મહાભારત · અધ્યાય 12.350

અસ્તૌષીદ્વૈદિકૈર્વ્યાસઃ સશિષ્યો મધુસૂદનમ્ ।
નામભિર્વિવિધૈરેષાં નિરુક્તં ભગવન્મમ ॥

વક્તુમર્હસિ શુશ્રૂષોઃ પ્રજાપતિપતેર્હરઃ ।
શ્રુત્વા ભવેયં યત્પૂતઃ શરચ્ચન્દ્ર ઇવામલઃ ॥
વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

શૃણુ રાજન્યથાચષ્ટ ફલ્ગુનસ્ય હરિઃ પ્રભુઃ ।
પ્રસન્નાત્માત્મનો નામ્નાં નિરુક્તં ગુણકર્મજમ્ ॥

નામભિઃ કીર્તિતૈસ્તસ્ય કેશવસ્ય મહાત્મનઃ ।
પૃષ્ટવાન્કેશવં રાજન્ફગુનઃ પરવીરહા ॥
અર્જુન ઉવાચ ।

ભગવન્ભૂતભવ્યેશ સર્વભૂતસૃગવ્યય ।
લોકધામ જગન્નાથ લોકાનામભયપ્રદ ॥

યાનિ નામાનિ તે દેવ કીર્તિતાનિ મહર્ષિભિઃ ।
વેદેષુ સપુરાણેષુ યાનિ ગુહ્યાનિ કર્મભિઃ ॥

તેષાં નિરુક્તં ત્વત્તોઽહં શ્રોતુમિચ્છામિ કેશવ ।
ન હ્યન્યો વર્ણયેન્નામ્નાં નિરુક્તં ત્વામૃતે પ્રભો ॥
શ્રીભગવાનુવાચ ।

ઋગ્વેદે સયજુર્વેદે તથૈવાથર્વસામસુ ।
પુરાણે સોપનિષદે તથૈવ જ્યોતિષેઽર્જુન ॥

સાઙ્ખ્યે ચ યોગશાસ્ત્રે ચ આયુર્વેદે તથૈવ ચ ।
બહૂનિ મમ નામાનિ કીર્તિતાનિ મહર્ષિભિઃ ॥

ગૌણાનિ તત્ર નામાનિ કર્મજાનિ ચ કાનિચિત્ ।
નિરુક્તં કર્મજાનાં ત્વં શૃણુષ્વ પ્રયતોઽનઘ ॥

કથ્યમાનં મયા તાત ત્વં હિ મેઽર્ધં સ્મૃતઃ પુરા ।
નમોઽતિયશમે તસ્મૈ દેવાનાં પરમાત્મને ॥

નારાયણાય વિશ્વાય નિર્ગુણાય ગુણાત્મને ।
યસ્ય પ્રસાદજો બ્રહ્મા રુદ્રસ્ય ક્રોધસમ્ભવઃ ॥

યોસૌ યોનિર્હિ સર્વસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ ।
અષ્ટાદશગુણં યત્તત્સત્વં સત્વવતાંવર ॥

પ્રકૃતિઃ સા પરા મહ્યં રોદસી લોકધારિણી ।
ઋતા સત્યાઽમરા જય્યા લોકાનામાત્મસઞ્જ્ઞિતા ॥

તસ્માત્સર્વાઃ પ્રવર્તન્તે સર્ગપ્રલયવિક્રિયાઃ ।
તપો યજ્ઞશ્ચ યષ્ટા ચ પુરાણઃ પુરુષો વિરાટ્ ॥

અનિરુદ્ધ ઇતિ પ્રોક્તો લોકાનાં પ્રભવાપ્યયઃ ।
બ્રાહ્મે રાત્રિક્ષયે પ્રાપ્તે તસ્ય હ્યમિતતેજસઃ ॥

પ્રસાદાત્પ્રાદુરભવત્પદ્મમર્કનિભં ક્ષણાત્ ।
તત્ર બ્રહ્મા સમભવત્સ તસ્યૈવ પ્રસાદજઃ ॥

અહ્નઃ ક્ષયે લલાટાચ્ચ સુતો દેવસ્ય વૈ તથા ।
ક્રોધાવિષ્ટસ્ય સઞ્જજ્ઞે રુદ્રઃ સંહારકારકઃ ॥

એતૌ દ્વૌ વિબુધશ્રેષ્ઠૌ પ્રસાદક્રોધજાવુભૌ ।
તદાદર્શિતપન્થાનૌ સૃષ્ટિસંહારકારકૌ ॥

નિમિત્તમાત્રં તાવત્ર સર્વપ્રાણિવરપ્રદૌ ।
કપદીં જટિલો મુણ્ડઃ શ્મશાનગૃહસેવકઃ ॥

ઉગ્રવ્રતચરો રુદ્રો યોગી ત્રિપુરદારણઃ ।
દક્ષક્રતુહરશ્ચૈવ ભગનેત્રહરસ્તથા ॥

નારાયણાત્મકો જ્ઞેયઃ પાણ્ડવેય યુગેયુગે ।
તસ્મિન્હિ પૂજ્યમાને વૈ દેવદેવે મહેશ્વરે ॥

સમ્પૂજિતો ભવત્પાર્થ દેવો નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
અહમાત્મા હિ લોકાનાં વિશ્વેષાં પાણ્ડુનન્દન ॥

તસ્માદાત્માનમેવાગ્રે રુદ્રં સમ્પૂજયામ્યહમ્ ।
યદ્યહં નાર્ચયેયં વૈ ઈશાનં વરદં શિવમ્ ॥

આત્માનં નાર્ચયેત્કશ્ચિદિતિ મે ભાવિતાત્મનઃ ।
મયા પ્રમાણં હિ કૃતં લોકઃ સમનુવર્તતે ॥

પ્રમાણાનિ હિ પૂજ્યાનિ તતસ્તં પૂજયામ્યહમ્ ।
યસ્તં વેત્તિ સ માં વેત્તિ યોઽનુ તં સ હિ મામનુ ॥

રુદ્રો નારાયણશ્ચૈવ સત્વમેકં દ્વિધા કૃતમ્ ।
લોકે ચરતિ કૌન્તેય વ્યક્તિસ્થં સર્વકર્મસુ ॥

ન હિ મે કેનચિદ્દેયો વરઃ પાણ્ડવનન્દન ।
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા પુરાણં રુદ્રમીશ્વરમ્ ॥

પુત્રાર્થમારાધિતવાનહમાત્માનમાત્મના ।
ન હિ વિષ્ણુઃ પ્રણમતિ કસ્મૈચિદ્વિબુધાય ચ ॥

ઋતે આત્માનમેવેતિ તતો રુદ્રં નમામ્યહમ્ ।
સબ્રહ્મકાઃ સરુદ્રાશ્ચ સેન્દ્રા દેવાઃ સહર્ષિભિઃ ॥

અર્ચયન્તિ સુરશ્રેષ્ઠં દેવં નારાયણં હરિમ્ ।
ભવિષ્યતાં વર્તતાં ચ ભૂતાનાં ચૈવ ભારત ॥

સર્વેષામગ્રણીર્વિષ્ણુઃ સેવ્યઃ પૂજ્યશ્ચ નિત્યશઃ । નમસ્વ હવ્યદં વિષ્ણું તથા શરણદં નમઃ ।

વરદં નમસ્વ કૌન્તેય હવ્યકવ્યભુજં નમઃ ।
ચતુર્વિધા મમ જના ભક્તા એવ હિ મે શ્રુતમ્ ॥

તેષામેકાન્તિનઃ શ્રેષ્ઠા યે ચૈવાનન્યદેવતાઃ ।
અહમેવ ગતિસ્તેષાં નિરાશીઃ કર્મકારિણામ્ ॥

યે ચ શિષ્ટાસ્ત્રયો ભક્તાઃ ફલકામા હિ તે મતાઃ ।
સર્વે ચ્યવનધર્માણઃ પ્રતિબુદ્ધસ્તુ શ્રેષ્ઠભાક્ ॥

બ્રહ્માણં શિતિકણ્ઠં ચ યાશ્ચાન્યા દેવતાઃ સ્મૃતાઃ ।
પ્રબુદ્ધચર્યાઃ સેવન્તો મામેવૈષ્યન્તિ યત્ફલમ્ ॥

ભક્તં પ્રતિ વિશેષસ્તે એષ પાર્થાનુકીર્તિતઃ ।
ત્વં ચૈવાહં ચ કૌન્તેય નરનારાયણૌ સ્મૃતૌ ॥

ભારાવતરણાર્થં તુ પ્રવિષ્ટૌ માનુષીં તનુમ્ ।
નાનીભ્યધ્યાત્મયોગાંશ્ચ યોઽહં યસ્માચ્ચ ભારત ॥

નિવૃત્તિલક્ષણો ધર્મસ્તથાઽભ્યદયિકોઽપિ ચ ।
નરાણામયનં ખ્યાતમહમેકઃ સનાતનઃ ॥

આપો નારા ઇતિ પ્રોક્તા આપો વૈ નરસૂનવઃ ।
અયનં મમ તાઃ પૂર્વમતો નારાયણોસ્મ્યહમ્ ॥

છાદયામિ જગદ્વિશ્વં ભૂત્વા સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ ।
સર્વભૂતાધિવાસશ્ચ વાસુદેવસ્તતો હ્યહમ્ ॥

ગતિશ્ચ સર્વભૂતાનાં પ્રજનશ્ચાપિ ભારત । વ્યાપ્તે મ રોદસી પાર્થ કાન્તિશ્ચાભ્યધિકા મમ ।

અધિભૂતનિવિષ્ટશ્ચ તદ્વિશ્વં ચાસ્મિ ભારત ।
ક્રમણાચ્ચાપ્યહં પાર્થ વિષ્ણુરિત્યભિસઞ્જ્ઞિતઃ ॥

દમાત્સિદ્ધિં પરીપ્સન્તો માં જનાઃ કામયન્તિ હ ।
દિવં ચોર્વી ચ મધ્યં ચ તસ્માદ્દામોદરો હ્યહમ્ ॥

પૃશ્નિરિત્યુચ્યતે ચાન્નં વેદા આપોઽમૃતં તથા ।
મમૈતાનિ સદા ગર્ભઃ પૃશ્નિગર્ભસ્તતો હ્યહમ્ ॥

ઋષયઃ પ્રાહુરેવં માં ત્રિતં કૂપનિપાતિતમ્ ।
પૃશ્નિગર્ભ ત્રિતં પાહીત્યેકતદ્વિતપાતિતમ્ ॥

તતઃ સ બ્રહ્મણઃ પુત્ર આદ્યો હ્યૃષિવરસ્ત્રિતઃ ।
ઉત્તતારોદપાનાદ્વૈ પૃશ્નિગર્ભાનુકીર્તનાત્ ॥

સૂર્યસ્ય તપતો લોકાનગ્નેઃ સોમસ્ય ચાપ્યુત ।
અંશવો યત્પ્રકાશન્તે મમૈતે કેશસઞ્જ્ઞિતાઃ ॥

સર્વજ્ઞાઃ કેશવં તસ્માન્મામાહુર્દ્વિજસત્તમાઃ ।
સ્વપત્ન્યામાહિતો ગર્ભ ઉચથ્યેન મહાત્મના ॥

ઉચથ્યેઽન્તહિન્તે ચૈવ કદાચિદ્દેવતાજ્ઞયા ।
બૃહસ્પતિરથાવિન્દત્તાં પત્નીં તસ્ય ધીમતઃ ॥

તતો વૈ તમૃષિશ્રેષ્ઠં મૈથુનોપગતં તથા ।
ઉવાચ ગર્ભઃ કૌન્તેય પઞ્ચભૂતગુણાત્મકઃ ॥

પૂર્વાગતોઽહં વરદ નાર્હસ્યમ્બાં પ્રબાધિતુમ્ ।
એતદ્બૃહસ્પતિઃ શ્રુત્વા ચુક્રોધ ચ શશાપ ચ ॥

મૈથુનાયાગતો યસ્માત્ત્વયાઽહં વિનિવારિતઃ ।
તસ્માદન્ધો યાસ્યસિ ત્વં મચ્છાપાન્નાત્ર સંશયઃ ॥

સ શાપાદૃષિમુખ્યસ્ય દીર્ઘં તમ ઉપેયિવાન્ ।
સ હિ દીર્ઘતમા નામ નામ્ના હ્યાસીદૃષિઃ પુરા ॥

વેદાનવાપ્ય ચતુરઃ સાઙ્ગોપાઙ્ગાન્સનાતનાન્ ।
પ્રયોજયામાસ તદા નામ ગુહ્યમિદં મમ ॥

આનુપૂર્વ્યેણ વિધિના કેશવેતિ પુનઃ પુનઃ ।
સ ચક્ષુષ્માન્સમભવદ્ગૌતમશ્ચાભવત્પુનઃ ॥

એવં હિ વરદં નામ કેશવેતિ મમાર્જુન ।
દેવાનામથ સર્વેષામૃષીણાં ચ મહાત્મનામ્ ॥

અગ્નિઃ સોમેન સંયુક્ત એકયોનિર્મુખં કૃતમ્ ।
અગ્નીષોમમયં તસ્માજ્જગત્કૃત્સ્નં ચરાચરમ્ ॥

અપિ હિ પુરાણે ભવતિ એકયોન્યાવગ્નીષોમૌ દેવાશ્ચાગ્નિમુખા ઇતિ । એકયોનિત્વાચ્ચ પરસ્પરં હર્ષયન્તો લોકાન્ધારયન્ત ઇતિ ॥