મહાભારત · અધ્યાય 12.329

કથં નિર્વેદમાપન્નઃ શુકો વૈયાસકિઃ પુરા ।
એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પરં કૌતૂહલં હિ મે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પ્રાકૃતેનૈવ વૃત્તેન ચરન્તમકુતોભયમ્ ।
અધ્યાપ્ય કૃત્સ્નં સ્વાધ્યાયમન્વશાદ્વૈ પિતા સુતમ્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

ધર્મં પુત્ર નિપેવસ્વ સુતીક્ષ્ણૌ ચ હિમાતપૌ ।
ક્ષુત્પિપાસે ચ વાયું ચ જય નિત્યં જિતેન્દ્રિયઃ ॥

સત્યમાર્જવમક્રોધમનસૂયાં દમં તપઃ ।
અહિંસાં ચાનૃશંસ્યં ચ વિધિવત્પરિપાલય ॥

સત્યે તિષ્ઠ રતો ધર્મે હિત્વા સર્વમનાર્જવમ્ ।
દેવતાતિથિશેષેણ યાત્રાં પ્રાણસ્ય સંલિહ ॥

ફેનમાત્રોપમે દેહે જીવે શકુનિવત્સ્થિતે ।
અનિત્યે પ્રિયસંવાસે કથં સ્વપિષિ પુત્રક ॥

અપ્રમત્તેષુ જાગ્રત્સુ નિત્યયુક્તેષુ શત્રુષુ ।
અન્તરં લિપ્યમાનેષુ બાલસ્ત્વં નાવબુધ્યસે ॥

અહઃસુ ગણ્યમાનેષુ ક્ષીયમાણે તથાઽયુષિ ।
જીવિતે લિખ્યમાને ચ કિમુત્થાય ન ધાવસિ ॥

ઐહલૌકિકનીહન્તે માંસશોણિતવર્ધનમ્ ।
પારલૌકિકકાર્યેષુ પ્રસુપ્તા ભૃશનાસ્તિકાઃ ॥

ધર્માય યેઽભ્યસૂયન્તિ બુદ્ધિમોહાન્વિતા નરાઃ ।
અપથા ગચ્છતાં તેષામનુયાતાઽપિ પીડ્યતે ॥

યે તુ તુષ્ટાઃ શ્રુતિપરા મહાત્માનો મહાબલાઃ ।
ધર્મ્યં પન્થાનમારૂઢાસ્તાનુપાસ્સ્વ ચ પૃચ્છ ચ ॥

ઉપધાર્ય મતં તેષાં બુધાનાં ધર્મદર્શિનામ્ ।
નિયચ્છ પરયા બુદ્ધ્યા ચિત્તમુત્પથગામિ વૈ ॥

આદ્યકાલિકયા બુદ્ધ્યા દૂરેશ્ચ ઇતિ નિર્ભયાઃ ।
સર્વભક્ષ્યા ન પશ્યન્તિ કર્મભૂમિમચેતસઃ ॥

ધર્મં નિઃશ્રેણિમાસ્થાય કિઞ્ચિત્કિઞ્ચિત્સમારુહ ।
કોશકારવદાત્માનં વેષ્ટયન્નાવબુધ્યસે ॥

નાસ્તિકં ભિન્નમર્યાદં કૂલપાતમિવ સ્થિતમ્ ।
વામતઃ કુરુ વિસ્રબ્ધો નરં વેણુમિવોદ્ધૃતમ્ ॥

કામક્રોધગ્રાહવતીં પઞ્ચેન્દ્રિયજલાં નદીમ્ ।
નાવં ધૃતિમયીં કૃત્વા જન્મદુર્ગાણિ સન્તર ॥

મૃત્યુનાઽભ્યાહતે લોકે જરયા પરિપીડિતે ।
અમોઘાસુ પતન્તીષુ ધર્મયાનેન સન્તર ॥

તિષ્ઠન્તં ચ શયાનં ચ મૃત્યુરન્વેષતે યદા ।
નિર્વૃત્તિં લભતે કસ્માદકસ્માન્મૃત્યુનાઽશિતઃ ॥

સઞ્ચિન્વાનકમેવૈનં કામાનામવિતૃપ્તકમ્ ।
વૃકીવોરણમાસાદ્ય મૃત્યુરાદાયં ગચ્છતિ ॥

ક્રમશઃ સઞ્ચિતશિખો ધર્મબુદ્ધિમયો મહાન્ ।
અન્ધકારે પ્રવેષ્ટવ્યે દીપો યત્નેન ધાર્યતામ્ ॥

સમ્પતન્દેહજાલાનિ કદાચિદિહ માનુષે ।
બ્રાહ્મણ્યં લભતે જન્તુસ્તત્પુત્ર પરિપાલય ॥

બ્રાહ્મણસ્ય તુ દેહોઽયં ન કામાર્થાય જાયતે ।
ઇહ ક્લેશાય તપસે પ્રેત્ય ત્વનુપમં સુખમ્ ॥

બ્રાહ્મણ્યં બહુભિરવાપ્યતે તપોભિ સ્તલ્લબ્ધ્વા ન રતિપરેણ હેલિતવ્યમ્ ।
સ્વાધ્યાયે તપસિ દમે ચ નિત્યયુક્તઃ મોક્ષાર્થી કુશલપરઃ સદા યતસ્વ ॥

અવ્યક્તપ્રકૃતિરયં કલાશરીરઃ સૂક્ષ્માત્મા ક્ષણત્રુટિકા નિમેષરોમા ।
યાનેતત્સમબલશુક્લકૃષ્ણનેત્રો માસાઙ્ગો દ્રવતિ વયોહયો નરાણામ્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા પ્રસૃતમજસ્રમુગ્રવેગં ગચ્છન્તં સતતમિહાન્વવેક્ષમાણમ્ ।
યક્ષુસ્તે યદિ ન પરપ્રણેતૃનેયં ધર્મે તે રમતુ મનઃ પરં નિશામ્ય ॥

યેઽમી તુ પ્રચલિતધર્મકામવૃત્તાઃ ક્રોશન્તઃ સતતમનિષ્ટસમ્પ્રયોગાત્ ।
ક્લિશ્યન્તઃ પરિગતવેદનાશરીરા બહ્વીભિઃ સુભૃશમધર્મવાગુરાભિઃ ॥

રાજા સદા ધર્મપરઃ શુભાશુભસ્ય ગોપ્તા સમીક્ષ્ય સુકૃતિનાં દધાતિ લોકાન્ ।
બહુવિધમપિ ચરતિ પ્રવિશતિ સુખમનુપગતં નિરવદ્યમ્ ॥

શ્વાનો ભીષણકાયા અયોમુખાનિ વયાંસિ બલગૃધ્રકુરરપક્ષિણાં ચ સન્ઘાતમ્ ।
નરકદને રુધિરપા ગુરુવચન નુદમુપરતં વિશન્ત્યસન્તઃ ॥

મર્યાદા નિયતાઃ સ્વયમ્ભુવા ય ઇહેમાઃ પ્રભિનત્તિ દશ ગુણા મનોઽનુગત્વાત્ ।
નિવસતિ ભૃશમસુખં પિતૃવિષય વિપિનમવગાહ્ય સ પાપઃ ॥

યો લુબ્ધ સુભૃશં પ્રિયાનૃતશ્ચ મનુષ્યઃ સતતનિકૃતિવઞ્ચનાભિરતિઃ સ્યાત્ ।
ઉપનિધિભિરસુખકૃત્સ પરમનિરયગો ભૃશમસુખમનુભવતિ દુષ્કૃતકર્મા ॥

ઉષ્ણાં વૈતરણીં મહાનદીમવ ગાઢોઽસિપત્રવનભિન્નગાત્રઃ ।
પરશુવનશયોનિપતિતો વસતિ ચ મહાનિરયે ભૃશાર્તઃ ॥

મહાપાદનિ કત્થસે ન ચાપ્યવેક્ષસે પરમ્ ।
ચિરસ્ય મૃત્યુકારિકામનાગતાં ન બુધ્યસે ॥

પ્રયસ્યતાં કિમાસ્યતે સમુત્થિતં મહદ્ભયમ્ ।
અતિપ્રમાર્થિ દારુણં સુખસ્ય સંવિધીયતામ્ ॥

પુરા મૃતઃ પ્રણીયસે યમસ્ય રાજશાસનાત્ ।
ત્વમન્તકાય દારુણૈઃ પ્રયત્નમાર્જવે કુરુ ॥

પુરા સમૂલબાન્ધવં પ્રભુર્હરત્યદુઃખવિત્ ।
કિયત્તવેહ જીવિતં યમે ન ચાસ્તિ વારકઃ ॥

પુરા વિવાતિ મારુતો યમસ્ય યઃ પુરઃસરઃ ।
પુરૈક એવ નીયસે કુરુષ્વ સામ્પરાયિકમ્ ॥

પુરા સ એક એવ તે પ્રવાતિ મારુતોઽન્તકઃ ।
પુરા ચ વિભ્રમન્તિ તે દિશો મહાભયાગમે ॥

શ્રુતિશ્ચ સન્નિરુધ્યતે પુરા તવેહ પુત્રક ।
સમાકુલસ્ય ગચ્છતઃ સમાધિમુત્તમં કુરુ ॥

શુભાશુભે પુરા કૃતે પ્રમાદકર્મવિપ્લુતે ।
સ્મરન્પુરાઽનુતપ્યસે નિધત્સ્વ કેવલં નિધિમ્ ॥

પુરા જરા કલેવરં વિજર્ઝરીકરોતિ તે ।
બલાઙ્ગરૂપહારિણી નિધત્સ્વ કેવલં નિધિમ્ ॥

પુરા શરીરમન્તકો ભિનત્તિ રોગસાયકૈઃ ।
પ્રસહ્ય જીવિતક્ષયે તપો મહત્સમારભ ॥

પુરા વૃકા ભયન્કરા મનુષ્યદેહગોચરાઃ ।
અભિદ્રવન્તિ સર્વતો યતસ્વ પુણ્યશીલને ॥

પુરાન્ધકારમેકકોઽનુપશ્યસિ ત્વરસ્વ વૈ ।
પુરા હિરણ્મયાન્નગાન્નિરીક્ષસેઽદ્રિમૂર્ધનિ ॥

પુરા કુસઙ્ગતાનિ તે સુહૃન્મુખાશ્ચ શત્રવઃ ।
વિચાલયન્તિ દર્શનાદ્ધટસ્વ પુત્ર યત્પરમ્ ॥

ધનસ્ય યસ્ય રાજતો ભયં ન ચાસ્તિ ચોરતઃ ।
મૃતં ચ યન્ન મુઞ્ચતિ સમાર્જયસ્વ તદ્ધનમ્ ॥

ન તત્ર સંવિભજ્યતે સ્વકર્મભિઃ પરસ્પરમ્ ।
યદેવ યસ્ય યૌતકં તદેવ તત્ર સોઽશ્નૃતે ॥

પરત્ર તેન જીવ્યતે તદેવ પુત્ર જીયતામ્ ।
ધનં યદક્ષરં ધ્રુવં સમાર્જયસ્વ તત્સ્વયમ્ ॥

ન યાવદેવ પચ્યતે મહાજનસ્ય યાવકમ્ ।
અપક્વ એવ યાવકે પુરા પ્રલીયતે ત્વરમ્ ॥

ન માતૃપુત્રબાન્ધવા ન સંસ્તુતઃ પ્રિયો જનઃ ।
અનુવ્રજન્તિ સન્કટે વ્રજન્તમેકપાતિનમ્ ॥

યદેવ કર્મ કેવલં પુરાકૃતં શુભાશુભમ્ ।
તદેવ પુત્ર યૌતકં ભવત્યમુત્ર ગચ્છતઃ ॥

હિરણ્યરત્નસઞ્ચયાઃ શુભાશુભેન સઞ્ચિતાઃ ।
ન તસ્ય દેહસન્ક્ષયે ભવન્તિ કાર્યસાધકાઃ ॥

ન પુત્ર શાન્તિરસ્તિ તે કૃતાકૃતસ્ય કર્મણઃ ।
ન સાક્ષિકોઽત્મના સમો નૃણામિહાસ્તિ કશ્ચન ॥

મનુષ્યદેહશૂન્યકં ભવત્યમુત્ર ગચ્છતઃ ।
પ્રવિશ્ય બુદ્ધિચક્ષુષા પ્રદૃશ્યતે હિ સર્વશઃ ॥

ઇહાગ્નિસૂર્યવાયવઃ શરીરમાશ્રિતાસ્ત્રયઃ ।
ત એવ તસ્ય સાક્ષિણો ભવન્તિ ધર્મદર્શિનઃ ॥

અહનિંશેષુ સર્વતઃ સ્પૃશત્સુ સર્વચારિષુ ।
પ્રકાશગૂઢવૃત્તિષુ સ્વધર્મમેવ પાલય ॥

અનેકપારિપાન્થકે વિરૂપરૌદ્રમક્ષિકે ।
સ્વમેવ કર્મ રક્ષ્યતાં સ્વકર્મ તત્ર ગચ્છતિ ॥

ન તત્ર સંવિભજ્યતે સ્વકર્મભિઃ પરસ્પરમ્ ।
તથા કૃતં સ્વકર્મજં તદેવ ભુજ્યતે ફલમ્ ॥

યથાઽપ્સરોગણાઃ ફલં સુખં મહર્ષિભિઃ સહ ।
તથાઽપ્નુવન્તિ કર્મજં વિમાનકામગામિનઃ ॥

યથેહ યત્કૃતં શુભં વિપાપ્મભિઃ કૃતાત્મભિઃ ।
તદાપ્નુવન્તિ માનવાસ્તથા વિશુદ્ધયોનયઃ ॥

પ્રજાપતેઃ સલોકતાં બૃહસ્પતેઃ શતક્રતોઃ ।
વ્રજન્તિ તે પરાં ગતિં ગૃહસ્થધર્મસેતુભિઃ ॥

સહસ્રશોઽપ્યનેકશઃ પ્રવક્તુમુત્સહામહે ।
અબુદ્ધિમોહનં પુનઃ પ્રભુસ્તુ તેન પાવકઃ ॥

ગતા ત્રિરષ્ટવર્ષતા ધ્રુવોઽસિ પઞ્ચવિંશકઃ ।
કુરષ્વ ધર્મસઞ્ચયં વયો હિ તેઽતિવર્તતે ॥

પુરા કરોતિ સોઽન્તકઃ પ્રમાદગોમુખાં ચમૂમ્ ।
યથાગૃહીતમુત્થિતસ્ત્વરસ્વ ધર્મપાલને ॥

યથા ત્વમેવ પૃષ્ઠતસ્ત્વમગ્રતો ગમિષ્યસિ ।
તથા ગતિં ગમિષ્યતઃ કિમાત્મના પરેણ વા ॥

યદેકપાતિનાં સતાં ભવત્યમુત્ર ગચ્છતામ્ ।
ભયેષુ સામ્પરાયિકં નિધત્સ્વ કેવલં નિધિમ્ ॥

સતૂલમૂલબાન્ધવં પ્રભુર્હરત્યસઙ્ગવાન્ ।
ન સન્તિ યસ્ય વારકાઃ કુરષ્વ ધર્મસન્નિધિમ્ ॥

ઇદં નિદર્શનં મયા તવેહ પુત્ર સમ્મતમ્ ।
સ્વદર્શનાનુપાનતઃ પ્રવર્ણિતં કુરુષ્વ તત્ ॥

દદાતિ યઃ સ્વકર્મણા ધનાનિ યસ્યકસ્યચિત્ ।
અબુદ્ધિમોહજૈર્ગુણૈઃ સ એક એવ યુજ્યતે ॥

શુભં સમસ્તમશ્નુતે પ્રકુર્વતઃ શુભાઃ ક્રિયાઃ ।
તદેતદર્થદર્શનં કૃતજ્ઞમર્થસંહિતમ્ ॥

નિબન્ધની રજ્જુરેષા યા ગ્રામે વસતો રતિઃ ।
છિત્ત્વૈતાં સુકૃતો યાન્તિ નૈનાં છિદન્તિ દુષ્કૃતઃ ॥

કિં તે ધનેન કિં બન્ધુભિસ્તે કિં તે પુત્રૈઃ પુત્રક યો મરિષ્યસિ ।
આત્માનમન્વિચ્છ ગુહાં પ્રવિષ્ટં પિતામહાસ્તે ક્વ ગતાશ્ચ સર્વે ॥

શ્વઃ કાર્યમદ્યે કુર્વીત પૂર્વાહ્ણે ચાપરાહ્ણિકમ્ ।
ન હિ પ્રતીક્ષતે મૃત્યુઃ કૃતં વાઽસ્ય ન વાઽકૃતમ્ ॥

અનુગમ્ય વિનાશાન્તે નિવર્તન્તે હ બાન્ધવાઃ ।
અગ્નૌ પ્રક્ષિપ્ય પુરુષં જ્ઞાતયઃ સુહૃદસ્તથા ॥

નાસ્તિકાન્નિરનુક્રોશાન્નરાન્પાપમતે સ્થિતાન્ ।
વામતઃ કુરુ વિસ્રબ્ધં પરં પ્રેપ્સુરતન્દ્રિતઃ ॥

એવમભ્યાહતે લોકે કાલેનોપનિપીડિતે ।
સુમહદ્ધૈર્યમાલમ્બ્ય ધર્મં સર્વાત્મના કુરુ ॥

અથેમં દર્શનોપાયં સમ્યગ્યો વેત્તિ માનવઃ ।
સમ્યક્ સ્વધર્મં કૃત્વેહ પરત્ર સુખમશ્નુતે ॥

ન દેહભેદે મરણં વિજાનતાં ન ચ પ્રણાશઃ સ્વનુપાલિતે પથિ ।
ધર્મં હિ યો બર્ધયતે સ પણ઼્ડિતો ય એવ ધર્માચ્ચ્યવતે સ દહ્યતે ॥

પ્રયુક્તયોઃ કર્મપથિ સ્વકર્મણોઃ ફલં પ્રયોક્તા લભતે યથાવિધિ ।
નિહીનકર્મા નિરયં પ્રપદ્યતે ત્રિવિષ્ટપં ગચ્છતિ ધર્મપારગઃ ॥

સોપાનભૂતં સ્વર્ગસ્ય માનુષ્યં પ્રાપ્ય દુર્લભમ્ ।
તથાઽત્માનં સમાદધ્યાદ્ધશ્યતે ન પુનર્યથા ॥

યસ્ય નોત્ક્રામતિ મતિઃ સ્વર્ગમાર્ગાનુસારિણી ।
તમાહુઃ પુણ્યકર્માણમશોચ્યં મિત્રબાન્ધવૈઃ ॥

યસ્ય નોપહતા બુદ્ધિર્નિશ્ચયે હ્યવલમ્બતે ।
સ્વર્ગે કૃતાવકાશસ્ય નાસ્તિ તસ્ય મહદ્ભયમ્ ॥

તપોવનેષુ યે જાતાસ્તત્રૈવ નિધનં ગતાઃ ।
તેષામલ્પતરો ધર્મઃ કામભોગાનજાનતામ્ ॥

યસ્તુ ભોગાન્પરિત્યજ્ય શરીરેણ તપશ્ચરેત્ ।
ન તેન કિઞ્ચિન્ન પ્રાપ્તં તન્મે બહુમતં ફલમ્ ॥

માતાપિતૃસહસ્રાણિ પુત્રદારશતાનિ ચ ।
અનાગતાન્યતીતાનિ કસ્ય તે કસ્ય વા વયમ્ ॥

અહમેકો ન મે કશ્ચિન્નાહમન્યસ્ય કસ્યચિત્ ।
ન તં પશ્યામિ યસ્યાહં તન્ન પશ્યામિ યો મમ ॥

ન તેષાં ભવતા કાર્યં ન કાર્યં તવ તૈરપિ ।
સ્વકૃતૈસ્તાનિ જાતાનિ ભવાંશ્ચૈવ ગમિષ્યતિ ॥

ઇહ લોકે હિ ધનિના પરોઽપિ સ્વજનાયતે ।
સ્વજનસ્તુ દરિદ્રાણાં જીવતામપિ નશ્યતિ ॥

સઞ્ચિનોત્યશુભં કર્મ કલત્રાપેક્ષયા નરઃ ।
તતઃ ક્લેશમવાપ્નોતિ પરત્રેહ તથૈવ ચ ॥

પશ્યતિ ચ્છિન્નભૂતં હિ જીવલોકં સ્વકર્મણા ।
તત્કુરુષ્વ તથા પુત્ર કૃત્સ્નં યત્સમુદાહૃતમ્ ॥

તદેતત્સમ્પ્રદૃશ્યૈવ કર્મ ભૂમિં પ્રપશ્યતઃ ।
શુભાન્યાચરિતવ્યાનિ પરલોકમભીપ્સતા ॥

માસર્તુસઞ્જ્ઞાપરિવર્તકેન સૂર્યાગ્નિના રાત્રિદિવેન્ધનેન ।
સ્વકર્મનિષ્ઠાફલસાક્ષિકેણ ભૂતાનિ કાલઃ પચતિ પ્રસહ્ય ॥

ધનેન કિં યન્ન દદાતિ નાશ્નુતે બલેન કિં યેન રિપું ન બાધતે ।
શ્રુતેન કિં યેન ન ધર્મમાચરે ત્કિમાત્મના યો ન જિતેન્દ્રિયો વશી ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇદં દ્વૈપાયનવચો હિતમુક્તં નિશમ્ય તુ ।
શુકો ગતઃ પરિત્યજ્ય પિતરં મોક્ષદૈશિકમ્ ॥