Mahabharata · Chapter 12.325

aparityajya gārhasthyaṃ kururājarṣisattama /
kaḥ prāpto bhūpatiḥ siddhiṃ mokṣatattvaṃ vadasva me //

sannyasyate yathā'tmā'yaṃ vyaktasyātmā yathā ca yat /
paraṃ mokṣasya yaccāpi tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
janakasya ca saṃvādaṃ sulabhāyāśca bhārata //

sannyāsaphalikaḥ kaścidbabhūva nṛpatiḥ purā /
maithilo janako nāma dharmadhvaja iti śrutaḥ //

sa vede mokṣaśāstre ca sve ca śāstre kṛtaśramaḥ /
indriyāṇi samādhāya śaśāsa vasudhāmimām //

tasya vedavidaḥ prājñāḥ śrutvā tāṃ sādhuvṛttatām /
lokeṣu spṛhayantyanye puruṣāḥ puruṣeśvaram //

atha dharmayuge tasminyogadharmamanuṣṭhitā /
mahīmanucacāraikā sulabhā nāma bhikṣukī //

tayā jagadidaṃ kṛtsnamaṭantyā mithileśvaraḥ /
tatratatra śruto mokṣe kathyamānastridaṇḍibhiḥ //

sā'tisūkṣmāṃ kathāṃ śrutvā tathyaṃ neti sasaṃśayā /
darśane jātasankalpā janakasya babhūva ha //

tatra sā viprahāyā'tha pūrvarūpaṃ hi yogataḥ /
abibhradanavadyāṅgī rūpamanyadanuttamam //

cakṣunimmeṣamātreṇa ladhvastragatigāminī /
videhānāṃ purīṃ subhrūrjagāma kamalekṣaṇā //

sā prāpya mithilāṃ ramyāṃ samṛddhajanasankulām /
bhaikṣyacaryāpadeśena dadarśa mithileśvaram //

rājā tasyāḥ paraṃ dṛṣṭvā saukumāryaṃ punastadā /
keyaṃ kasya kuto veti babhūvāgatavismayaḥ //

tatosyāḥ svāgataṃ kṛtvā vyādiśya ca varāsanam /
pūjitāṃ pādaśaucena varānnenāpyatarpayat //

atha bhuktavatīṃ prītāṃ rājā tāṃ mantribhirvṛtaḥ /
sarvabhāṣyavidāṃ madhye codayāmāsa bhikṣukīm //

sulabhā tvasya dharmeṣu mukto neti sasaṃśayā /
satvaṃ satvena yogajñā praviṣṭā'bhūnmahīpate //

netrābhyāṃ netrayorasya raśmīnsaṃyojya raśmibhiḥ /
sā sma taṃ codayiṣyantī yogabandhairbabandha ha //

janakopyutsmayanrājā bhāvamasyā viśeṣayan /
pratijagrāha bhāvena bhāvamasyā nṛpottama //

tadekasminnadhiṣṭhāne saṃvādaḥ śrūtayāmayam /
chatrādiṣu vimuktasya muktāyāśca tridaṇḍakaiḥ //
janaka uvāca /

bhagavatyāḥ kva caryeyaṃ kṛtā kva ca gamiṣyasi /
kasya ca tvaṃ kuto veti papracchaināṃ mahipatiḥ //

śrute vayasi jātau ca sadbhāvo nādhigamyate /
eṣvartheṣūttaraṃ tasmātpravedyaṃ matsamāgame //

chatrādiṣu viśeṣeṣu muktaṃ māṃ viddhi tattvataḥ /
satvāṃ saṃvettumicchāmi mānārhā hi matā'sime //

yasmāccaitanmayā prāptaṃ jñānaṃ vaiśeṣikaṃ purā /
yasya nānyaḥ pravaktā'sti mokṣe tamapi me śṛṇu //

parāśarasagotrasya vṛddhasya sumahātmanaḥ /
bhikṣoḥ pañcaśikhasyāhaṃ śiṣyaḥ paramasammataḥ //

sāṅkhyajñāne ca yoge ca mahīpālavidhau tathā /
trividhe mokṣadharmosmingatādhvā chinnasaṃśayaḥ //

sa yathā śāstradṛṣṭena mārgeṇeha paribhraman /
vārṣikāṃścaturo māsānpurā mayi sukhoṣitaḥ //

tenāhaṃ sāṅkhyamukhyena sudṛṣṭārthena tattvataḥ /
śrāvitastrividhaṃ mokṣaṃ na ca rājyāddhi cālitaḥ //

sohaṃ tāmakhilāṃ vṛttiṃ trividhāṃ mokṣasaṃhitām /
muktarāgaścarāmyekaḥ pade paramake sthitaḥ //

vairāgyaṃ punaretasya mokṣasya paramo vidhiḥ /
jñānādeva ca vairāgyaṃ jāyate yena mucyate //

jñānena kurute yatnaṃ yatnena prāpyate mahat /
mahaddvandvapramokṣāya sā siddhiryā vayotigā //

seyaṃ paramikā siddhiḥ prāptā nirdvandvatā mayā /
ihaiva gatamohena caratā muktasaṅginā //

yathā kṣetraṃ mṛdubhūtamadbhirāplāvitaṃ tathā /
janayatyaṅkuraṃ karma nṛṇāṃ tadvatpunarbhavam //

yathā cottāpitaṃ bījaṃ kapāle yatratatra vā /
prāpyāpyaṅkurahetutvamabījatvānna jāyate //

tadvadbhagavatā'nena śikhāproktena bhikṣuṇā /
jñānaṃ kṛtamabījaṃ me viṣayeṣu na jāyate //

nāmirajyati kasmiṃścinnānarthe na parigrahe /
nābhirajyati caiteṣu vyarthatvādrāgaroṣayoḥ //

yaśca me dakṣiṇaṃ bāhuṃ candanena samukṣayet /
savyaṃ vā'syāpi yastakṣetsamāvetāvubhau mama //

sukhī so'hamavāptārthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ /
muktasaṅgaḥ sthito rājye viśiṣṭo'nyaistridaṇḍibhiḥ //

mokṣe hi trividhā niṣṭhā dṛṣṭā'nyairmokṣavittamaiḥ /
jñānaṃ lokottaraṃ yacca sarvatyāgaśca karmaṇām //

jñānaniṣṭhāṃ vadantyeke mokṣaśāstravido janāḥ /
karmaniṣṭhāṃ tathaivānye yatayaḥ sūkṣmadarśinaḥ //

prahāyobhayamapyeva jñānaṃ karma ca kevalam /
tṛtīyeyaṃ samākhyātā niṣṭhā tena mahātmanā //

yame ca niyame caiva kāme dveṣe parigrahe /
māne dambhe tathā snehe sadṛśāste kuṭumbibhiḥ //

tridaṇḍādiṣu yadyasti mokṣo jñānena kenacit /
chatrādiṣu kathaṃ na syāttulyahetau parigrahe //

yenayena hi yasyārthaḥ kāraṇeneha karmaṇi /
tattadālambate sarvadravye svārthaparigrahe //

doṣadarśī tu gārhasthye yo vrajatyāśramāntare /
utsṛjanparigṛhṇaṃśca so'pi saṅgānna mucyate //

ādhipatye tathā tulye nigrahānugrahātmake /
rājabhirbhikṣukāstulyā mucyante kena hetunā //

atha satyādhipatye'pi jñānenaiveha kevalam /
mucyante kiṃ na mucyante pade paramake sthitāḥ //

kāṣāyadhāraṇaṃ mauṇḍyaṃ triviṣṭabdhaṃ kamaṇḍalum /
liṅgānyutpathabhūtāni na mokṣāyeti me matiḥ //

yadi satyapi liṅge'smiñjñānamevātra kāraṇam /
nirmokṣāyeha duḥkhasya liṅgamātraṃ nirarthakam //

athavā duḥkhaśaithilyaṃ vīkṣya liṅge kṛtā matiḥ /
kiṃ tadevārthasāmānyaṃ chatrādiṣu na lakṣyate //

ākiñcanye na mokṣosti kaiñcanye nāsti bandhanam /
kaiñcanye cetare caiva janturjñānena mucyate //

tasmāddharmārthakāmeṣu tathā rājyaparigrahe /
bandhanāyataneṣveṣu viddhyabandhe pade sthitam //

rājyaiśvaryamayaḥ pāśaḥ snehāyatanabandhanaḥ /
mokṣāśmaniśiteneha cchinnastyāgāsinā mayā //

sohamevaṃ gato mukto jātāsthastvayi bhikṣuki /
ayathārthaṃ hi te varṇaṃ vakṣyāmi śṛṇu tanmama //

saukumāryaṃ tathā rūpaṃ vapuragryaṃ tathā vayaḥ /
tavaitāni samastāni niyamaśceti saṃśayaḥ //

yaccāpyananurūpaṃ te liṅgasyāsya viceṣṭitam /
mukto'yaṃ syānna veti syāddharṣito matparigrahaḥ //

na ca kāmasamāyukte yukte'pyasti tridaṇḍake /
na rakṣyate tvayā cedaṃ na muktasyāsti gopanā //

matpakṣasaṃśrayāccāyaṃ śṛṇu yaste vyatikramaḥ /
āśrayantyāḥ svabhāvena mama pūrvaparigraham //

praveśaste kṛtaḥ kena mama rāṣṭre purepi vā /
kasya vā sannikarṣāttvaṃ praviṣṭā hṛdayaṃ mama //

varṇapravaramukhyā'si brāhmaṇī kṣatriyastvaham /
nāvayorekayogo'sti mā kṛthā varṇasankaram //

vartase mokṣadharmeṇa tvaṃ gārhasthye'hamāśrame /
ayaṃ cāpi sukaṣṭaste dvitīyāśramasankaraḥ //

sagotrāṃ vā'sagotrāṃ vā na veda tvāṃ na vettha mām /
sagotramāviśantyāste tṛtīyo gotrasankaraḥ //

atha jīvati te bhartā proṣitopyathavā kvacit /
agamyā parabhāryeti caturtho dharmasankaraḥ //

sā tvametānyakāryāṇi kāryāpekṣā vyavasyasi /
avijñānena vā yuktā mithyājñānena vā punaḥ //

athavāpi svatantrā'si svadoṣeṇeha kenacit /
yadi kiñcicchrutaṃ te'sti sarvaṃ kṛtamanarthakam //

idamanyattṛtīyaṃ ye bhāvasparśavighātakam /
duṣṭāyā'lakṣyate liṅgaṃ vivṛṇvatyā prakāśitam //

na mayyevābhisandhiste jayaiṣiṇyā jaye kṛtaḥ /
yeyaṃ matpariṣatkṛtsnā cetumicchasi tāmapi //

tathā'rhatastataśca tvaṃ dṛṣṭiṃ svāṃ pratimuñcasi /
matpakṣapratighātāya svapakṣodbhavanāya ca //

sā svenāmarṣajena tvamṛddhimohena mohitā /
bhūyaḥ sṛjasi yogāṃstvaṃ viṣāmṛtamivaikatām //

icchatoratra yo lābhaḥ strīpuṃsoramṛtopamaḥ /
alābhaścāpi raktasya sopi doṣo viṣoṣamaḥ //

mā tyākṣīḥ sādhu jānīṣva svaśāstramanupālaya /
kṛteyaṃ hi vijijñāsā mukto neti tvayā mama //

etatsarvaṃ praticchannaṃ mayi nārhasi gūhitam / sā yadi tvaṃ svakāryeṇa yadyanyasya mahīpateḥ /
tattvamatra praticchannā mayi nārhasi gūhitam //

na rājānaṃ mṛṣā gacchenna dvijātiṃ kathañcana /
na striyaṃ strīguṇopetāṃ hanyurhyete mṛṣāgatāḥ //

rājñāṃ hi balamaiśvaryaṃ brahma brahmavidāṃ balam /
rūpayauvanasaubhāgyaṃ strīṇāṃ balamanuttamam //

ata etairbalaireva balinaḥ svārthamicchatā /
ārjavenābhigantavyā vināśāya hyanārjavam //

sā tvaṃ jātiṃ śrutaṃ vṛttaṃ bhāvaṃ prakṛtimātmanaḥ /
kṛtyamāgamane caiva vaktumarhasi tattvataḥ //
bhīṣma uvāca /

ityetairasukhairvākyairayuktairasamañjasaiḥ /
pratyādiṣṭā narendreṇa sulabhā na vyakampata //

uktavākye tu nṛpatau sulabhā cārudarśanā /
tataścārutaraṃ vākyaṃ pracakrāmātha bhāṣitum //
sulabhovāca /

navabhirnavabhiścaiva doṣairvāgbuddhidūṣaṇaiḥ /
apetamupapannārthamaṣṭādaśaguṇānvitam //

saukṣmyaṃ sāṅkhyakramau cobhau nirṇayaḥ saprayojanaḥ /
pañcaitānyarthajātāni vākyamityucyate nṛpa //

eṣāmekaikaśo'rthānāṃ saukṣmyādīnāṃ svalakṣaṇam /
śṛṇu saṃsāryamāṇānāṃ padārthapadavākyataḥ //

jñānaṃ jñeyeṣu bhinneṣu yadā bhedena vartate /
tatrātiśayinī buddhistatsaukṣmyamiti vartate //

doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca pramāṇaṃ pravibhāgataḥ /
kañcidarthamabhipretya sā saṅkhyetyupadhāryatām //

idaṃ pūrvamidaṃ paścādvaktavyaṃ yadvivakṣitam /
kramayogaṃ tamapyāhurvākyaṃ vākyavido janāḥ //

dharmakāmārthamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ /
idaṃ taditi vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ //

icchādveṣabhavairduḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate /
tatra yā nṛpate vṛttistatprayojanamiṣyate //

tānyetāni yathoktāni saukṣmyādīni janādhipa /
ekārthasamavetāni vākyaṃ mama niśāmaya //

upetārthamabhinnārthaṃ nyāyavṛttaṃ na cādhikam /
nāślakṣṇaṃ na ca sandigdhaṃ vakṣyāmi paramaṃ tataḥ //

na gurvakṣarasaṃyuktaṃ parāṅyukhapadaṃ na ca /
nānṛtaṃ na trivargeṇa viruddhaṃ nāpyasaṃskṛtam //

na nyūnaṃ naṣṭaśabdaṃ vā vyutkramābhihitaṃ na ca /
sadoṣamabhikalpena niṣkāraṇamahetukam //

kāmātkrodhādbhayāllobhāddainyāccānārthakāttathā /
hrīto'nukrośato mānānna vakṣyāmi kathañcana //

vaktā śrotā ca vākyaṃ ca yadā tvavikalaṃ nṛpa /
sa mameti vivakṣāyāṃ tadā sorthaḥ prakāśate //

vaktavye tu yadā vaktā śrotāramavamanyate /
svārthamāha parārthaṃ tattadā vākyaṃ na rohati //

atha yaḥ svārthamutsṛjya parārthaṃ prāha mānavaḥ /
viśaṅkā jāyate tasminvākyaṃ tadapi doṣavat //

yastu vaktā dvayorarthamaviruddhaṃ prabhāṣate /
śrotuścaivātmanaścaiva sa vaktā netaro nṛpa //

tadarthavadidaṃ vākyamupetaṃ vākyasampadā /
avikṣiptamanā rājannekāgraḥ śrotumarhasi //

kā'si kasya kuto veti tvayā'hamiti coditā / tatrottaramidaṃ vākyaṃ rājannekamanāḥ śṛṇu //

yathā jatu ca kāṣṭhaṃ ca pāṃsavaścodabindavaḥ /
suśliṣṭāni tathā rājanprāṇināmiha sambhavaḥ //

śabdaḥ sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ pañcendriyāṇi ca / pṛthagātmā daśātmānaṃ saṃśliṣṭā jatukāṣṭhavat /
na caiṣāṃ codanā kācidastītyeṣa viniścayaḥ //

ekaikasyeha vijñānaṃ nāstyātmani tathā pare /
na veda cakṣuścakṣuṣṭvaṃ śrotraṃ nātmani vartate //

tathaiva vyabhicāreṇa na vartante parasparam /
praśliṣṭaṃ ca na jānanti yathā'pa iva pāṃvasaḥ //

vāhyānanyānapekṣante guṇāṃstānapi me śṛṇu /
rūpaṃ cakṣuḥ prakāśaśca darśane hetavastrayaḥ //

yathaivātra tathā'nyeṣu jñānajñeyeṣu hetavaḥ /
jñānajñeyāntaretasminmano nāmāparo guṇaḥ //

vicārayati yenāyaṃ niścaye sādhvasādhunī / dvādaśastvaparastatra buddhirnāma guṇaḥ smṛtaḥ /
yenna saṃśayapūrveṣu boddhavyeṣu vyavasyati //

atha dvādaśake tasminsatvaṃ nāmāparo guṇaḥ /
mahāsatvo'lpasatvo vā jantuyenānumīyate //

kṣetrajña iti cāpyanyo guṇastata caturdaśaḥ /
mamāyamiti yenāyaṃ manyate na mameti ca //

atha pañcadaśo rājanguṇastatrāparaḥ smṛtaḥ /
pṛthakkālasamūhasya sāmagryaṃ tadihocyate //

guṇastveko'parastatra sanghāta iti ṣoḍaśaḥ /
ākṛtirvyaktirityetau guṇo yasminsamāśritau //

sukhāsukhe janmamṛtyū lābhālābhau priyāpriye /
iti caikonarviśo'yaṃ dvandvayoga iti smṛtaḥ //

ūrdhvamekonarviśatyā kālo nāmāparo guṇaḥ /
itīmaṃ viddhi viṃśatyā bhūtānāṃ prabhavāpyayam //

viṃśakaścaiva sanghāto mahābhūtāni pañca ca /
sadasadbhavāyogau tu guṇāvanyau prakāśakau //

ityevaṃ viṃśatiścaiva guṇāḥ sapta ca ye smṛtāḥ /
vidhiḥ śukraṃ balaṃ ceti traya ete guṇāḥ pare //

evaṃ viṃśacca daśa ca kalāḥ saṃkhyānataḥ smṛtāḥ /
samagrā yatra vartante taccharīramiti smṛtam //

avyaktaṃ prakṛtiṃ tvāsāṃ kalānāṃ kaścidicchati /
vyaktaṃ cāsāṃ tathaivānyaḥ sthūladarśī prapaśyati //

avyaktaṃ yadi vā vyaktaṃ dvayaṃ vā'tha catuṣṭayam /
prakṛtiṃ sarvabhūtānāṃ paśyantyadhyātmacintakāḥ //

seyaṃ prakṛtiravyaktā kalābhirvyaktatāṃ gatā / tato'haṃ tvaṃ ca rājendra ce cāpyante śarīriṇaḥ /

vindunyāsādayo'vasthāḥ śukraśoṇitasambhavāḥ /
yāsāmeva nipātena kalalaṃ nāma jāyate //

kalalādbudbudotpattiḥ peśī vā budbudātsmṛtā /
peśyāstvaṅgābhinirvṛttirnakharomāṇi cāṅgataḥ //

sampūrṇe navame māsi jantorjātasya maithila /
jāyate nāmarūpatvaṃ strīpumānveti liṅgataḥ //

jātamātraṃ tu tadrūpaṃ dṛṣṭvā tāmranakhāṅguli /
kaumāraṃ rūpamāpannaṃ rūpavānupalabhyate //

kaumārādyauvanaṃ cāpi sthāviryaṃ cāpi yauvanāt /
anena kramayogena pūrvaṃ pūrvaṃ na labhyate //

kalānāṃ pṛthagarthānāṃ pratibhedaḥ kṣaṇe kṣaṇe /
vartate sarvabhūteṣu saukṣmyāttu na vibhāvyate //

na caiṣāmapyayo rājam̐llakṣyate prabhavo na ca /
avasthāyāmavasthāyāṃ dīpasyevārciṣo gatiḥ //

tasyāpyevampraktārasya sadaśvasyeva dhāvataḥ /
ajasraṃ sarvalokasya kaḥ kuto vā na vā kutaḥ //

kasyedaṃ kasya vā nedaṃ kuto vedaṃ na vā kutaḥ /
sambandhaḥ ko'sti bhūtānāṃ svairapyavayavairiha //

yathā'dityānmaṇeścāpi vīrudbhyaścaiva pāvakaḥ /
jāyantyevaṃ samudayātkalānāmiha jantavaḥ //

ātmanyevātmanā'tmānaṃ yathā tvamanupaśyasi /
evamevātmanā'tmānamanyasminkiṃ na paśyasi //

yadyātmani parasmiṃśca samatāmadhyavasyasi /
atha māṃ kā'si kasyeti kimarthamanupṛcchasi //

idaṃ me syādidaṃ neti dvandvairmuktasya maithila /
kā'si kasya kuto veti vacanaiḥ kiṃ prayojanam //

ripau mitre'tha madhyasthe vijaye sandhivigrahe /
kṛtavānyo mahīpālaḥ kiṃ tasminmuktalakṣaṇam //

trivargaṃ saptadhā nyastaṃ yo na vedeha karmasu /
saṅgavānyastrivarge ca kiṃ tasminmuktalakṣaṇam //

priye vā'pyapriye vā'pi durbale balavatyapi /
yasya nāsti samaṃ cakṣuḥ kiṃ tasminmaktalakṣaṇam //

tadayuktasya te mokṣe yo'bhimāno bhavennṛpa /
suhṛdbhiḥ sannivāryaste'viraktasyeva bheṣajam //

tāni tānyanusandṛśya saṅgasthānānyarindam /
ātmanā'tmani sampaśya kimanyanmuktalakṣaṇam //

imānyanyāni sūkṣmāṇi mokṣamāśritya kenacit /
caturaṅgapravṛttāni saṅgasthānāni me śṛṇu //

ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāmekacchatrāṃ praśāsti ha /
ekameva sa vai rājā puramadhyāvasatyuta //

tatpure caikamevāsya gṛhaṃ yadadhitiṣṭhati /
gṛhe śayanamapyekaṃ niśāyāṃ yatra līyate //

śayyārdhaṃ tasya cāpyatra strīpūrvamadhitiṣṭhati /
tadanena prasaṅgena phalenālpena yujyate //

evamevopabhogeṣu bhojanācchādaneṣu ca /
guṇeṣvaparimeyeṣu nigrahānugrahaṃ prati //

paratantraḥ sadā rājā svalpe so'pi prasajjate /
sandhivigrahayoge ca kuto rājñaḥ svatantratā //

strīṣu krīḍāvihāreṣu nityamasyāsvatantratā /
mantre cāmātyasahite kutastasya svatantratā //

yadā hyājñāpayatyanyāṃstatrāsyoktā svatantratā /
avaśaḥ kāryate tatra tasmiṃstasminguṇe sthitaḥ //

svapnakāmo na labhate svaptuṃ kāryārthibhirjanaiḥ /
śayane cāpyanujñātaḥ supta utthāpyate'vaśaḥ //

snāhyālabha piba prāśa juhudhyagīnyajetyapi /
vadasva śṛṇu cāpīti vivaśaḥ kāryate paraiḥ //

abhigamyābhigamyaivaṃ yācante satataṃ narāḥ /
na cāpyutsahate dātuṃ vittarakṣī mahājanān //

dāne kośakṣayo'pyasya vairaṃ cāsya prayacchataḥ /
kṣaṇenāsyo'pavartante doṣā vairāgyakārakāḥ //

prājñāñśūrāṃstathā vaidyānekasthānapi śaṅkate /
bhayamapyanaye rājño yaiśca nityamupāsyate //

tathā caite praduṣyanti rājanye kīrtitā mayā /
tathaivāsya bhayaṃ tebhyo jāyate paśya yādṛśam //

sarvaḥ svesve gṛhe rājā sarvaḥ svesve gṛhe gṛhī /
nigrahānugrahau kurvaṃstulyo janaka rājabhiḥ //

putrā dārāstathaivātmā kośo mitrāṇi sañcayāḥ /
paraiḥ sādhāraṇā hyete taistairevāsya hetubhiḥ //

hato deśaḥ puraṃ dagdhaṃ pradhānaḥ kuñjaro mṛtaḥ /
lokasādhāraṇeṣveṣu mithyājñānena tapyate //

amukto mānasairduḥkhairicchādveṣapriyodbhavaiḥ /
śirorogādibhī rogaistathaiva vinipātibhiḥ //

dvandvaistaistairupahataḥ sarvataḥ pariśaṅkitaḥ /
bahubhiḥ prārthitaṃ rājyamupāste gaṇayanniśāḥ //

tadalpasukhamatyarthaṃ bahuduḥkhamasāravat /
tṛṇāgnijvalanaprakhyaṃ phenabudbudasannibham //

ko rājyamabhipadyeta prāpya copaśamaṃ labhet /
mamedamiti yaccedaṃ puraṃ rāṣṭraṃ ca manyase //

balaṃ kośamamātyāṃśca kasyaitāni na vā nṛpa /
mitrāmātyapuraṃ rāṣṭraṃ daṇḍaḥ kośo mahīpatiḥ //

saptāṅgaścaiṣa saṅghāto rājyamityucyate nṛpa / saptāṅgasyāsya rājyasya tridaṇḍasyeva tiṣṭhataḥ /
anyonyaguṇayuktasya kaḥ kena guṇato'dhikaḥ //

teṣuteṣu hi kāleṣu tattadaṅgaṃ viśiṣyate /
yena yatsidhyate kāryaṃ tatprādhānyāya kalpate //

saptāṅgaścaiva sanghātastrayaścānye nṛpottama /
sambhūya daśavargo'yaṃ bhuṅ्kte rājyaṃ hi rājavat //

yaśca rājā mahotsāhaḥ kṣatradharme rato bhavet /
sa tuṣyeddaśabhāgena tatastvanyo daśāvaraiḥ //

nāstyasādhāraṇo rājā nāsti rājyamarājakam /
rājye'sati kuto dharmo dharme'sati kutaḥ param //

yopyatra paramo dharmaḥ pavitraṃ rājarājyayoḥ /
pṛthivī dakṣiṇā yasya so'śvamedho na vidyate //

sā'hametāni karmāṇi rājaduḥkhāni maithila /
samarthā śataśo vaktumathavā'pi sahasraśaḥ //

svadehe nābhiṣaṅgo me kutaḥ paraparigrahe /
na māmevaṃvidhāṃ yuktāmīdṛśaṃ vaktumarhasi //

nanu nāma tvayā mokṣaḥ kṛtsnaḥ pañcaśikhācchrutaḥ /
sopāyaḥ sopaniṣadaḥ sopasaṅgaḥ saniścayaḥ //

tasya te muktasaṅgasya pāśānākramya tiṣṭhataḥ /
chatrādiṣu viśeṣeṣu punaḥ saṅgaḥ kathaṃ nṛpa //

śrutaṃ te na śrutaṃ manye mṛṣā vā'pi śrutaṃ śrutam /
athavā śrutasankāśaṃ śrutamanyacchrutaṃ tvayā //

athāpīmāsu sañjñāsu laukikīṣu pratiṣṭhase /
abhiṣaṅgāvarodhābhyāṃ baddhastvaṃ prākṛto yathā //

satvenānupraveśo hi yo'yaṃ tvayi kṛto mayā /
kiṃ tavāpakṛtaṃ tatra yadi mukto'si sarvaśaḥ //

niyamo hyeṣu dharmeṣu yatīnāṃ śūnyavāsitā /
śūnyamāvāsayantyā ca mayā kiṃ kasya dūṣitam //

na pāṇibhyāṃ na bāhubhyāṃ pādorubhyāṃ na cānagha /
na gātrākyavairanyaiḥ spṛśāmi tvāṃ narādhipa //

kule mahati jātena hrīmatā dīrghadarśinā /
naitatsadasi vaktavyaṃ sadvā'sadvā mithaḥ kṛtam //

brāhmaṇā guravaśceme tathā mānyā gurūttamāḥ /
tvaṃ cātha gururapyeṣāmevamanyonyagauravam //

tadevamanusandṛśya vācyāvācyaṃ parīkṣatā /
strīpuṃsoḥ samavāyo'yaṃ tvayā vācyo na saṃsadi //

yathā puṣkaraparṇasthaṃ jalaṃ tatparṇasaṃsthitam /
tiṣṭhatyaspṛśatī tadvattvapi vatsyāmi maithila //

yadi cādya spṛśantyā me sparśaṃ jānāsi kañcana /
jñānaṃ kṛtamabījaṃ te kathaṃ teneha bhikṣuṇā //

sa gārhasthyāccyutaśca tvaṃ mokṣaṃ cānāpya durvidam /
ubhayorantarāle vai vartase mokṣavādikaḥ //

na hi muktasya muktena jñasyaikatvapṛthaktvayoḥ /
bhāvābhāvasamāyoge jāyate varṇasankaraḥ //

varṇāśramāḥ pṛthaktvena dṛṣṭārthasyāpṛthaktvataḥ /
nānyadanyaditi jñātvā nānyadanyatra vartate //

pāpau kuṇḍaṃ tathā kuṇḍe payaḥ payasi makṣikā /
āśritāśrayayogena pṛthaktvenāśritāḥ punaḥ //

na tu kuṇḍe payobhāvaḥ payaścāpi na makṣikā /
svayamevāśrayantyete bhāvā na tu parāśrayam //

pṛthaktvādāśramāṇāṃ ca varṇānyatve tathaiva ca /
parasparapṛthaktvācca kathaṃ te varṇasankaraḥ //

nāsmi parṇottamā jātyā na vaiśyā nāvarā tathā /
tava rājansavarṇā'smi śuddhayoniraviplutā //

pradhāno nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥ /
kule tasya samutpannāṃ sulabhāṃ nāma viddhi mām //

droṇaśca śataśṛṅgaśca vakraddhāraśca parvataḥ /
mama satreṣu pūrveṣāṃ citā maghavatā saha //

sāhaṃ tasminkule jātā bhartaryasati madvidhe /
vinītā mokṣadharmeṣu carāmyekā munivratam //

nāsmi satrapraticchannā na parasvābhimāninī /
na dharmasankarakarī svadharme'smi dṛḍhavratā //

nāsthirā svapratijñāyāṃ nāsamīkṣya pravādinī /
nāsamīkṣyāgatā ceha tvatsakāśaṃ janādhipa //

mokṣe te bhāvitāṃ buddhiṃ śrutvā'haṃ kuśalaiṣiṇī /
tava mokṣasya cāpyasya jijñāsārthamihāgatā //

na vargasthā bravīmyetatsvapakṣaparapakṣayoḥ /
mukto vimucyate yaśca śāntau yaśca na śāmyati //

yathā śūnye purā'gāre bhikṣurekāṃ niśāṃ vaset /
tathā'haṃ tvaccharīre'sminnimāṃ vatsyāmi śarvarīm //

sā'haṃ mānapradānena vāgātithyena cārcitā /
suptā suśaraṇaṃ prītā śvo gamiṣyāmi maithila //
bhīṣma uvāca /

ityetāni sa vākyāni hetumantyarthavanti ca /
śrutvā nādhijagau rājā kiñcidanyadataḥ paraṃ //