagavannasmāsu tulyaprabhāvāsu somo rohiṇīṃ pratyadhikaṃ bhajatīti so'bravīdyakṣmainamāvekṣyata iti dakṣaśāpācca somaṃ rājānaṃ yakṣmā viveśa sa yakṣmaṇā'viṣṭo dakṣamagāddakṣaścainamabravīnna samaṃ vartasa iti tatrarṣayaḥ somamabruvankṣīyase yakṣmaṇā paścimāyāṃ diśi samudre hiraṇyasarastīrthaṃ tatra gatvā ātmānamabhiṣecayasvetyathāgacchatsomastatra hiraṇyasarastīrthaṃ gatvā cātmanaḥ secanamakarot snātvā cātmānaṃ pāpmano mokṣayāmāsa tatra cāva bhāsitastīrthe yadā somastadāprabhṛti ca tīrthaṃ tatprabhāsamiti nāmnā khyātaṃ babhūva //

tacchāpādadyāpi kṣīyate somo'māvāsyāntarasthaḥ paurṇamāsīmātre'dhiṣṭhito meghalekhāpraticchannaṃ bapurdarśayati meghasadṛśaṃ varṇamagamattadasya śaśalakṣmavimalamabhavat //

sthūlaśirā maharṣirmeroḥ prāguttare digvibhāge tapastepe tatastasya tapastapyamānasya sarvagandhavahaḥ śucirvāyurvāyamānaḥ śarīramaspṛśatsa tapasā tāpitaśarīraḥ kṛśo vāyunopavījyamāno hṛdaye paritoṣamagamattatra kila tasyānilavyajanakṛtaparitoṣasya sadyo vanaspatayaḥ puṣpaśobhāṃ nidarśitavanta iti sa etāñśaśāpa na sarvakālaṃ puṣpaphalavanto bhaviṣyatheti //

nārāyaṇo lokahitārthaṃ va़ḍavāmukho nāma purā maharṣirbabhūva tasya merau tapastapyataḥ samudra āhūto nāgatastenāmarṣitenātmagātroṣmaṇāḥ samudraḥ stimitajalaḥ kṛtaḥ svedaprasyandanasadṛśaścāsya lavaṇabhāvo janitaḥ //

uktaścāpyapeyo bhaviṣyastetacca te toyaṃ baḍavāmukhasañjñitena pepīyamānaṃ madhuraṃ bhaviṣyati tadetadadyāpi baḍavāmukhasañjñitenānuvartinā toyaṃ samudrātpīyate / punarumā dakṣakopāddhimavato girerduhitā babhūva //

himavato girerduhitaramumāṃ kanyāṃ rudraścakame bhṛgurapi ca maharṣirhimavantamāgatyābravīt kanyāmimāṃ me dehīti tamabravīddhimavānabhilaṣito varo duhiturhi rudra iti tamabravīdbhṛguryasmāttvayā'haṃ kanyāvaraṇakṛtabhāvaḥ pratyākhyātastasmānna ratnānāṃ bhavānbhājanaṃ bhaviṣyatīti //

adyaprabhṛtyetadavasthitamṛṣivacanaṃ tadevaṃvidhaṃ māhātmyaṃ brāhmaṇānām //

kṣatramapi ca brāhmaṇaprasādādeva śāśvatīmavyayāṃ ca pṛthivīṃ patnīmabhigamya bubhuje //

tadetadbrahmakṣatragnīṣomīyaṃ tena jagaddhāryarate //