મહાભારત · અધ્યાય 12.351

અગ્નીષોમૌ કથં પૂર્વમેકયોની પ્રકીર્તિતૌ ।
એષ મે સંશયો વીર તં છિન્ધિ મધુસૂદન ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

હન્ત તે વર્તયિષ્યામિ પુરાણં પાણ્ડુનન્દન ।
આત્મતેજોદ્ભવં પાર્થ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ ॥

સમ્પ્રક્ષાલનકાલેઽતિક્રાન્તે ચતુર્યુગસહસ્રાન્તે । અવ્યક્તે સર્વભૂતપ્રલયે સર્વભૂતસ્થાવરજઙ્ગમે ।
જ્યોતિર્ધરણિવાયુરહિતે અન્ધે તમસિ જલૈકાર્ણવેલોકે ॥

મમાયમિત્યવિદિતભૂતસઞ્જ્ઞકેઽદ્વિતીયે પ્રતિષ્ઠિતે ॥

ન વૈ રાત્ર્યાં ન દિવસે ન સતિ નાસતિ ન વ્યક્તે નચાપ્યવ્યક્તે વ્યવસ્થિતે ॥

એતસ્યામવસ્થાયાં નારાયણગુણાશ્રયાદજરામરાદતીન્દ્રિયાદગ્રાહ્યાદસમ્ભવાત્સત્યાદહિંસ્યાલ્લવાદિભિરદ્વિતીયાદપ્રવૃત્તિવિશેષાદવૈરાદક્ષયાદમરાદજરાદમૂર્તિતઃ સર્વવ્યાપિનઃ સર્વકર્તુઃ શાશ્વતાત્તમસઃ પરાત્પુરુષઃ પ્રાદુર્ભૂતોસ્ય પુરુષસ્ય બ્રહ્મયોનેર્બ્રહ્મણઃ પ્રાદુર્ભાવે હરિરવ્યયઃ ॥

નિદર્શનમપિ હ્યત્ર ભવતિ ॥

નાસીદહો ન રાત્રિરાસીન્ન સદાસીન્નાસદાસીત્તમ એવ પુરસ્તાદભવદ્વિશ્વરૂપમ્ । સા વિશ્વરૂપસ્ય રજની હિ એવમસ્યાર્થોઽનુભાષ્યતે ॥

તસ્યેદાનીં તમઃ સમ્ભવસ્ય પુરુષસ્ય બ્રહ્મયોનેર્બ્રહ્મણઃ પ્રાદુર્ભાવે સ પુરુષઃ પ્રજાઃ સિસૃક્ષમાણો નેત્રાભ્યામગ્નીષોમૌ સસર્જ । તતો ભૂતસર્ગેષુ સૃષ્ટેષુ પ્રજાઃ ક્રમવશાદ્બ્રહ્મક્ષત્રમુપાતિષ્ઠન્ । યઃ સોમસ્તદ્બ્રહ્મ યદ્બ્રહ્મ તે બ્રાહ્મણા યોઽગ્નિસ્તત્ક્ષત્રં ક્ષત્રાદ્બ્રહ્મબલવત્તરમ્ । કસ્માદિતિ પરં ભૂતં નોત્પન્નપૂર્વં દીપ્યમાનેઽગ્નૌ જુહોતિ યો બ્રાહ્મણમુખે જુહોતીતિ કૃત્વા બ્રવીમિ ભૂતસર્ગઃ કૃતો બ્રહ્મણા ભૂતાનિ ચ પ્રતિષ્ઠાપ્ય ત્રૈલોક્યં ધાર્યત ઇતિ મન્ત્રવાદોપિ હિ ભવતિ ॥

ત્વમગ્ને યજ્ઞાનાં હોતા વિશ્વેષાં હિતો દેવાનાં માનુષાણાં ચ જગત ઇતિ ॥

નિદર્શનં ચાત્ર ભાવતિ વિશ્વેપામગ્ને યજ્ઞાનાં ત્વં હોતેતિ । ત્વં હિતો દેવૈર્મનુષ્યૈર્જગત ઇતિ ॥

અગ્નિર્હિ યજ્ઞાનાં હોતા કર્તા સ ચાગ્નિર્બ્રહ્મ ॥

ન હ્યૃતે મન્ત્રાણાં હવનમસ્તિ ન વિના પુરુષં તપઃ સમ્ભવતિ । હવિર્મન્ત્રાણાં સમ્પૂજા વિદ્યતે દેવમાનુપઋષીણામનેન ત્વં હોતેતિ નિયુક્તઃ । યે ચ માનુષહોત્રાધિકારાસ્તે ચક્રુર્બ્રાહ્મણસ્ય હિ યાજનં વિધીયતે ન ક્ષત્રવૈશ્યયોર્દ્વિજાત્યોસ્તસ્માદ્બ્રાહ્મણા હ્યગ્નિભૂતા યજ્ઞાનુદ્વહન્તિ । યજ્ઞાસ્તે દેવાંસ્તર્પયન્તિ દેવાઃ પૃથિવીં ભાવયન્તિ શતપથેઽપિ હિ બ્રાહ્મણમુખે ભવતિ ॥

અગ્નૌ સમિદ્ધે સ જુહોતિ યો વિદ્વાન્ બ્રાહ્મણમુખેનાહુતિં જુહોતિ ॥

એવમપ્યગ્નિભૂતા બ્રાહ્મણા વિદ્વાંસોઽગ્નિં ભાવયન્તિ અગ્નિર્વિષ્ણુઃ સર્વભૂતાન્યનુપ્રવિશ્ય પ્રાણાન્ધારયતિ ॥

અપિચાત્ર સનત્કુમારગીતાઃ શ્લોકા ભવન્તિ । બ્રહ્મા વિશ્વં સૃજત્પૂર્વં સર્વાદિર્નિરવસ્કરઃ ।
બ્રહ્મઘોષૈર્દિવં તિષ્ઠન્ત્યમરા બ્રહ્મયોનયઃ ॥

બ્રાહ્મણાનામૃતં વાક્યં કર્મશ્રદ્ધાતપાંસિ ચ ।
ધારયન્તિ મહીં દ્યાં ચ શૈત્યાદ્વાય્વમૃતં તથા ॥

નાસ્તિ સત્યાત્પરો ધર્મો નાસ્તિ માતૃસમો ગુરુઃ ।
બ્રાહ્મણેભ્યઃ પરં નાસ્તિ પ્રેત્ય ચેહ ચ ભૂતયે ॥

નૈષામુક્ષા વહતિ નોત વાહા ન ગર્ગરો મથ્યતિ સમ્પ્રદાને ।
અપધ્વસ્તા દસ્યુભૂતા ભવન્તિ યેષાં રાષ્ટ્રે બ્રાહ્મણા વૃત્તિહીનાઃ ॥

તે ચ પુરાણેતિહાસપ્રામાણ્યાન્નારાયણમુખોદ્ગતાઃ ।
સર્વાત્માનઃ સર્વકર્તારઃ સર્વભાવાશ્ચ બ્રાહ્મણાશ્ચ ॥

વાક્સંયમકાલે હિ તસ્ય વરપ્રદસ્ય દેવદેવસ્ય બ્રાહ્મણાઃ પ્રથમં પ્રાદુર્ભૂતા બ્રાહ્મણેભ્યશ્ચ શેષા વર્ણાઃ પ્રાદુર્ભૂતાઃ ॥

ઇત્થં ચ સુરાસુરવિશિષ્ટા બ્રાહ્મણા વેદમયા બ્રહ્મભૂતેન પુરા સ્વયમેવોત્પાદિતાઃ સુરાસુરમહર્ષયો ભૂતવિશેષાઃ સ્થાપિતા નિગૃહીતાશ્ચ તેષાં પ્રભાવઃ શ્રૂયતામ્ ॥

અહલ્યાધર્ષણનિમિત્તં હિ ગૌતમાદ્ધરિશ્મશ્રુતામિન્દ્રઃ પ્રાપ્તઃ । ગૌતમનિમિત્તં ચેન્દ્રો મુષ્કવિયોગં મેપવૃષણત્વં ચાવાપ ॥

અશ્વિનોર્ગ્રહપ્રતિષેધોદ્યતવજ્રસ્ય પુરન્દરસ્ય ચ્યવનેન સ્તમ્ભિતૌ વાહૂ ॥

ઋતુવધપ્રાપ્તમન્યુના ચ દક્ષેણ ભૂયસ્તપસા ચાત્માનં સંયોજ્ય ત્રિનેત્રાકૃતિરન્યા લલાટે રુદ્રસ્યોત્પાદિતા ॥

ત્રિપુરવધાર્થં દીક્ષામુપગતસ્ય રુદ્રસ્ય ઉશનસાજટાઃ શિરસ ઉત્કૃત્યાગ્નૌ પ્રયુક્તાસ્તતઃ પ્રાદુર્ભૂતા ભુજગાસ્તૈરસ્ય ભુજગૈઃ પીડ્યમાનઃ કણ્ઠો નીલતામુપગતઃ । પૂર્વે ચ મન્વન્તરે સ્વાયમ્ભુવે નારાયણહસ્તબન્ધગ્રહણાન્નીલકણ્ઠત્વમુપનીતઃ ॥

અમૃતોત્પાદને પુનર્ભક્ષણતાં વાયુસમીકૃતસ્ય વિષસ્યોપગતશ્ચ તદ્ભક્ષણમિતિ તન્નિમિત્તમેવ ચન્દ્રકલા બ્રહ્મણા નિહિતા । આઙ્ગિરસબૃહસ્પતેરુપસ્પૃશતો ન પ્રસાદં ગતવત્યઃ કિલાપઃ । અથ બૃહસ્પતિરદ્ભ્યશ્ચુક્રોધ યસ્માન્મમોપસ્પૃશતઃ કલુપીભૂતા નચ પ્રસાદમુપગતાસ્તતસ્માદદ્યપ્રભૃતિ ઝષમકરમત્સ્યકચ્છપજન્તુમણ્ડૂકસન્કીર્ણાઃ કલુષીભવતેતિ । તદાપ્રભૃત્યાપો યાદોભિઃ સન્કીર્ણાઃ કલુષીભવતેતિ । તદાપ્રભૃત્યાપો યાદોભિઃ સન્કીર્ણાઃ સંવૃત્તાઃ ॥

વિશ્વરૂપો હિ વૈ ત્વાષ્ટ્રઃ પુરીહિતો દેવાનામાસીત્ । સ્વસ્ત્રીયોસુરાણાં સ પ્રત્યક્ષં દેવેભ્યો ભાગમદાત્પરોક્ષમસુરેભ્યઃ ॥

અથ હિરણ્યકશિષું પુરસ્કૃત્ય વિશ્વરૂપમાતરં સ્વસારમસુરા વરમયાચન્ત હે સ્વસરયં તે પુત્રસ્ત્વાષ્ટ્રો વિશ્વરૂપસ્ત્રિશિરા દેવાનાં પુરોહિતઃ પ્રત્યક્ષં દેવેભ્યોભાગમદાત્ પરોક્ષમસ્માકં તતો દેવા વર્ધન્તે વયં ક્ષીયામસ્તદેનં ત્વં વારયિતુમર્હસિ તથા યથાઽસ્માન્ભજેદિતિ ॥

અથ વિશ્વરૂપં નન્દનવનમુપગતં માતોવાચ પુત્ર કિં પરપક્ષવર્ધનસ્ત્વં માતુલપક્ષં નાશયસિ । નાર્હસ્યેવં કર્તુમિતિ સ વિશ્વરૂપો માતુર્વાક્યમનતિક્રમણીયમિતિ મત્વા સમ્પૂજ્ય હિરણ્યકશિપુમગાત્ ॥

હૈરણ્યગર્ભાચ્ચ વસિષ્ઠાદ્ધિરણ્યકશિષુઃ શાપં પ્રાપ્તવાન્યસ્માત્ત્વયાઽન્યો વૃતો હોતા તસ્માદસમાપ્તયજ્ઞસ્ત્વમપૂર્વાત્સત્વજાતાદ્વધં પ્રાપ્સ્યસીતિ તચ્છાપદાનાદ્ધિરણ્યકશિષુઃ પ્રાપ્તવાન્વધમ્ ॥

અથ વિશ્વરૂપો માતૃપક્ષવર્ધનોત્યર્થં તપસ્વ્યભવત્તસ્ય વ્રતભઙ્ગાર્થમિન્દ્રો બહ્નીઃ શ્રીમત્યોઽપ્સરસો નિયુયોજ તાશ્ચ દૃષ્ટ્વા મનઃ ક્ષુભિતં તસ્યાભવત્તાસુ ચાપ્સરઃસુ નચિરાદેવ સક્તોઽભવત્સક્તં ચૈનં જ્ઞાત્વા અપ્સરસ ઊચુર્ગચ્છામહે વયં યથાગતમિતિ ॥

તાસ્ત્વાષ્ટ્ર ઉવચા । ક્વ ગમિષ્યથાસ્યતાં તાવન્મયા સહ શ્રેયો ભવિષ્યતીતિ તાસ્તમબ્રુવન્વયં દેવસ્ત્રિયોઽપ્સરસ ઇન્દ્રં દેવં વરદં પુરા પ્રભવિષ્ણું વૃણીમહ ઇતિ ॥

અથ તા વિશ્વરૂપોઽબ્રવીદદ્યૈવ સેન્દ્રા દેવા નભવિષ્યન્તીતિ તતો મન્ત્રાઞ્જજાપ તૈર્મન્ત્રૈરવર્ધતત્રિશિરા એકેનાસ્યેન સર્વલોકેષુ યથાવદ્દ્વિજૈઃ ક્રિયાવદ્ભિર્યજ્ઞેષુ સુહૃતં સોમં પપૌ એકેનાન્નમેકેન સેન્દ્રાન્દેવાનથેન્દ્રસ્તં વિવર્ધમાનં સોમપાનાપ્યાયિતસર્વગાત્રં દૃષ્ટ્વા ચિન્તામાપેદે સહ દેવૈઃ ॥

તે દેવાઃ સેન્દ્રા બ્રહ્માણમભિજગ્મુસ્ત ઊચુર્વિશ્વરૂપેણ સર્વયજ્ઞેષુ સુહુતઃ સોમઃ પીયતે વયમભાગાઃ સંવૃત્તા અસુરપક્ષો વર્ધતે વયં ક્ષીયામસ્તદર્હસિ નો વિધાતું શ્રેયોઽનન્તરમિતિ ॥

તાન્બ્રહ્મોવાચ ઋષિર્ભાર્ગવસ્તપસ્તપ્યતે દધીચઃ સ યાચ્યતાં વરં સ યથા કલેવરં જહ્યાત્ તસ્યાસ્થિભિર્વજ્રં ક્રિયતામિતિ ॥

તતો દેવાસ્તત્રાગચ્છન્યત્ર દધીચો ભગવાનૃષિસ્તપસ્તેપે સેન્દ્રા દેવાસ્તમભિગમ્યોચુર્ભગવંસ્તપસા કુશલમવિઘ્નં ચેતિ ॥

તાન્દધીચ ઉવાચ સ્વાગતં ભવતાં ઉચ્યતાં કિં ક્રિયતાં યદ્વક્ષ્યથ તત્કરિષ્યામિ ॥

તે તમબ્રુવઞ્શરીપરિત્યાગં લોકહિતાર્થં ભગવાન્કર્તુમર્હતીતિ ॥

એવમુક્તો દધીચસ્તાનબ્રવીત્ । સહસ્રં વર્ષાણામૈન્દ્રં પદમવાપ્યતે મયા યદિ જહ્યામ્ । તથેત્યુક્ત્વેન્દ્રઃ સ્વસ્થાનં દત્વા તપસ્વ્યભવત્ । ઇન્દ્રો દધીચોઽભવત્ । તાવત્પૂર્વેણ સેન્દ્રા દેવા આગમન્કાલોઽયં દેહન્યાસાયેતિ । અથ દધીચસ્તથૈવા વિમનાઃ સુખદુઃખસમો મહાયોગી આત્મનિ પરમાત્માનં સમાધાય શરીરપરિત્યાગં ચકાર ॥

શ્રુતિરપ્યત્ર ભવતિ ઇન્દ્રો દધીચોસ્થિભિકૃતમિતિ તસ્ય પરમાત્મન્યપસૃતે તાન્યસ્થીતિ વિધાતા સન્ગૃહ્ય વજ્રમકરોત્તેન વજ્રેણાભેદ્યેનામધૃષ્યેણ બ્રહ્માસ્થિસમ્ભૂતેન વિષ્ણુપ્રવિષ્ટેનેન્દ્રો વિશ્વરૂપં જઘાન શિરસાં ચાસ્ય ચ્છેદનમકરોત્તક્ષ્ણ યજ્ઞપશોઃ શિરસ્તે દદાનીત્યુક્ત્વા । તસ્માદનન્તર વિશ્વરૂપગાત્રમથનસમ્ભવં ત્વાષ્ટ્રોત્પાદિતમેવારિં વૃત્રમિન્દ્રો જઘાન ॥

તસ્યાં દ્વૈધીભૂતાનાં બ્રહ્મવધ્યાયાં ભયાદિન્દ્રો દેવરાજ્યં પર્યત્યજદપ્સુ સમ્ભવાં ચ શીતલાં માનસસરોગતાં નલિનીં પ્રતિપેદે તત્ર ચૈશ્વર્યયોગાદણુમાત્રો ભૂત્વા વિસગ્રન્થિં પ્રવિવેશ ॥

અથ બ્રહ્મવધ્યાકૃતે પ્રનષ્ટે ત્રૈલોક્યનાથે શચીપતૌ જગદનીશ્વરં બભૂવ દેવાન્ રજસ્તમશ્ચાવિવેશમન્ત્રા ન પ્રાવર્તન્ત મહાર્ષીણાં રક્ષાંસિ પ્રાદુરભવન્ બ્રહ્મ ચોત્સાદનં જગામાનિન્દ્રાશ્ચાબલાલોકાઃ સુપ્રધૃષ્યા બભૂવુઃ ॥

અથ દેવા ઋષયશ્ચાયુષઃ પુત્રં નહુષં નામ દેવરાજ્યેઽભિષિપિચુર્નહુષઃ પઞ્ચભિઃ શતૈર્જ્યોતિષાં લલાટે જ્વલદ્ભિઃ સર્વતેજોહરૈસ્ત્રિવિષ્ટપં પાલયામ્બભૂવ ॥

અથ લોકાઃ પ્રકૃતિમાપેદિરે સ્વસ્થાશ્ચ હૃષ્ટાશ્ચ બભૂવુઃ ॥

અથોવાચ નહુષઃ સર્વં માં શક્રોપભોગ્યમુપસ્થિતમૃતે શચીમિતિ સ એવમુક્ત્વા શચીસમીપમગમદ્વૃહસ્પતિગૃહે ચાસીનામુવાચનાં સુભગેઽહમિન્દ્રો દેવાનાં ભજસ્વ મામિતિ તં શચીપ્રત્યુવાચ પ્રકૃત્યા ત્વં ધર્મવત્સલઃ સોમવંશોદ્ભવશ્ચ નાર્હસિ પરપત્નીધર્ષણં કર્તુમિતિ ॥

તામથોવાચ નહુષ ઐન્દ્રં પદમધ્યાસ્યતે મયાઽહમિન્દ્રસ્ય રાજ્યરત્નહરો નાત્રાધર્મઃ કશ્ચિત્ત્વમિન્દ્રોપભુક્તેતિ સા તમુવાચાસ્તિ મમ કિઞ્ચિદ્બ્રતમપર્યવસિતં તસ્યાવભૃથે ત્વામુપગમિષ્યામિ કૈશ્ચિદેવાહોભિરિતિ સ શચ્યૈવમભિહિતો જગામ ॥

અથ શચી દુઃખશોકાર્તા ભર્તૃદર્શનલાલસાનહુષભયગૃહીતા બૃહસ્પતિમુપાગચ્છત્સ ચ તામત્યુદ્વિગ્નાં દૃષ્ટ્વૈવ ધ્યાનં પ્રવિશ્ય ભર્તૃકાર્યતત્પરાં જ્ઞાત્વા બૃહસ્પતિરુવાચાનેનૈવ વ્રતેન તપસા ચાન્વિતા દેવીં વરદામુપશ્રુતિમાહ્વય તદા સા તે ઇન્દ્રં દર્શયિષ્યતીતિ સાઽથ મહાનિયમસ્થિતા દેવીં વરદામુપશ્રુતિં મન્ત્રૈરાહ્વયત્સોપશ્રુતિઃ શચીસમીપમગાદુવાચ ચૈનામિયમસ્તીતિ ત્વયાઽહૂતોપસ્થિતા કિં તે પ્રિયં કરવાણીતિ તાં ભૂર્ધ્ના પ્રણમ્યોવાચ શચી ભગવત્યર્હસિ મે ભર્તારં દર્શયિતું ત્વં સત્યા માતા સતાં ચેતિ સૈનાં માનસં સરોઽનયત્તત્રેન્દ્રં વિસગ્રન્થિગતમદર્શયત્ ॥

તામથ પત્નીં શચીં કૃશાં રલાનાં ચેન્દ્રો દૃષ્ટ્વા ચિન્તયામ્બભૂવ અહો મમ દુઃખમિદમુપગતં નષ્ટં હિ મામિયમન્વિષ્ય યત્પત્ન્યભ્યગમદ્દુઃસ્વાર્તેતિ તામિન્દ્ર ઉવાચકથં વર્યસીતિ સા તમુવાચ નહુપો મામાહ્વયતિ પત્નીં કર્તું કાલશ્ચાસ્ય મયા કૃત ઇતિ તામિન્દ્ર ઉવાચ ગચ્છ નહુષસ્ત્વયા વાચ્યોઽપૂર્વેણ મામૃષિયુક્તેન યાનેન ત્વમધિરૂઢ ઉદ્વહસ્વેતિ । ઇન્દ્રસ્ય મહાન્તિ વાહનાનિ સન્તિ મનઃ પ્રિયાણ્યધિરૂઢાનિ મયા ત્વમન્યેનોપયાતુમર્હતીતિ સૈવમુક્તા હૃષ્ટા જગામેન્દ્રોપિ વિસગ્રન્થિમેવાવિવેશ ભૂયઃ ॥

અથેન્દ્રાણીમભ્યાગતાં દૃષ્ટ્વા તામુવાચ નહુષો યન્મે ત્વયા કાલઃ પરિકલ્પિતઃ પૂર્ણઃ સ કાલ ઇતિ તં શચ્યબ્રવીચ્છક્રેણ યથોક્તં સ મહર્ષિયુક્તં બાહનમધિરૂઢઃ શચીસમીપમુપાગચ્છત્ ॥

અથ મૈત્રાવરુણિઃ કુમ્ભયોનિરગસ્ત્ય ઋષિવરો મહર્ષીન્ ધિક્્ક્રિયમાણાંસ્તાન્નહુષેણાપશ્યત્ તદ્દુષ્કરમિતિ સ્વયમપિ ગૃહીતઃ પદ્ભ્યાં ચાસ્પૃશ્યત તતઃ સ નહુષમબ્રવીદકાર્યપ્રવૃત્ત પાપ પતસ્વ મહીં સર્પો ભવ યાવદ્ભૂમિર્ગિરયશ્ચ તિષ્ઠેયુસ્તાવદિતિ સમહર્ષિવાક્યસમકાલમેવ તસ્માદ્યાનાદવાપતત્ ॥

અથાનિન્દ્રં પુનસ્ત્રૈલોક્યમભવત્ તતો દેવા ઋષયશ્ચ ભગવન્તં વિષ્ણું શરણમિન્દ્રાર્થેઽભિજગ્મુરૂચુશ્ચૈનં ભગવન્નિન્દ્રં બ્રહ્મહત્યાભિભૂતં ત્રાતુમર્હસીતિ તતઃ સ વરદસ્તાનબ્રવીદશ્વમેધં યજ્ઞં વૈષ્ણવં શક્રોઽભિયજતાં તતઃ સ્વસ્થાનં પ્રાપ્સ્યતીતિ તતો દેવા ઋષયશ્ચેન્દ્રં નાપશ્યન્યદા તદા શચીમૂચુર્ગચ્છ સુભગે ઇન્દ્રમાનયસ્વેતિ સા તત્સર ઇન્દ્રમાહ્વયત્ । ઇન્દ્રશ્ચ તસ્માત્સરસઃ પ્રત્યુત્થાય ગત્વા સરસ્વતીમભિજગામ બૃહસ્પતિશ્ચાશ્વમેઘં મહાક્રતું શક્રાયાહારત્ તત્ર કૃષ્ણસારઙ્ગં મેધ્યમશ્વમત્સૃજ્ય પાવનં તમેવ કૃત્વા ઇન્દ્રં મરુત્પતિં બૃહસ્પતિઃ સ્વં સ્થાનં પ્રાપયામાસ ॥

તતઃ સ દેવરાટ્ દેવૈરૃષિભિઃ સ્તૂયમાનસ્ત્રિવિષ્ટપસ્થો નિષ્કલ્મષો બભૂવ હ બ્રહ્મવધ્યાં ચતુર્ષુ સ્થાનેષુ વ્યભજત્ વનિતાવૃક્ષગિર્યવનિષુ । વનિતાસુ રજઃ । વૃક્ષેષુ નિર્યાસઃ । ગિરિષુ શિમ્બઃ પૃથિવ્યામૂષરઃ તેઽસ્પૃશ્યાઃ । તસ્માદ્ધવિરલવણં પચ્યતે, એવમિન્દ્રો બ્રહ્મતેજઃ પ્રભાવોપવૃંહિતઃ શત્રુવધં કૃત્વા સ્વં સ્થાનં પ્રાપિતઃ ॥

નહુષસ્ય શાપમોક્ષાર્થં દેવૈરૃષિભિશ્ચ યાચ્યમાનોઽગસ્ત્યઃ પ્રાહ । યાવત્સ્વકુલજઃ શ્રીમાન્ધર્મરાડ્્ભ્રાતૃભિર્યુતઃ ।
ભીમસ્તસ્યાનુજસ્તં ત્વં ગ્રહીતા તુ યુધિષ્ઠરઃ । કથયિત્વા સ્વકાન્પ્રશ્નાંસ્ત્વાં ચ તં ચ વિમોક્ષ્યતિ ॥

આકાશગઙ્ગાગતશ્ચ પુરા ભરદ્વાજો મહર્ષિરુપાસ્પૃશત્રીન્ક્રમાન્ક્રમતા વિષ્ણુનાઽભ્યાસાદિત સ ભરદ્વાજેન સલક્ષણેન પાણિનોરસિ તાડિતઃ સલક્ષણોરસ્કઃ સંવૃત્તઃ ॥

ભૃગુણા મહર્ષિણા શપ્તોઽગ્નિઃ સર્વભક્ષત્વમુપાનીતઃ ॥

અદિતિર્વૈ દેવાનામન્નમપચદેતદ્ભુક્ત્વા સુરા અસુરાન્હનિષ્યન્તીતિ તત્ર બુધો વ્રતચર્યારામાપ્તાવાગચ્છદદિતિં ચાયાચદ્ભિક્ષાં દેહીતિ તત્ર દેવૈઃ પૂર્વમેતત્પ્રાશ્યં નાન્યેનેત્યદિતિર્ભિક્ષાં નાદાદથ ભિક્ષાપ્રત્યાખ્યાનરૂષિતેન બુધેન બ્રહ્મભૂતેનાદિતિઃ શપ્તા અદિરેરુદરે ભવિષ્યતિ વ્યથા વિવસ્વતો દ્વિતીયજન્મન્યણ્ડસઞ્જ્ઞિતસ્ય અણ્ડં માતુરદિત્યા મારિતં સ માર્તાણ્ડો વિવસ્વાનભવચ્છ્રાદ્ધદેવઃ ॥

દક્ષસ્ય યા દૈ દુહિતરઃ ષષ્ટિરાસંસ્તાસાં કશ્યપારય ત્રયોદશ પ્રાદાદ્દશ ધર્માય દશ મનવે સપ્તવિઁશતિમિન્દવે તાસુ તુલ્યાસુ નક્ષત્રાખ્યાં ગતાસુ સોમો રોહિણ્યામભ્યધિકં પ્રીતિમાન ભૂત્તતસ્તાઃ શિષ્ટાઃ પત્ન્ય ઇર્ષ્યાવ્રત્યઃ પિતુઃ સમીપં ગત્વેમમર્થં શશંસુર્ભગવન્નસ્માસુ તુલ્યપ્રભાવાસુ સોમો રોહિણીં પ્રત્યધિકં ભજતીતિ સોઽબ્રવીદ્યક્ષ્મૈનમાવેક્ષ્યત ઇતિ દક્ષશાપાચ્ચ સોમં રાજાનં યક્ષ્મા વિવેશ સ યક્ષ્મણાઽવિષ્ટો દક્ષમગાદ્દક્ષશ્ચૈનમબ્રવીન્ન સમં વર્તસ ઇતિ તત્રર્ષયઃ સોમમબ્રુવન્ક્ષીયસે યક્ષ્મણા પશ્ચિમાયાં દિશિ સમુદ્રે હિરણ્યસરસ્તીર્થં તત્ર ગત્વા આત્માનમભિષેચયસ્વેત્યથાગચ્છત્સોમસ્તત્ર હિરણ્યસરસ્તીર્થં ગત્વા ચાત્મનઃ સેચનમકરોત્ સ્નાત્વા ચાત્માનં પાપ્મનો મોક્ષયામાસ તત્ર ચાવ ભાસિતસ્તીર્થે યદા સોમસ્તદાપ્રભૃતિ ચ તીર્થં તત્પ્રભાસમિતિ નામ્ના ખ્યાતં બભૂવ ॥

તચ્છાપાદદ્યાપિ ક્ષીયતે સોમોઽમાવાસ્યાન્તરસ્થઃ પૌર્ણમાસીમાત્રેઽધિષ્ઠિતો મેઘલેખાપ્રતિચ્છન્નં બપુર્દર્શયતિ મેઘસદૃશં વર્ણમગમત્તદસ્ય શશલક્ષ્મવિમલમભવત્ ॥

સ્થૂલશિરા મહર્ષિર્મેરોઃ પ્રાગુત્તરે દિગ્વિભાગે તપસ્તેપે તતસ્તસ્ય તપસ્તપ્યમાનસ્ય સર્વગન્ધવહઃ શુચિર્વાયુર્વાયમાનઃ શરીરમસ્પૃશત્સ તપસા તાપિતશરીરઃ કૃશો વાયુનોપવીજ્યમાનો હૃદયે પરિતોષમગમત્તત્ર કિલ તસ્યાનિલવ્યજનકૃતપરિતોષસ્ય સદ્યો વનસ્પતયઃ પુષ્પશોભાં નિદર્શિતવન્ત ઇતિ સ એતાઞ્શશાપ ન સર્વકાલં પુષ્પફલવન્તો ભવિષ્યથેતિ ॥

નારાયણો લોકહિતાર્થં વ઼ડવામુખો નામ પુરા મહર્ષિર્બભૂવ તસ્ય મેરૌ તપસ્તપ્યતઃ સમુદ્ર આહૂતો નાગતસ્તેનામર્ષિતેનાત્મગાત્રોષ્મણાઃ સમુદ્રઃ સ્તિમિતજલઃ કૃતઃ સ્વેદપ્રસ્યન્દનસદૃશશ્ચાસ્ય લવણભાવો જનિતઃ ॥

ઉક્તશ્ચાપ્યપેયો ભવિષ્યસ્તેતચ્ચ તે તોયં બડવામુખસઞ્જ્ઞિતેન પેપીયમાનં મધુરં ભવિષ્યતિ તદેતદદ્યાપિ બડવામુખસઞ્જ્ઞિતેનાનુવર્તિના તોયં સમુદ્રાત્પીયતે । પુનરુમા દક્ષકોપાદ્ધિમવતો ગિરેર્દુહિતા બભૂવ ॥

હિમવતો ગિરેર્દુહિતરમુમાં કન્યાં રુદ્રશ્ચકમે ભૃગુરપિ ચ મહર્ષિર્હિમવન્તમાગત્યાબ્રવીત્ કન્યામિમાં મે દેહીતિ તમબ્રવીદ્ધિમવાનભિલષિતો વરો દુહિતુર્હિ રુદ્ર ઇતિ તમબ્રવીદ્ભૃગુર્યસ્માત્ત્વયાઽહં કન્યાવરણકૃતભાવઃ પ્રત્યાખ્યાતસ્તસ્માન્ન રત્નાનાં ભવાન્ભાજનં ભવિષ્યતીતિ ॥

અદ્યપ્રભૃત્યેતદવસ્થિતમૃષિવચનં તદેવંવિધં માહાત્મ્યં બ્રાહ્મણાનામ્ ॥

ક્ષત્રમપિ ચ બ્રાહ્મણપ્રસાદાદેવ શાશ્વતીમવ્યયાં ચ પૃથિવીં પત્નીમભિગમ્ય બુભુજે ॥

તદેતદ્બ્રહ્મક્ષત્રગ્નીષોમીયં તેન જગદ્ધાર્યરતે ॥