Mahabharata · Chapter 12.334

tataḥ sa rājā janako mantribhiḥ saha bhārata /
purohitaṃ puraskṛtya sarvāṇyantaḥ purāṇi ca //

āsanaṃ ca puraskṛtya ratnāni vividhāni ca /
śirasā cārdhyamādāya guruputraṃ samabhyagāt //

sa tadāsanamādāya bahuratnavibhūṣitam /
spardhyāstaraṇasaṃstīrṇaṃ sarvatobhadramṛddhimat //

purodhasā sangṛhītaṃ hastenālabhya pārthivaḥ /
pradadau guruputrāya śukāya paramārcitam //

tatropaviṣṭaṃ taṃ kārṣṇi śāstrataḥ pratipūjya ca /
pādyaṃ nivedya prathamamardhyaṃ gāṃ ca nyavedayat //

sa ca tāṃ mantravatpūjāṃ pratyagṛhṇādyathāvidhi /
pratigṛhya tu tāṃ pūjāṃ janakāddvijasattamaḥ //

gāṃ caiva samanujñāya rājānamanumānya ca /
paryapṛcchanmahātejā rājñaḥ kuśalamavyayam //

anāmayaṃ ca rājendra śukaḥ sānucarasya ha /
anujñātaḥ sa tenātha niṣasāda sahānugaḥ //

kuśalaṃ cāvyayaṃ caiva pṛṣṭvā vaiyāsakiṃ nṛpaḥ /
kimāgamanamityevaṃ paryapṛcchata pārthivaḥ //
śuka uvāca /

pitrā'hamukto bhadraṃ te mokṣadharmārthakovidaḥ /
videharājo yājyo me janako nāma viśrutaḥ //

tatra gacchasva vai tūrṇaṃ yadi te hṛdi saṃśayaḥ /
pravṛttau vā nivṛttau vā sa te cchetsyati saṃśayaṃ //

sohaṃ piturniyogāttvāmupapraṣṭumihāgataḥ /
tanme dharmabhṛtāṃ śreṣṭha yathāvadvaktumarhasi //

kiṃ kāryaṃ brāhmaṇeneha mokṣārthaśca kimātmakaḥ /
kathaṃ ca mokṣaḥ prāptavyo jñānena tapasā'thavā //
janaka uvāca /

yatkāryaṃ brāhmaṇeneha janmaprabhṛti tacchṛṇu /
kṛtopanayanastāta bhavedvedaparāyaṇaḥ //

tapasā guruvṛttyā ca brahmacaryeṇa cābhibho /
devatānāmṛṣīṇāṃ cāpyanṛṇo hyanasūyakaḥ //

vedānadhītya niyato dakṣiṇāmapavarjya ca /
abhyanujñāmatha prāpya samāvarteta vai dvijaḥ //

samāvṛttaśca gārhasthye svadāranirato vaset /
anasūyuryathānyāyamāhitāgniranāvṛtaḥ //

utpādya putraṃ pautraṃ tu vanyāśramapade vaset /
tānevāgnīnyathāśāstramarcayannatithipriyaḥ //

sa vane'gnīnyathānyāyamātmanyāropya dharmavit /
nirdvandvo bītarāgātmā brahmāśramapade vaset //
śuka uvāca /

utpanne jñānavijñāne pratyakṣe hṛdi śāśvate /
kimavaśyaṃ nivastavyamāśrameṣu vaneṣu vā //

etadbhavantaṃ pṛcchāmi tadbhavānvaktumarhati /
yathā vedārthatattvena brūhi me tvaṃ janādhipa //
janaka uvāca /

na vinā jñānavijñāne mokṣasyādhigamo bhavet /
na vinā gurusambandhaṃ jñānasyādhigamaḥ smṛtaḥ //

guruḥ plāvayitā tasya jñānaṃ plava ihocyate /
vijñāya kṛtakṛtyastu tīrṇastadubhayaṃ tyajet //

anucchedāya lokānāmanucchedāya karmaṇām /
pūrvairācarito dharmaścāturāśramyasaṃśritaḥ //

anena kramayogena bahujātiṣu karmaṇām /
kṛtvā śubhāśubhaṃ karma mokṣo nāmeha labhyate //

bhāvitaiḥ karaṇaiścāyaṃ bahusaṃsārayoniṣu /
āsādayati śuddhātmā mokṣaṃ vai prathamāśrame //

tamāsādya tu muktasya dṛṣṭārthasya vipaścitaḥ /
triṣvāśrameṣu ko'nvartho bhavetparamabhīpsataḥ //

rājasāṃstāmasāṃścaiva nityaṃ doṣānvivarjayet /
sātvikaṃ mārgamāsthāya paśyedātmānamātmanā //

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani /
sampaśyannopalipyeta jale vāricaro yathā //

pakṣivatprāyaṇādūrdhvamamutrānantyamaśnute /
vihāya dehānnirmukto nirdvandvaḥ praśamaṃ gataḥ //

atra gāthāḥ purā gītāḥ śṛṇu rājñā yayātinā /
dhāryanto yā dvijaistāta mokṣaśāstraviśāradaiḥ //

jyotirātmani nānyatra sarvajantuṣu tatsamam /
svayaṃ ca śakyate draṣṭuṃ susamāhitacetasā //

na bibheti paro yasmānna bibheti parācca yaḥ /
yaśca necchati na dveṣṭi brahma sampadyate tu saḥ //

yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam /
karmaṇā manasā vācā brahma sampadyate tadā //

saṃyojya manasā'tmānamīrṣyāmutsṛjya mohanīm /
tyaktvā kāmaṃ ca mohaṃ ca tato brahmatvamaśnute //

yadā śrāvye ca dṛśye ca sarvabhūteṣu cāpyayam /
samo bhavati nirdvandvo brahma sampadyate tadā //

yadā stutiṃ ca nindāṃ ca samatvenaiva paśyati /
kāñcanaṃ cāyasaṃ caiva sukhaṃ duḥkhaṃ tathaiva ca //

śītamuṣṇaṃ tathaivārthamanarthaṃ priyamapriyam /
jīvitaṃ maraṇaṃ caiva brahma sampadyate tadā //

prasāryeha yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ /
tathendriyāṇi manasā saṃyantavyāni bhikṣuṇā //

tamaḥ parigataṃ veśma yathā dīpena dṛśyate /
tathā buddhipradīpena śakya ātmā nirīkṣitum //

etatsarvaṃ ca paśyāmi tvayi buddhimatāṃ vara /
yaccānyadapi noktaṃ me tattvato veda tadbhavān //

brahmarṣe viditaścāsi viṣayāntamupāgataḥ /
gurostava prasādena tava caivopaśikṣayā //

tasyaiva ca prasādena prādurbhūtaṃ mahātmanaḥ /
jñānaṃ divyaṃ mamāpīdaṃ tenāsi vidito mama //

adhikaṃ tava vijñānamadhikā ca gatistava /
adhikaṃ tava caiśvaryaṃ tacca tvaṃ nāvabudhyase //

bālyādvā saṃśayādvāpi bhayādvā'pyavimokṣaṇāt /
utpanne cāpi vijñāne nādhigacchati tāṃ gatiṃ //

vyavasāyena śuddhena madvidhaiśchinnasaṃśayaḥ /
vimucya hṛdayagranthīnāsādayati tāṃ gatim //

bhavāṃścotpannavijñānaḥ sthirabuddhiralolupaḥ /
vyavasāyādṛte brahmannāsādayati tatparam //

nāsti te sukhaduḥkheṣu viśeṣo nāsti lolupaḥ /
nautsukyaṃ nṛtyagīteṣu na rāga upajāyate //

na bandhuṣvanubandhaste na bhayeṣvasti te bhayam /
paśyāmi tvāṃ mahābhāga tulyaloṣṭāśmakāñcanam //

ahaṃ tvāmanupaśyāmi ye cāpyante manīṣiṇaḥ /
āsthitaṃ paramaṃ mārgamakṣayaṃ tamanāmayam //

yatphalaṃ brāhmaṇasyeha mokṣārthaśca yadātmakaḥ /
tasminvai vartase vipra kimanyatparipṛcchasi //