Mahabharata · Chapter 12.329
kathaṃ nirvedamāpannaḥ śuko vaiyāsakiḥ purā /
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me //
bhīṣma uvāca /
prākṛtenaiva vṛttena carantamakutobhayam /
adhyāpya kṛtsnaṃ svādhyāyamanvaśādvai pitā sutam //
vyāsa uvāca /
dharmaṃ putra nipevasva sutīkṣṇau ca himātapau /
kṣutpipāse ca vāyuṃ ca jaya nityaṃ jitendriyaḥ //
satyamārjavamakrodhamanasūyāṃ damaṃ tapaḥ /
ahiṃsāṃ cānṛśaṃsyaṃ ca vidhivatparipālaya //
satye tiṣṭha rato dharme hitvā sarvamanārjavam /
devatātithiśeṣeṇa yātrāṃ prāṇasya saṃliha //
phenamātropame dehe jīve śakunivatsthite /
anitye priyasaṃvāse kathaṃ svapiṣi putraka //
apramatteṣu jāgratsu nityayukteṣu śatruṣu /
antaraṃ lipyamāneṣu bālastvaṃ nāvabudhyase //
ahaḥsu gaṇyamāneṣu kṣīyamāṇe tathā'yuṣi /
jīvite likhyamāne ca kimutthāya na dhāvasi //
aihalaukikanīhante māṃsaśoṇitavardhanam /
pāralaukikakāryeṣu prasuptā bhṛśanāstikāḥ //
dharmāya ye'bhyasūyanti buddhimohānvitā narāḥ /
apathā gacchatāṃ teṣāmanuyātā'pi pīḍyate //
ye tu tuṣṭāḥ śrutiparā mahātmāno mahābalāḥ /
dharmyaṃ panthānamārūḍhāstānupāssva ca pṛccha ca //
upadhārya mataṃ teṣāṃ budhānāṃ dharmadarśinām /
niyaccha parayā buddhyā cittamutpathagāmi vai //
ādyakālikayā buddhyā dūreśca iti nirbhayāḥ /
sarvabhakṣyā na paśyanti karmabhūmimacetasaḥ //
dharmaṃ niḥśreṇimāsthāya kiñcitkiñcitsamāruha /
kośakāravadātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyase //
nāstikaṃ bhinnamaryādaṃ kūlapātamiva sthitam /
vāmataḥ kuru visrabdho naraṃ veṇumivoddhṛtam //
kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriyajalāṃ nadīm /
nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi santara //
mṛtyunā'bhyāhate loke jarayā paripīḍite /
amoghāsu patantīṣu dharmayānena santara //
tiṣṭhantaṃ ca śayānaṃ ca mṛtyuranveṣate yadā /
nirvṛttiṃ labhate kasmādakasmānmṛtyunā'śitaḥ //
sañcinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam /
vṛkīvoraṇamāsādya mṛtyurādāyaṃ gacchati //
kramaśaḥ sañcitaśikho dharmabuddhimayo mahān /
andhakāre praveṣṭavye dīpo yatnena dhāryatām //
sampatandehajālāni kadācidiha mānuṣe /
brāhmaṇyaṃ labhate jantustatputra paripālaya //
brāhmaṇasya tu deho'yaṃ na kāmārthāya jāyate /
iha kleśāya tapase pretya tvanupamaṃ sukham //
brāhmaṇyaṃ bahubhiravāpyate tapobhi stallabdhvā na ratipareṇa helitavyam /
svādhyāye tapasi dame ca nityayuktaḥ mokṣārthī kuśalaparaḥ sadā yatasva //
avyaktaprakṛtirayaṃ kalāśarīraḥ sūkṣmātmā kṣaṇatruṭikā nimeṣaromā /
yānetatsamabalaśuklakṛṣṇanetro māsāṅgo dravati vayohayo narāṇām //
taṃ dṛṣṭvā prasṛtamajasramugravegaṃ gacchantaṃ satatamihānvavekṣamāṇam /
yakṣuste yadi na parapraṇetṛneyaṃ dharme te ramatu manaḥ paraṃ niśāmya //
ye'mī tu pracalitadharmakāmavṛttāḥ krośantaḥ satatamaniṣṭasamprayogāt /
kliśyantaḥ parigatavedanāśarīrā bahvībhiḥ subhṛśamadharmavāgurābhiḥ //
rājā sadā dharmaparaḥ śubhāśubhasya goptā samīkṣya sukṛtināṃ dadhāti lokān /
bahuvidhamapi carati praviśati sukhamanupagataṃ niravadyam //
śvāno bhīṣaṇakāyā ayomukhāni vayāṃsi balagṛdhrakurarapakṣiṇāṃ ca sanghātam /
narakadane rudhirapā guruvacana nudamuparataṃ viśantyasantaḥ //
maryādā niyatāḥ svayambhuvā ya ihemāḥ prabhinatti daśa guṇā mano'nugatvāt /
nivasati bhṛśamasukhaṃ pitṛviṣaya vipinamavagāhya sa pāpaḥ //
yo lubdha subhṛśaṃ priyānṛtaśca manuṣyaḥ satatanikṛtivañcanābhiratiḥ syāt /
upanidhibhirasukhakṛtsa paramanirayago bhṛśamasukhamanubhavati duṣkṛtakarmā //
uṣṇāṃ vaitaraṇīṃ mahānadīmava gāḍho'sipatravanabhinnagātraḥ /
paraśuvanaśayonipatito vasati ca mahāniraye bhṛśārtaḥ //
mahāpādani katthase na cāpyavekṣase param /
cirasya mṛtyukārikāmanāgatāṃ na budhyase //
prayasyatāṃ kimāsyate samutthitaṃ mahadbhayam /
atipramārthi dāruṇaṃ sukhasya saṃvidhīyatām //
purā mṛtaḥ praṇīyase yamasya rājaśāsanāt /
tvamantakāya dāruṇaiḥ prayatnamārjave kuru //
purā samūlabāndhavaṃ prabhurharatyaduḥkhavit /
kiyattaveha jīvitaṃ yame na cāsti vārakaḥ //
purā vivāti māruto yamasya yaḥ puraḥsaraḥ /
puraika eva nīyase kuruṣva sāmparāyikam //
purā sa eka eva te pravāti māruto'ntakaḥ /
purā ca vibhramanti te diśo mahābhayāgame //
śrutiśca sannirudhyate purā taveha putraka /
samākulasya gacchataḥ samādhimuttamaṃ kuru //
śubhāśubhe purā kṛte pramādakarmaviplute /
smaranpurā'nutapyase nidhatsva kevalaṃ nidhim //
purā jarā kalevaraṃ vijarjharīkaroti te /
balāṅgarūpahāriṇī nidhatsva kevalaṃ nidhim //
purā śarīramantako bhinatti rogasāyakaiḥ /
prasahya jīvitakṣaye tapo mahatsamārabha //
purā vṛkā bhayankarā manuṣyadehagocarāḥ /
abhidravanti sarvato yatasva puṇyaśīlane //
purāndhakāramekako'nupaśyasi tvarasva vai /
purā hiraṇmayānnagānnirīkṣase'drimūrdhani //
purā kusaṅgatāni te suhṛnmukhāśca śatravaḥ /
vicālayanti darśanāddhaṭasva putra yatparam //
dhanasya yasya rājato bhayaṃ na cāsti corataḥ /
mṛtaṃ ca yanna muñcati samārjayasva taddhanam //
na tatra saṃvibhajyate svakarmabhiḥ parasparam /
yadeva yasya yautakaṃ tadeva tatra so'śnṛte //
paratra tena jīvyate tadeva putra jīyatām /
dhanaṃ yadakṣaraṃ dhruvaṃ samārjayasva tatsvayam //
na yāvadeva pacyate mahājanasya yāvakam /
apakva eva yāvake purā pralīyate tvaram //
na mātṛputrabāndhavā na saṃstutaḥ priyo janaḥ /
anuvrajanti sankaṭe vrajantamekapātinam //
yadeva karma kevalaṃ purākṛtaṃ śubhāśubham /
tadeva putra yautakaṃ bhavatyamutra gacchataḥ //
hiraṇyaratnasañcayāḥ śubhāśubhena sañcitāḥ /
na tasya dehasankṣaye bhavanti kāryasādhakāḥ //
na putra śāntirasti te kṛtākṛtasya karmaṇaḥ /
na sākṣiko'tmanā samo nṛṇāmihāsti kaścana //
manuṣyadehaśūnyakaṃ bhavatyamutra gacchataḥ /
praviśya buddhicakṣuṣā pradṛśyate hi sarvaśaḥ //
ihāgnisūryavāyavaḥ śarīramāśritāstrayaḥ /
ta eva tasya sākṣiṇo bhavanti dharmadarśinaḥ //
ahaniṃśeṣu sarvataḥ spṛśatsu sarvacāriṣu /
prakāśagūḍhavṛttiṣu svadharmameva pālaya //
anekapāripānthake virūparaudramakṣike /
svameva karma rakṣyatāṃ svakarma tatra gacchati //
na tatra saṃvibhajyate svakarmabhiḥ parasparam /
tathā kṛtaṃ svakarmajaṃ tadeva bhujyate phalam //
yathā'psarogaṇāḥ phalaṃ sukhaṃ maharṣibhiḥ saha /
tathā'pnuvanti karmajaṃ vimānakāmagāminaḥ //
yatheha yatkṛtaṃ śubhaṃ vipāpmabhiḥ kṛtātmabhiḥ /
tadāpnuvanti mānavāstathā viśuddhayonayaḥ //
prajāpateḥ salokatāṃ bṛhaspateḥ śatakratoḥ /
vrajanti te parāṃ gatiṃ gṛhasthadharmasetubhiḥ //
sahasraśo'pyanekaśaḥ pravaktumutsahāmahe /
abuddhimohanaṃ punaḥ prabhustu tena pāvakaḥ //
gatā triraṣṭavarṣatā dhruvo'si pañcaviṃśakaḥ /
kuraṣva dharmasañcayaṃ vayo hi te'tivartate //
purā karoti so'ntakaḥ pramādagomukhāṃ camūm /
yathāgṛhītamutthitastvarasva dharmapālane //
yathā tvameva pṛṣṭhatastvamagrato gamiṣyasi /
tathā gatiṃ gamiṣyataḥ kimātmanā pareṇa vā //
yadekapātināṃ satāṃ bhavatyamutra gacchatām /
bhayeṣu sāmparāyikaṃ nidhatsva kevalaṃ nidhim //
satūlamūlabāndhavaṃ prabhurharatyasaṅgavān /
na santi yasya vārakāḥ kuraṣva dharmasannidhim //
idaṃ nidarśanaṃ mayā taveha putra sammatam /
svadarśanānupānataḥ pravarṇitaṃ kuruṣva tat //
dadāti yaḥ svakarmaṇā dhanāni yasyakasyacit /
abuddhimohajairguṇaiḥ sa eka eva yujyate //
śubhaṃ samastamaśnute prakurvataḥ śubhāḥ kriyāḥ /
tadetadarthadarśanaṃ kṛtajñamarthasaṃhitam //
nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ /
chittvaitāṃ sukṛto yānti naināṃ chidanti duṣkṛtaḥ //
kiṃ te dhanena kiṃ bandhubhiste kiṃ te putraiḥ putraka yo mariṣyasi /
ātmānamanviccha guhāṃ praviṣṭaṃ pitāmahāste kva gatāśca sarve //
śvaḥ kāryamadye kurvīta pūrvāhṇe cāparāhṇikam /
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vā'sya na vā'kṛtam //
anugamya vināśānte nivartante ha bāndhavāḥ /
agnau prakṣipya puruṣaṃ jñātayaḥ suhṛdastathā //
nāstikānniranukrośānnarānpāpamate sthitān /
vāmataḥ kuru visrabdhaṃ paraṃ prepsuratandritaḥ //
evamabhyāhate loke kālenopanipīḍite /
sumahaddhairyamālambya dharmaṃ sarvātmanā kuru //
athemaṃ darśanopāyaṃ samyagyo vetti mānavaḥ /
samyak svadharmaṃ kṛtveha paratra sukhamaśnute //
na dehabhede maraṇaṃ vijānatāṃ na ca praṇāśaḥ svanupālite pathi /
dharmaṃ hi yo bardhayate sa paṇ़ḍito ya eva dharmāccyavate sa dahyate //
prayuktayoḥ karmapathi svakarmaṇoḥ phalaṃ prayoktā labhate yathāvidhi /
nihīnakarmā nirayaṃ prapadyate triviṣṭapaṃ gacchati dharmapāragaḥ //
sopānabhūtaṃ svargasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham /
tathā'tmānaṃ samādadhyāddhaśyate na punaryathā //
yasya notkrāmati matiḥ svargamārgānusāriṇī /
tamāhuḥ puṇyakarmāṇamaśocyaṃ mitrabāndhavaiḥ //
yasya nopahatā buddhirniścaye hyavalambate /
svarge kṛtāvakāśasya nāsti tasya mahadbhayam //
tapovaneṣu ye jātāstatraiva nidhanaṃ gatāḥ /
teṣāmalpataro dharmaḥ kāmabhogānajānatām //
yastu bhogānparityajya śarīreṇa tapaścaret /
na tena kiñcinna prāptaṃ tanme bahumataṃ phalam //
mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca /
anāgatānyatītāni kasya te kasya vā vayam //
ahameko na me kaścinnāhamanyasya kasyacit /
na taṃ paśyāmi yasyāhaṃ tanna paśyāmi yo mama //
na teṣāṃ bhavatā kāryaṃ na kāryaṃ tava tairapi /
svakṛtaistāni jātāni bhavāṃścaiva gamiṣyati //
iha loke hi dhaninā paro'pi svajanāyate /
svajanastu daridrāṇāṃ jīvatāmapi naśyati //
sañcinotyaśubhaṃ karma kalatrāpekṣayā naraḥ /
tataḥ kleśamavāpnoti paratreha tathaiva ca //
paśyati cchinnabhūtaṃ hi jīvalokaṃ svakarmaṇā /
tatkuruṣva tathā putra kṛtsnaṃ yatsamudāhṛtam //
tadetatsampradṛśyaiva karma bhūmiṃ prapaśyataḥ /
śubhānyācaritavyāni paralokamabhīpsatā //
māsartusañjñāparivartakena sūryāgninā rātridivendhanena /
svakarmaniṣṭhāphalasākṣikeṇa bhūtāni kālaḥ pacati prasahya //
dhanena kiṃ yanna dadāti nāśnute balena kiṃ yena ripuṃ na bādhate /
śrutena kiṃ yena na dharmamācare tkimātmanā yo na jitendriyo vaśī //
bhīṣma uvāca /
idaṃ dvaipāyanavaco hitamuktaṃ niśamya tu /
śuko gataḥ parityajya pitaraṃ mokṣadaiśikam //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0