મહાભારત · અધ્યાય 12.334

તતઃ સ રાજા જનકો મન્ત્રિભિઃ સહ ભારત ।
પુરોહિતં પુરસ્કૃત્ય સર્વાણ્યન્તઃ પુરાણિ ચ ॥

આસનં ચ પુરસ્કૃત્ય રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।
શિરસા ચાર્ધ્યમાદાય ગુરુપુત્રં સમભ્યગાત્ ॥

સ તદાસનમાદાય બહુરત્નવિભૂષિતમ્ ।
સ્પર્ધ્યાસ્તરણસંસ્તીર્ણં સર્વતોભદ્રમૃદ્ધિમત્ ॥

પુરોધસા સન્ગૃહીતં હસ્તેનાલભ્ય પાર્થિવઃ ।
પ્રદદૌ ગુરુપુત્રાય શુકાય પરમાર્ચિતમ્ ॥

તત્રોપવિષ્ટં તં કાર્ષ્ણિ શાસ્ત્રતઃ પ્રતિપૂજ્ય ચ ।
પાદ્યં નિવેદ્ય પ્રથમમર્ધ્યં ગાં ચ ન્યવેદયત્ ॥

સ ચ તાં મન્ત્રવત્પૂજાં પ્રત્યગૃહ્ણાદ્યથાવિધિ ।
પ્રતિગૃહ્ય તુ તાં પૂજાં જનકાદ્દ્વિજસત્તમઃ ॥

ગાં ચૈવ સમનુજ્ઞાય રાજાનમનુમાન્ય ચ ।
પર્યપૃચ્છન્મહાતેજા રાજ્ઞઃ કુશલમવ્યયમ્ ॥

અનામયં ચ રાજેન્દ્ર શુકઃ સાનુચરસ્ય હ ।
અનુજ્ઞાતઃ સ તેનાથ નિષસાદ સહાનુગઃ ॥

કુશલં ચાવ્યયં ચૈવ પૃષ્ટ્વા વૈયાસકિં નૃપઃ ।
કિમાગમનમિત્યેવં પર્યપૃચ્છત પાર્થિવઃ ॥
શુક ઉવાચ ।

પિત્રાઽહમુક્તો ભદ્રં તે મોક્ષધર્માર્થકોવિદઃ ।
વિદેહરાજો યાજ્યો મે જનકો નામ વિશ્રુતઃ ॥

તત્ર ગચ્છસ્વ વૈ તૂર્ણં યદિ તે હૃદિ સંશયઃ ।
પ્રવૃત્તૌ વા નિવૃત્તૌ વા સ તે ચ્છેત્સ્યતિ સંશયં ॥

સોહં પિતુર્નિયોગાત્ત્વામુપપ્રષ્ટુમિહાગતઃ ।
તન્મે ધર્મભૃતાં શ્રેષ્ઠ યથાવદ્વક્તુમર્હસિ ॥

કિં કાર્યં બ્રાહ્મણેનેહ મોક્ષાર્થશ્ચ કિમાત્મકઃ ।
કથં ચ મોક્ષઃ પ્રાપ્તવ્યો જ્ઞાનેન તપસાઽથવા ॥
જનક ઉવાચ ।

યત્કાર્યં બ્રાહ્મણેનેહ જન્મપ્રભૃતિ તચ્છૃણુ ।
કૃતોપનયનસ્તાત ભવેદ્વેદપરાયણઃ ॥

તપસા ગુરુવૃત્ત્યા ચ બ્રહ્મચર્યેણ ચાભિભો ।
દેવતાનામૃષીણાં ચાપ્યનૃણો હ્યનસૂયકઃ ॥

વેદાનધીત્ય નિયતો દક્ષિણામપવર્જ્ય ચ ।
અભ્યનુજ્ઞામથ પ્રાપ્ય સમાવર્તેત વૈ દ્વિજઃ ॥

સમાવૃત્તશ્ચ ગાર્હસ્થ્યે સ્વદારનિરતો વસેત્ ।
અનસૂયુર્યથાન્યાયમાહિતાગ્નિરનાવૃતઃ ॥

ઉત્પાદ્ય પુત્રં પૌત્રં તુ વન્યાશ્રમપદે વસેત્ ।
તાનેવાગ્નીન્યથાશાસ્ત્રમર્ચયન્નતિથિપ્રિયઃ ॥

સ વનેઽગ્નીન્યથાન્યાયમાત્મન્યારોપ્ય ધર્મવિત્ ।
નિર્દ્વન્દ્વો બીતરાગાત્મા બ્રહ્માશ્રમપદે વસેત્ ॥
શુક ઉવાચ ।

ઉત્પન્ને જ્ઞાનવિજ્ઞાને પ્રત્યક્ષે હૃદિ શાશ્વતે ।
કિમવશ્યં નિવસ્તવ્યમાશ્રમેષુ વનેષુ વા ॥

એતદ્ભવન્તં પૃચ્છામિ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ।
યથા વેદાર્થતત્ત્વેન બ્રૂહિ મે ત્વં જનાધિપ ॥
જનક ઉવાચ ।

ન વિના જ્ઞાનવિજ્ઞાને મોક્ષસ્યાધિગમો ભવેત્ ।
ન વિના ગુરુસમ્બન્ધં જ્ઞાનસ્યાધિગમઃ સ્મૃતઃ ॥

ગુરુઃ પ્લાવયિતા તસ્ય જ્ઞાનં પ્લવ ઇહોચ્યતે ।
વિજ્ઞાય કૃતકૃત્યસ્તુ તીર્ણસ્તદુભયં ત્યજેત્ ॥

અનુચ્છેદાય લોકાનામનુચ્છેદાય કર્મણામ્ ।
પૂર્વૈરાચરિતો ધર્મશ્ચાતુરાશ્રમ્યસંશ્રિતઃ ॥

અનેન ક્રમયોગેન બહુજાતિષુ કર્મણામ્ ।
કૃત્વા શુભાશુભં કર્મ મોક્ષો નામેહ લભ્યતે ॥

ભાવિતૈઃ કરણૈશ્ચાયં બહુસંસારયોનિષુ ।
આસાદયતિ શુદ્ધાત્મા મોક્ષં વૈ પ્રથમાશ્રમે ॥

તમાસાદ્ય તુ મુક્તસ્ય દૃષ્ટાર્થસ્ય વિપશ્ચિતઃ ।
ત્રિષ્વાશ્રમેષુ કોઽન્વર્થો ભવેત્પરમભીપ્સતઃ ॥

રાજસાંસ્તામસાંશ્ચૈવ નિત્યં દોષાન્વિવર્જયેત્ ।
સાત્વિકં માર્ગમાસ્થાય પશ્યેદાત્માનમાત્મના ॥

સર્વભૂતેષુ ચાત્માનં સર્વભૂતાનિ ચાત્મનિ ।
સમ્પશ્યન્નોપલિપ્યેત જલે વારિચરો યથા ॥

પક્ષિવત્પ્રાયણાદૂર્ધ્વમમુત્રાનન્ત્યમશ્નુતે ।
વિહાય દેહાન્નિર્મુક્તો નિર્દ્વન્દ્વઃ પ્રશમં ગતઃ ॥

અત્ર ગાથાઃ પુરા ગીતાઃ શૃણુ રાજ્ઞા યયાતિના ।
ધાર્યન્તો યા દ્વિજૈસ્તાત મોક્ષશાસ્ત્રવિશારદૈઃ ॥

જ્યોતિરાત્મનિ નાન્યત્ર સર્વજન્તુષુ તત્સમમ્ ।
સ્વયં ચ શક્યતે દ્રષ્ટું સુસમાહિતચેતસા ॥

ન બિભેતિ પરો યસ્માન્ન બિભેતિ પરાચ્ચ યઃ ।
યશ્ચ નેચ્છતિ ન દ્વેષ્ટિ બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તુ સઃ ॥

યદા ભાવં ન કુરુતે સર્વભૂતેષુ પાપકમ્ ।
કર્મણા મનસા વાચા બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ॥

સંયોજ્ય મનસાઽત્માનમીર્ષ્યામુત્સૃજ્ય મોહનીમ્ ।
ત્યક્ત્વા કામં ચ મોહં ચ તતો બ્રહ્મત્વમશ્નુતે ॥

યદા શ્રાવ્યે ચ દૃશ્યે ચ સર્વભૂતેષુ ચાપ્યયમ્ ।
સમો ભવતિ નિર્દ્વન્દ્વો બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ॥

યદા સ્તુતિં ચ નિન્દાં ચ સમત્વેનૈવ પશ્યતિ ।
કાઞ્ચનં ચાયસં ચૈવ સુખં દુઃખં તથૈવ ચ ॥

શીતમુષ્ણં તથૈવાર્થમનર્થં પ્રિયમપ્રિયમ્ ।
જીવિતં મરણં ચૈવ બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે તદા ॥

પ્રસાર્યેહ યથાઙ્ગાનિ કૂર્મઃ સંહરતે પુનઃ ।
તથેન્દ્રિયાણિ મનસા સંયન્તવ્યાનિ ભિક્ષુણા ॥

તમઃ પરિગતં વેશ્મ યથા દીપેન દૃશ્યતે ।
તથા બુદ્ધિપ્રદીપેન શક્ય આત્મા નિરીક્ષિતુમ્ ॥

એતત્સર્વં ચ પશ્યામિ ત્વયિ બુદ્ધિમતાં વર ।
યચ્ચાન્યદપિ નોક્તં મે તત્ત્વતો વેદ તદ્ભવાન્ ॥

બ્રહ્મર્ષે વિદિતશ્ચાસિ વિષયાન્તમુપાગતઃ ।
ગુરોસ્તવ પ્રસાદેન તવ ચૈવોપશિક્ષયા ॥

તસ્યૈવ ચ પ્રસાદેન પ્રાદુર્ભૂતં મહાત્મનઃ ।
જ્ઞાનં દિવ્યં મમાપીદં તેનાસિ વિદિતો મમ ॥

અધિકં તવ વિજ્ઞાનમધિકા ચ ગતિસ્તવ ।
અધિકં તવ ચૈશ્વર્યં તચ્ચ ત્વં નાવબુધ્યસે ॥

બાલ્યાદ્વા સંશયાદ્વાપિ ભયાદ્વાઽપ્યવિમોક્ષણાત્ ।
ઉત્પન્ને ચાપિ વિજ્ઞાને નાધિગચ્છતિ તાં ગતિં ॥

વ્યવસાયેન શુદ્ધેન મદ્વિધૈશ્છિન્નસંશયઃ ।
વિમુચ્ય હૃદયગ્રન્થીનાસાદયતિ તાં ગતિમ્ ॥

ભવાંશ્ચોત્પન્નવિજ્ઞાનઃ સ્થિરબુદ્ધિરલોલુપઃ ।
વ્યવસાયાદૃતે બ્રહ્મન્નાસાદયતિ તત્પરમ્ ॥

નાસ્તિ તે સુખદુઃખેષુ વિશેષો નાસ્તિ લોલુપઃ ।
નૌત્સુક્યં નૃત્યગીતેષુ ન રાગ ઉપજાયતે ॥

ન બન્ધુષ્વનુબન્ધસ્તે ન ભયેષ્વસ્તિ તે ભયમ્ ।
પશ્યામિ ત્વાં મહાભાગ તુલ્યલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનમ્ ॥

અહં ત્વામનુપશ્યામિ યે ચાપ્યન્તે મનીષિણઃ ।
આસ્થિતં પરમં માર્ગમક્ષયં તમનામયમ્ ॥

યત્ફલં બ્રાહ્મણસ્યેહ મોક્ષાર્થશ્ચ યદાત્મકઃ ।
તસ્મિન્વૈ વર્તસે વિપ્ર કિમન્યત્પરિપૃચ્છસિ ॥