મહાભારત · અધ્યાય 12.336

એતચ્છ્રુત્વા ગુરોર્વાક્યં વ્યાસશિષ્યા મહૌજસઃ ।
અન્યોન્યં હૃષ્ટમનસઃ પરિષસ્વજિરે તદા ॥

ઉક્તાઃ સ્મો યદ્ભગવતા તદાત્વાયતિસંહિતમ્ ।
તન્નો મનસિ સંરૂઢં કરિષ્યામસ્તથા ચ તત્ ॥

અન્યોન્યં સંવિભાષ્યૈવં સુપ્રીતમનસઃ પુનઃ ।
વિજ્ઞાપયન્તિ સ્મ ગુરું પુનર્વાક્યવિશારદાઃ ॥

શૈલાદસ્માન્મહીં ગન્તું કાઙ્ક્ષિતં નો મહામુને ।
વેદાનનેકધા કર્તું યદિ તે રુચિતં પ્રભો ॥

શિષ્યાણાં વચનં શ્રુત્વા પરાશરસુતઃ પ્રભુઃ ।
પ્રત્યુવાચ તતો વાક્યં ધર્માર્થસહિતં હિતમ્ ॥

ક્ષિતિં વા દેવલોકં વા ગમ્યતાં યદિ રોચતે ।
અપ્રમાદશ્ચ વઃ કાર્યો બ્રહ્મ હિ પ્રચુરચ્છલમ્ ॥

તેઽનુજ્ઞાતાસ્તતઃ સર્વે ગુરુણા સત્યવાદિના ।
જગ્મુઃ પ્રદક્ષિણં કૃત્વા વ્યાસં મૂર્ધ્નાઽભિવાદ્ય ચ ॥

અવતીર્ય મહીં તેઽથ ચાતુર્હોત્રમકલ્પયન્ ।
સંયાજયન્તો વિપ્રાંશ્ચ રાજન્યાંશ્ચ વિશસ્તથા ॥

પૂજ્યમાના દ્વિજૈર્નિત્યં મોદમાના ગૃહે રતાઃ ।
યાજનાધ્યાપનરતાઃ શ્રીમન્તો લોકવિશ્રુતાઃ ॥

અવતીર્ણેષુ શિષ્યેષુ વ્યાસઃ પુત્રસહાયવાન્ ।
તૂષ્ણીં ધ્યાનપરો ધીમાનેકાન્તે સમુપાવિશત્ ॥

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દેવર્ષિર્નારદસ્તથા । હિમવન્તમગં દ્રષ્ટું સિદ્ધચારણસેવિતમ્ ॥

તં દદર્શાશ્રમપદે નારદઃ સુમહાતપાઃ ।
અથૈનમબ્રવીત્કાલે મધુરાક્ષરયા ગિરા ॥

ભોભો મહર્ષે વાસિષ્ઠ બ્રહ્મઘોષો ન વર્તતે ।
એકો ધ્યાનપરસ્તૂષ્ણીં કિમાસ્સે ચિન્તયન્નિવ ॥

બ્રહ્મઘોષૈર્વિરહિતઃ પર્વતોઽયં ન શોભતે ।
રજસા તમસા ચૈવ સોમઃ સોપપ્લવો યથા ॥

ન ભ્રાજતે યથાપૂર્વં નિષાદાનામિવાલયઃ ।
દેવર્ષિગણજુષ્ટોઽપિ વેદધ્વનિવિનાકૃતઃ ॥

ઋષયશ્ચ હિ દેવાશ્ચ ગન્ધર્વાશ્ચ મહૌજસઃ ।
વિયુક્તા બ્રહ્મઘોષેણ ન ભ્રાજન્તે યથા પુરા ॥

નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા કૃષ્ણદ્વૈપાયનોઽબ્રવીત્ ।
મહર્ષે યત્ત્વયા પ્રોક્તં વેદવાદવિચક્ષણ ॥

એતન્મનોઽનુકૂલં મે ભવાનર્હસિ ભાષિતુમ્ ।
સર્વજ્ઞઃ સર્વદર્શી ચ સર્વત્ર ચ કુતૂહલી ॥

ત્રિષુ લોકેષુ યદ્વૃત્તં સર્વં તવ મતે સ્થિતમ્ ।
તદાજ્ઞાપય વિપ્રર્ષે બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે ॥

યન્મયા સમનુષ્ઠેયં બ્રહ્મર્ષે તદુદાહર ।
વિયુક્તસ્યેહ શિષ્યૈર્મે નાતિહૃષ્ટમિદં મનઃ ॥
નારદ ઉવાચ ।

અનામ્નાયમલા વેદા બ્રાહ્મણસ્યાવ્રતં મલમ્ ।
મલં પૃથિવ્યા બાહ્વીકાઃ સ્ત્રીણાં કૌતૂહલં મલમ્ ॥

અધીયતાં ભવાન્વેદાન્સાર્ઘં પુત્રેણ ધીમતા ।
વિધુન્વન્બ્રહ્મઘોષેણ રક્ષોભયકૃતં તમઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા વ્યાસઃ પરમધર્મવિત્ ।
તથેત્યુક્ત્વાઽથ સંહૃષ્ટો વેદાભ્યાસે દૃઢવ્રતઃ ॥

* ઉવાચ ચ મહાપ્રાજ્ઞં નારદં પુનરેવ હિ ॥

મલં પૃથિવ્યા બાહ્લીકા ઇત્યુક્તમધુના ત્વયા ।
કીદૃશાશ્ચૈવ વાહ્લીકા બ્રૂહિ મે વદતાં વર ॥
નારદ ઉવાચ ।

અસ્યાં પૃથિવ્યાં ચત્વારો દેશાઃ પાપજનૈર્વૃતાઃ ।
યુગન્ધરસ્તુ પ્રથમસ્તથા ભૂતિલકઃ સ્મૃતઃ ॥

અચ્યુતચ્છલ ઇત્યુક્તસ્તૃતીયઃ પારકૃત્તમઃ ।
ચતુર્થસ્તુ મહાપાપો બાહ્લીક ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ ॥

ભૃગોષ્ટ્રગર્દભક્ષીરં પિબન્ત્યસ્ય યુગન્ધરે ।
એવકર્ણાસ્તુ દૃશ્યન્તે જના વૈ હ્યચ્યુતસ્થલે ॥

મેહન્તિ ચ મલં પાપા વિસૃજન્તિ જલેષુ વૈ ।
નિત્યં ભૂતિલકેત્યન્નં તજ્જલં ચ પિબન્તિ ચ ॥

હરિબાહ્યાસ્તુ બાહીકા ન સ્મરન્તિ હરિં ક્વચિત્ । ઐહલૌકિકમોક્ષં તે માંસશોણિતવર્ધનાઃ ।
વૃથા જાતા ભવિષ્યન્તિ બાહ્લીકા ઇતિ વિશ્રુતાઃ ॥

પુષ્કરાહારનિરતાઃ પિશાચા યદભાષતે ।
મુસુણ્ઠીં પરિગૃહ્યોગ્રાં તચ્છૃણુષ્વ મહામુને ॥

બ્રાહ્મણીં બહુપુત્રાં તાં પુષ્કરે સ્નાતુમાગતામ્ ।
યુગન્ધરે પયઃ પીત્વા હ્યુચિતા હ્યચ્યુતસ્થલે ॥

તથા ભૂતિલકે સ્નાત્વા બાહ્લીકાંશ્ચ નિરીક્ષ્ય વૈ ।
આગતાઽસિ તથા સ્નાતું કથં સ્વર્ગં ન ગચ્છસિ ॥

ઇત્યુક્ત્વા બ્રાહ્મણીભાણ્ડં પોથયિત્વા મુસુણ્ઠિના ।
ઉવાચ ક્રોધતામ્રાક્ષી પિશાચી તીર્થપાલિકા ॥

એતત્તુ તે દિવાવૃત્તં રાત્રૌ વૃત્તમથાન્યથા ।
ગચ્છ બાહ્લીકસંસર્ગાદશુચિત્વં ન સંશયઃ ॥

યદ્દ્વિષન્તિ મહાત્માનં ન સ્મરન્તિ જનાર્દનમ્ ।
ન તેષાં પુણ્યતીર્થેષુ ગતિઃ સંસર્ગિણામપિ ॥

ઉદ્યુક્તા બ્રાહ્મણી ભીતા પ્રતિયાતા સુતૈઃ સહ ।
સ્વદેહસ્થા જજાપૈવં સપુત્રા ધ્યાનતત્પરા ॥

અનન્તસ્ય હરેઃ શુદ્ધં નામ વૈ દ્વાદશાક્ષરમ્ ।
વત્સરત્રિતયે પૂર્ણે બ્રાહ્મણી પુનરાગતા ॥

સપુત્રા પુષ્કરદ્વારં પિશાચ્યાહ તથાગતમ્ ।
નમસ્તે બ્રાહ્મણિ શુભે પૂતાઽહં તવ દર્શનાત્ ॥

કુરુ તીર્થાભિષેકં ચ સપુત્રા પાપવર્જિતા ।
હરેર્નામ્ના ચ માં સાધ્વી જલેન સ્પ્રષ્ટુમર્હસિ ॥

ઇત્યુક્તા બ્રાહ્મણી હૃષ્ટા પુત્રૈઃ સહ શુભવ્રતા ।
જલેન પ્રોક્ષયામાસ દ્વાદશાક્ષરસંયુતમ્ ॥

તત્ક્ષણાદભવચ્છુદ્ધા પિશાચી દિવ્યરૂપિણી ।
અપ્સરા હ્યભવદ્દિવ્યા ગતા સ્વર્લોકમુત્તભમ્ ॥

બ્રાહ્મણી ચૈવ કાલેન વાસુદેવપરાયણા ।
સપુત્રા ચાગતા સ્થાનમચ્યુતસ્ય શુભં પરમ્ ॥

એતત્તે કથિતં વિદ્વન્મુને કાલોઽયમાગતઃ ॥

ગમિષ્યેઽહં મહાપ્રાજ્ઞ આગમિષ્યામિ વૈ પુનઃ ।
ઇત્યુક્ત્વા સ જગામાથ નારદો વદતાંવરઃ ॥

દ્વૈપાયનસ્તુ ભગવાંસ્તચ્છ્રુત્વા મુનિસત્તમાત્ । શુકેન સહ પુત્રેણ વેદાભ્યાસમથાકરોત્ ।
સ્વરેણોચ્ચૈઃ સશૈક્ષ્યેણ લોકાનાપૂરયન્નિવ ॥

તયોરભ્યસતોરેવ નાનાધર્મપ્રવાદિનોઃ ।
વાતોઽતિમાત્રં પ્રવવૌ સમુદ્રાનિલવેજિતઃ ॥

તતોઽનધ્યાય ઇતિ તં વ્યાસઃ પુત્રમવારયત્ ।
શુકો વારિતમાત્રસ્તુ કૌતૂહલસમન્વિતઃ ॥

અપૃચ્છત્પિતરં બ્રહ્મન્કુતો વાયુરભૂદયમ્ ।
આખ્યાતુમર્હતિ ભવાન્વાયોઃ સર્વં વિચેષ્ટિતમ્ ॥

શુકસ્યૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા વ્યાસઃ પરમધર્મવિત્ ।
અનધ્યાયનિમિત્તેઽસ્મિન્નિદં વચનમબ્રવીત્ ॥

દિવ્યં તે ચક્ષુરુત્પન્નં સ્વસ્થં તે નિશ્ચલં મનઃ ।
તમસા રજસા ચાપિ ત્યક્તઃ સત્વે વ્યવસ્થિતઃ ॥

આદર્શે રસ્વામિવ ચ્છાયાં પશ્યસ્યાત્માનમાત્મના ।
ન્યસ્યાત્મનિ સ્વયં ચેતો બુદ્ધ્યા સમનુચિન્તય ॥

દેવયાનપથો વિષ્ણુઃ પિતૃયાનપથો રવિઃ ।
દ્વાવેતૌ પ્રેત્ય પન્થાનૌ દિવં ચાધશ્ચ ગચ્છતઃ ॥

પૃથિવ્યામન્તરિક્ષે ચ યત્ર સંવાન્તિ વાયવઃ ।
સપ્તૈતે વાયુમાર્ગા વૈ તાન્નિબોધાનુપૂર્વશઃ ॥

તત્ર દેવગણાઃ સાધ્યાઃ સમ્બભૂવુર્મહાબલાઃ ।
તેષામપ્યભવત્પુત્રઃ સમાનો નામ દુર્જયઃ ॥

ઉદાનસ્તસ્ય પુત્રોઽભૂદ્વ્યાનસ્તસ્યાભવત્સુતઃ ।
અપાનશ્ચ તતો જ્ઞેયઃ પ્રાણશ્ચાપિ તતાઽપરઃ ॥

અનપત્યોઽભવત્પ્રાણો દુર્ઘર્ષઃ શત્રુતાપનઃ ।
પૃથક્કર્માણિ તેષાં તુ પ્રવક્ષ્યામિ યથાતથમ્ ॥

પ્રાણિનાં સર્વતો વાયુશ્રેષ્ટાં વર્તયતે પૃથક્ ।
પ્રાણનાચ્ચૈવ ભૂતાનાં પ્રાણ ઇત્યભિધીયતે ॥

પ્રેરયત્યભ્રસન્ઘાતાન્ધૂમજાંશ્ચોષ્મજાંશ્ચ યઃ ।
પ્રથમઃ પ્રથમે માર્ગે આવહો નામ યોઽનિલઃ ॥

અમ્બરે સ્નેહમભ્રેભ્યસ્તટિદ્ભ્યશ્ચ મહાદ્યુતિઃ ।
પ્રવહો નામ સંવાતિ દ્વિતીયશ્ચ સતોયદઃ ॥

ઉદયં જ્યોતિષાં શશ્વત્સોમાદીનાં કરોતિ યઃ ।
અન્તર્દેહેષુ ચોદાનં યં વદન્તિ મનીષિણઃ ॥

યશ્ચતુર્ભ્યઃ સમુદ્રેભ્યો વાયુર્ધારયતે જલમ્ ।
ઉદ્ધૃત્યાદદતે ચાપો જીમૂતેભ્યોઽમ્બરેઽનિલઃ ॥

યોઽદ્ભિઃ સંયોજ્ય જીમૂતાન્પર્જન્યાય પ્રયચ્છતિ ।
ઉદ્વહો નામ વર્ષિષ્ઠસ્તૃતીયઃ સ સદાગતિઃ ॥

સમુહ્યમાના બહુધા યેન નીતાઃ પૃથગ્ઘનાઃ ।
વર્ષમોક્ષકૃતારમ્ભાસ્તે ભવન્તિ ઘનાઘનાઃ ॥

સંહતા યેન ચાવિદ્ધા ભવન્તિ નદનાન્તરાઃ ।
રક્ષણાર્થાય સમ્ભૂતા મેઘત્વમુપશ્યાન્તિ ચ ॥

યોઽસૌ વહતિ દેવાનાં વિમાનાનિ વિહાયસા ।
ચતુર્થઃ સંવહો નામ વાયુઃ સ ગિરિમર્દનઃ ॥

યેન વેગવતા તૂર્ણં રૂક્ષેણારુજતા રસાન્ ।
વાયુના વિહતા મેઘા ન ભવન્તિ બલાહકાઃ ॥

દારુણોત્પાતસઞ્ચારો નભસઃ સ્તનયિત્નુમાન્ ।
પઞ્ચમઃ સ મહાવેગો વિવહો નામ મારુતઃ ॥

યસ્મિન્પારિપ્લવા દિવ્યા ભવન્ત્યાપો વિહાયસા ।
પુણ્યં ચાકાશગઙ્ગાયાસ્તોયં વિષ્ટભ્ય તિષ્ઠતિ ॥

દૂરાત્પ્રતિહતો યસ્મિન્નેકરશ્મિર્દિવાકરઃ ।
યો નિરંશુઃ સહસ્રસ્ય યેન ભાતિ વસુન્ધરા ॥

યસ્માદાપ્યાયતે સોમો યોનિર્દિવ્યોઽમૃતસ્ય યઃ ।
ષષ્ઠઃ પિરવહો નામ સ વાયુર્જયતાંવરઃ ॥

સર્વપ્રાણભૃતાં પ્રાણાન્યોઽનુકાલે નિરસ્યતિ ।
યસ્ય વર્ત્માનુવર્તેતે મૃત્યુવૈવસ્વતાવુભૌ ॥

સમ્યગન્વીક્ષતાં બુદ્ધ્યા શાન્તયાઽધ્યાત્મચિન્તકાઃ ।
ધ્યાનાભ્યાસાભિરામાણાં યોઽમૃતત્વાય કલ્પતે ॥

યં સમાસાદ્ય વેગેન દિશામન્તં પ્રપેદિરે ।
દક્ષસ્ય દશપુત્રાણાં સહસ્રાણિ પ્રજાપતેઃ ॥

યેન સૃષ્ટઃ પરાભૂતો યાત્યેવ ન નિવર્તતે ।
પરાવહો નામ પરો વાયુઃ સ દુરતિક્રમઃ ॥

એવમેતેઽદિતેઃ પુત્રા મારુતાઃ પરમાદ્ભુતાઃ ।
અનારતં તે સંવાન્તિ સર્વગાઃ સર્વધારિણઃ ॥

એતત્તુ મહદાશ્ચર્યં યદયં પર્વતોત્તમઃ ।
કમ્પિતઃ સહસા તેન વાયુનાઽતિપ્રવાયતા ॥

વિષ્ણોર્નિઃ શ્વાસવાતોઽયં યદા વેગસમીરિતઃ ।
સહસોદીર્યતે તાત જગત્પ્રવ્યથતે તદા ॥

તસ્માદ્બ્રહ્મવિદો બ્રહ્મ નાધીયન્તેઽતિવાયતિ ।
વાયોર્વાયુભયં હ્યુક્તં બ્રહ્મ તત્પીડિતં ભવેત્ ॥

એતાવદુક્ત્વા વચનં પરાશરસુતઃ પ્રભુઃ ।
ઉક્ત્વા પુત્રમધીષ્વેતિ વ્યોમગઙ્ગામગાત્તદા ॥