મહાભારત · અધ્યાય 12.325

અપરિત્યજ્ય ગાર્હસ્થ્યં કુરુરાજર્ષિસત્તમ ।
કઃ પ્રાપ્તો ભૂપતિઃ સિદ્ધિં મોક્ષતત્ત્વં વદસ્વ મે ॥

સન્ન્યસ્યતે યથાઽત્માઽયં વ્યક્તસ્યાત્મા યથા ચ યત્ ।
પરં મોક્ષસ્ય યચ્ચાપિ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
જનકસ્ય ચ સંવાદં સુલભાયાશ્ચ ભારત ॥

સન્ન્યાસફલિકઃ કશ્ચિદ્બભૂવ નૃપતિઃ પુરા ।
મૈથિલો જનકો નામ ધર્મધ્વજ ઇતિ શ્રુતઃ ॥

સ વેદે મોક્ષશાસ્ત્રે ચ સ્વે ચ શાસ્ત્રે કૃતશ્રમઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ સમાધાય શશાસ વસુધામિમામ્ ॥

તસ્ય વેદવિદઃ પ્રાજ્ઞાઃ શ્રુત્વા તાં સાધુવૃત્તતામ્ ।
લોકેષુ સ્પૃહયન્ત્યન્યે પુરુષાઃ પુરુષેશ્વરમ્ ॥

અથ ધર્મયુગે તસ્મિન્યોગધર્મમનુષ્ઠિતા ।
મહીમનુચચારૈકા સુલભા નામ ભિક્ષુકી ॥

તયા જગદિદં કૃત્સ્નમટન્ત્યા મિથિલેશ્વરઃ ।
તત્રતત્ર શ્રુતો મોક્ષે કથ્યમાનસ્ત્રિદણ્ડિભિઃ ॥

સાઽતિસૂક્ષ્માં કથાં શ્રુત્વા તથ્યં નેતિ સસંશયા ।
દર્શને જાતસન્કલ્પા જનકસ્ય બભૂવ હ ॥

તત્ર સા વિપ્રહાયાઽથ પૂર્વરૂપં હિ યોગતઃ ।
અબિભ્રદનવદ્યાઙ્ગી રૂપમન્યદનુત્તમમ્ ॥

ચક્ષુનિમ્મેષમાત્રેણ લધ્વસ્ત્રગતિગામિની ।
વિદેહાનાં પુરીં સુભ્રૂર્જગામ કમલેક્ષણા ॥

સા પ્રાપ્ય મિથિલાં રમ્યાં સમૃદ્ધજનસન્કુલામ્ ।
ભૈક્ષ્યચર્યાપદેશેન દદર્શ મિથિલેશ્વરમ્ ॥

રાજા તસ્યાઃ પરં દૃષ્ટ્વા સૌકુમાર્યં પુનસ્તદા ।
કેયં કસ્ય કુતો વેતિ બભૂવાગતવિસ્મયઃ ॥

તતોસ્યાઃ સ્વાગતં કૃત્વા વ્યાદિશ્ય ચ વરાસનમ્ ।
પૂજિતાં પાદશૌચેન વરાન્નેનાપ્યતર્પયત્ ॥

અથ ભુક્તવતીં પ્રીતાં રાજા તાં મન્ત્રિભિર્વૃતઃ ।
સર્વભાષ્યવિદાં મધ્યે ચોદયામાસ ભિક્ષુકીમ્ ॥

સુલભા ત્વસ્ય ધર્મેષુ મુક્તો નેતિ સસંશયા ।
સત્વં સત્વેન યોગજ્ઞા પ્રવિષ્ટાઽભૂન્મહીપતે ॥

નેત્રાભ્યાં નેત્રયોરસ્ય રશ્મીન્સંયોજ્ય રશ્મિભિઃ ।
સા સ્મ તં ચોદયિષ્યન્તી યોગબન્ધૈર્બબન્ધ હ ॥

જનકોપ્યુત્સ્મયન્રાજા ભાવમસ્યા વિશેષયન્ ।
પ્રતિજગ્રાહ ભાવેન ભાવમસ્યા નૃપોત્તમ ॥

તદેકસ્મિન્નધિષ્ઠાને સંવાદઃ શ્રૂતયામયમ્ ।
છત્રાદિષુ વિમુક્તસ્ય મુક્તાયાશ્ચ ત્રિદણ્ડકૈઃ ॥
જનક ઉવાચ ।

ભગવત્યાઃ ક્વ ચર્યેયં કૃતા ક્વ ચ ગમિષ્યસિ ।
કસ્ય ચ ત્વં કુતો વેતિ પપ્રચ્છૈનાં મહિપતિઃ ॥

શ્રુતે વયસિ જાતૌ ચ સદ્ભાવો નાધિગમ્યતે ।
એષ્વર્થેષૂત્તરં તસ્માત્પ્રવેદ્યં મત્સમાગમે ॥

છત્રાદિષુ વિશેષેષુ મુક્તં માં વિદ્ધિ તત્ત્વતઃ ।
સત્વાં સંવેત્તુમિચ્છામિ માનાર્હા હિ મતાઽસિમે ॥

યસ્માચ્ચૈતન્મયા પ્રાપ્તં જ્ઞાનં વૈશેષિકં પુરા ।
યસ્ય નાન્યઃ પ્રવક્તાઽસ્તિ મોક્ષે તમપિ મે શૃણુ ॥

પરાશરસગોત્રસ્ય વૃદ્ધસ્ય સુમહાત્મનઃ ।
ભિક્ષોઃ પઞ્ચશિખસ્યાહં શિષ્યઃ પરમસમ્મતઃ ॥

સાઙ્ખ્યજ્ઞાને ચ યોગે ચ મહીપાલવિધૌ તથા ।
ત્રિવિધે મોક્ષધર્મોસ્મિન્ગતાધ્વા છિન્નસંશયઃ ॥

સ યથા શાસ્ત્રદૃષ્ટેન માર્ગેણેહ પરિભ્રમન્ ।
વાર્ષિકાંશ્ચતુરો માસાન્પુરા મયિ સુખોષિતઃ ॥

તેનાહં સાઙ્ખ્યમુખ્યેન સુદૃષ્ટાર્થેન તત્ત્વતઃ ।
શ્રાવિતસ્ત્રિવિધં મોક્ષં ન ચ રાજ્યાદ્ધિ ચાલિતઃ ॥

સોહં તામખિલાં વૃત્તિં ત્રિવિધાં મોક્ષસંહિતામ્ ।
મુક્તરાગશ્ચરામ્યેકઃ પદે પરમકે સ્થિતઃ ॥

વૈરાગ્યં પુનરેતસ્ય મોક્ષસ્ય પરમો વિધિઃ ।
જ્ઞાનાદેવ ચ વૈરાગ્યં જાયતે યેન મુચ્યતે ॥

જ્ઞાનેન કુરુતે યત્નં યત્નેન પ્રાપ્યતે મહત્ ।
મહદ્દ્વન્દ્વપ્રમોક્ષાય સા સિદ્ધિર્યા વયોતિગા ॥

સેયં પરમિકા સિદ્ધિઃ પ્રાપ્તા નિર્દ્વન્દ્વતા મયા ।
ઇહૈવ ગતમોહેન ચરતા મુક્તસઙ્ગિના ॥

યથા ક્ષેત્રં મૃદુભૂતમદ્ભિરાપ્લાવિતં તથા ।
જનયત્યઙ્કુરં કર્મ નૃણાં તદ્વત્પુનર્ભવમ્ ॥

યથા ચોત્તાપિતં બીજં કપાલે યત્રતત્ર વા ।
પ્રાપ્યાપ્યઙ્કુરહેતુત્વમબીજત્વાન્ન જાયતે ॥

તદ્વદ્ભગવતાઽનેન શિખાપ્રોક્તેન ભિક્ષુણા ।
જ્ઞાનં કૃતમબીજં મે વિષયેષુ ન જાયતે ॥

નામિરજ્યતિ કસ્મિંશ્ચિન્નાનર્થે ન પરિગ્રહે ।
નાભિરજ્યતિ ચૈતેષુ વ્યર્થત્વાદ્રાગરોષયોઃ ॥

યશ્ચ મે દક્ષિણં બાહું ચન્દનેન સમુક્ષયેત્ ।
સવ્યં વાઽસ્યાપિ યસ્તક્ષેત્સમાવેતાવુભૌ મમ ॥

સુખી સોઽહમવાપ્તાર્થઃ સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ ।
મુક્તસઙ્ગઃ સ્થિતો રાજ્યે વિશિષ્ટોઽન્યૈસ્ત્રિદણ્ડિભિઃ ॥

મોક્ષે હિ ત્રિવિધા નિષ્ઠા દૃષ્ટાઽન્યૈર્મોક્ષવિત્તમૈઃ ।
જ્ઞાનં લોકોત્તરં યચ્ચ સર્વત્યાગશ્ચ કર્મણામ્ ॥

જ્ઞાનનિષ્ઠાં વદન્ત્યેકે મોક્ષશાસ્ત્રવિદો જનાઃ ।
કર્મનિષ્ઠાં તથૈવાન્યે યતયઃ સૂક્ષ્મદર્શિનઃ ॥

પ્રહાયોભયમપ્યેવ જ્ઞાનં કર્મ ચ કેવલમ્ ।
તૃતીયેયં સમાખ્યાતા નિષ્ઠા તેન મહાત્મના ॥

યમે ચ નિયમે ચૈવ કામે દ્વેષે પરિગ્રહે ।
માને દમ્ભે તથા સ્નેહે સદૃશાસ્તે કુટુમ્બિભિઃ ॥

ત્રિદણ્ડાદિષુ યદ્યસ્તિ મોક્ષો જ્ઞાનેન કેનચિત્ ।
છત્રાદિષુ કથં ન સ્યાત્તુલ્યહેતૌ પરિગ્રહે ॥

યેનયેન હિ યસ્યાર્થઃ કારણેનેહ કર્મણિ ।
તત્તદાલમ્બતે સર્વદ્રવ્યે સ્વાર્થપરિગ્રહે ॥

દોષદર્શી તુ ગાર્હસ્થ્યે યો વ્રજત્યાશ્રમાન્તરે ।
ઉત્સૃજન્પરિગૃહ્ણંશ્ચ સોઽપિ સઙ્ગાન્ન મુચ્યતે ॥

આધિપત્યે તથા તુલ્યે નિગ્રહાનુગ્રહાત્મકે ।
રાજભિર્ભિક્ષુકાસ્તુલ્યા મુચ્યન્તે કેન હેતુના ॥

અથ સત્યાધિપત્યેઽપિ જ્ઞાનેનૈવેહ કેવલમ્ ।
મુચ્યન્તે કિં ન મુચ્યન્તે પદે પરમકે સ્થિતાઃ ॥

કાષાયધારણં મૌણ્ડ્યં ત્રિવિષ્ટબ્ધં કમણ્ડલુમ્ ।
લિઙ્ગાન્યુત્પથભૂતાનિ ન મોક્ષાયેતિ મે મતિઃ ॥

યદિ સત્યપિ લિઙ્ગેઽસ્મિઞ્જ્ઞાનમેવાત્ર કારણમ્ ।
નિર્મોક્ષાયેહ દુઃખસ્ય લિઙ્ગમાત્રં નિરર્થકમ્ ॥

અથવા દુઃખશૈથિલ્યં વીક્ષ્ય લિઙ્ગે કૃતા મતિઃ ।
કિં તદેવાર્થસામાન્યં છત્રાદિષુ ન લક્ષ્યતે ॥

આકિઞ્ચન્યે ન મોક્ષોસ્તિ કૈઞ્ચન્યે નાસ્તિ બન્ધનમ્ ।
કૈઞ્ચન્યે ચેતરે ચૈવ જન્તુર્જ્ઞાનેન મુચ્યતે ॥

તસ્માદ્ધર્માર્થકામેષુ તથા રાજ્યપરિગ્રહે ।
બન્ધનાયતનેષ્વેષુ વિદ્ધ્યબન્ધે પદે સ્થિતમ્ ॥

રાજ્યૈશ્વર્યમયઃ પાશઃ સ્નેહાયતનબન્ધનઃ ।
મોક્ષાશ્મનિશિતેનેહ ચ્છિન્નસ્ત્યાગાસિના મયા ॥

સોહમેવં ગતો મુક્તો જાતાસ્થસ્ત્વયિ ભિક્ષુકિ ।
અયથાર્થં હિ તે વર્ણં વક્ષ્યામિ શૃણુ તન્મમ ॥

સૌકુમાર્યં તથા રૂપં વપુરગ્ર્યં તથા વયઃ ।
તવૈતાનિ સમસ્તાનિ નિયમશ્ચેતિ સંશયઃ ॥

યચ્ચાપ્યનનુરૂપં તે લિઙ્ગસ્યાસ્ય વિચેષ્ટિતમ્ ।
મુક્તોઽયં સ્યાન્ન વેતિ સ્યાદ્ધર્ષિતો મત્પરિગ્રહઃ ॥

ન ચ કામસમાયુક્તે યુક્તેઽપ્યસ્તિ ત્રિદણ્ડકે ।
ન રક્ષ્યતે ત્વયા ચેદં ન મુક્તસ્યાસ્તિ ગોપના ॥

મત્પક્ષસંશ્રયાચ્ચાયં શૃણુ યસ્તે વ્યતિક્રમઃ ।
આશ્રયન્ત્યાઃ સ્વભાવેન મમ પૂર્વપરિગ્રહમ્ ॥

પ્રવેશસ્તે કૃતઃ કેન મમ રાષ્ટ્રે પુરેપિ વા ।
કસ્ય વા સન્નિકર્ષાત્ત્વં પ્રવિષ્ટા હૃદયં મમ ॥

વર્ણપ્રવરમુખ્યાઽસિ બ્રાહ્મણી ક્ષત્રિયસ્ત્વહમ્ ।
નાવયોરેકયોગોઽસ્તિ મા કૃથા વર્ણસન્કરમ્ ॥

વર્તસે મોક્ષધર્મેણ ત્વં ગાર્હસ્થ્યેઽહમાશ્રમે ।
અયં ચાપિ સુકષ્ટસ્તે દ્વિતીયાશ્રમસન્કરઃ ॥

સગોત્રાં વાઽસગોત્રાં વા ન વેદ ત્વાં ન વેત્થ મામ્ ।
સગોત્રમાવિશન્ત્યાસ્તે તૃતીયો ગોત્રસન્કરઃ ॥

અથ જીવતિ તે ભર્તા પ્રોષિતોપ્યથવા ક્વચિત્ ।
અગમ્યા પરભાર્યેતિ ચતુર્થો ધર્મસન્કરઃ ॥

સા ત્વમેતાન્યકાર્યાણિ કાર્યાપેક્ષા વ્યવસ્યસિ ।
અવિજ્ઞાનેન વા યુક્તા મિથ્યાજ્ઞાનેન વા પુનઃ ॥

અથવાપિ સ્વતન્ત્રાઽસિ સ્વદોષેણેહ કેનચિત્ ।
યદિ કિઞ્ચિચ્છ્રુતં તેઽસ્તિ સર્વં કૃતમનર્થકમ્ ॥

ઇદમન્યત્તૃતીયં યે ભાવસ્પર્શવિઘાતકમ્ ।
દુષ્ટાયાઽલક્ષ્યતે લિઙ્ગં વિવૃણ્વત્યા પ્રકાશિતમ્ ॥

ન મય્યેવાભિસન્ધિસ્તે જયૈષિણ્યા જયે કૃતઃ ।
યેયં મત્પરિષત્કૃત્સ્ના ચેતુમિચ્છસિ તામપિ ॥

તથાઽર્હતસ્તતશ્ચ ત્વં દૃષ્ટિં સ્વાં પ્રતિમુઞ્ચસિ ।
મત્પક્ષપ્રતિઘાતાય સ્વપક્ષોદ્ભવનાય ચ ॥

સા સ્વેનામર્ષજેન ત્વમૃદ્ધિમોહેન મોહિતા ।
ભૂયઃ સૃજસિ યોગાંસ્ત્વં વિષામૃતમિવૈકતામ્ ॥

ઇચ્છતોરત્ર યો લાભઃ સ્ત્રીપુંસોરમૃતોપમઃ ।
અલાભશ્ચાપિ રક્તસ્ય સોપિ દોષો વિષોષમઃ ॥

મા ત્યાક્ષીઃ સાધુ જાનીષ્વ સ્વશાસ્ત્રમનુપાલય ।
કૃતેયં હિ વિજિજ્ઞાસા મુક્તો નેતિ ત્વયા મમ ॥

એતત્સર્વં પ્રતિચ્છન્નં મયિ નાર્હસિ ગૂહિતમ્ । સા યદિ ત્વં સ્વકાર્યેણ યદ્યન્યસ્ય મહીપતેઃ ।
તત્ત્વમત્ર પ્રતિચ્છન્ના મયિ નાર્હસિ ગૂહિતમ્ ॥

ન રાજાનં મૃષા ગચ્છેન્ન દ્વિજાતિં કથઞ્ચન ।
ન સ્ત્રિયં સ્ત્રીગુણોપેતાં હન્યુર્હ્યેતે મૃષાગતાઃ ॥

રાજ્ઞાં હિ બલમૈશ્વર્યં બ્રહ્મ બ્રહ્મવિદાં બલમ્ ।
રૂપયૌવનસૌભાગ્યં સ્ત્રીણાં બલમનુત્તમમ્ ॥

અત એતૈર્બલૈરેવ બલિનઃ સ્વાર્થમિચ્છતા ।
આર્જવેનાભિગન્તવ્યા વિનાશાય હ્યનાર્જવમ્ ॥

સા ત્વં જાતિં શ્રુતં વૃત્તં ભાવં પ્રકૃતિમાત્મનઃ ।
કૃત્યમાગમને ચૈવ વક્તુમર્હસિ તત્ત્વતઃ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યેતૈરસુખૈર્વાક્યૈરયુક્તૈરસમઞ્જસૈઃ ।
પ્રત્યાદિષ્ટા નરેન્દ્રેણ સુલભા ન વ્યકમ્પત ॥

ઉક્તવાક્યે તુ નૃપતૌ સુલભા ચારુદર્શના ।
તતશ્ચારુતરં વાક્યં પ્રચક્રામાથ ભાષિતુમ્ ॥
સુલભોવાચ ।

નવભિર્નવભિશ્ચૈવ દોષૈર્વાગ્બુદ્ધિદૂષણૈઃ ।
અપેતમુપપન્નાર્થમષ્ટાદશગુણાન્વિતમ્ ॥

સૌક્ષ્મ્યં સાઙ્ખ્યક્રમૌ ચોભૌ નિર્ણયઃ સપ્રયોજનઃ ।
પઞ્ચૈતાન્યર્થજાતાનિ વાક્યમિત્યુચ્યતે નૃપ ॥

એષામેકૈકશોઽર્થાનાં સૌક્ષ્મ્યાદીનાં સ્વલક્ષણમ્ ।
શૃણુ સંસાર્યમાણાનાં પદાર્થપદવાક્યતઃ ॥

જ્ઞાનં જ્ઞેયેષુ ભિન્નેષુ યદા ભેદેન વર્તતે ।
તત્રાતિશયિની બુદ્ધિસ્તત્સૌક્ષ્મ્યમિતિ વર્તતે ॥

દોષાણાં ચ ગુણાનાં ચ પ્રમાણં પ્રવિભાગતઃ ।
કઞ્ચિદર્થમભિપ્રેત્ય સા સઙ્ખ્યેત્યુપધાર્યતામ્ ॥

ઇદં પૂર્વમિદં પશ્ચાદ્વક્તવ્યં યદ્વિવક્ષિતમ્ ।
ક્રમયોગં તમપ્યાહુર્વાક્યં વાક્યવિદો જનાઃ ॥

ધર્મકામાર્થમોક્ષેષુ પ્રતિજ્ઞાય વિશેષતઃ ।
ઇદં તદિતિ વાક્યાન્તે પ્રોચ્યતે સ વિનિર્ણયઃ ॥

ઇચ્છાદ્વેષભવૈર્દુઃખૈઃ પ્રકર્ષો યત્ર જાયતે ।
તત્ર યા નૃપતે વૃત્તિસ્તત્પ્રયોજનમિષ્યતે ॥

તાન્યેતાનિ યથોક્તાનિ સૌક્ષ્મ્યાદીનિ જનાધિપ ।
એકાર્થસમવેતાનિ વાક્યં મમ નિશામય ॥

ઉપેતાર્થમભિન્નાર્થં ન્યાયવૃત્તં ન ચાધિકમ્ ।
નાશ્લક્ષ્ણં ન ચ સન્દિગ્ધં વક્ષ્યામિ પરમં તતઃ ॥

ન ગુર્વક્ષરસંયુક્તં પરાઙ્યુખપદં ન ચ ।
નાનૃતં ન ત્રિવર્ગેણ વિરુદ્ધં નાપ્યસંસ્કૃતમ્ ॥

ન ન્યૂનં નષ્ટશબ્દં વા વ્યુત્ક્રમાભિહિતં ન ચ ।
સદોષમભિકલ્પેન નિષ્કારણમહેતુકમ્ ॥

કામાત્ક્રોધાદ્ભયાલ્લોભાદ્દૈન્યાચ્ચાનાર્થકાત્તથા ।
હ્રીતોઽનુક્રોશતો માનાન્ન વક્ષ્યામિ કથઞ્ચન ॥

વક્તા શ્રોતા ચ વાક્યં ચ યદા ત્વવિકલં નૃપ ।
સ મમેતિ વિવક્ષાયાં તદા સોર્થઃ પ્રકાશતે ॥

વક્તવ્યે તુ યદા વક્તા શ્રોતારમવમન્યતે ।
સ્વાર્થમાહ પરાર્થં તત્તદા વાક્યં ન રોહતિ ॥

અથ યઃ સ્વાર્થમુત્સૃજ્ય પરાર્થં પ્રાહ માનવઃ ।
વિશઙ્કા જાયતે તસ્મિન્વાક્યં તદપિ દોષવત્ ॥

યસ્તુ વક્તા દ્વયોરર્થમવિરુદ્ધં પ્રભાષતે ।
શ્રોતુશ્ચૈવાત્મનશ્ચૈવ સ વક્તા નેતરો નૃપ ॥

તદર્થવદિદં વાક્યમુપેતં વાક્યસમ્પદા ।
અવિક્ષિપ્તમના રાજન્નેકાગ્રઃ શ્રોતુમર્હસિ ॥

કાઽસિ કસ્ય કુતો વેતિ ત્વયાઽહમિતિ ચોદિતા । તત્રોત્તરમિદં વાક્યં રાજન્નેકમનાઃ શૃણુ ॥

યથા જતુ ચ કાષ્ઠં ચ પાંસવશ્ચોદબિન્દવઃ ।
સુશ્લિષ્ટાનિ તથા રાજન્પ્રાણિનામિહ સમ્ભવઃ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શો રસો રૂપં ગન્ધઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ચ । પૃથગાત્મા દશાત્માનં સંશ્લિષ્ટા જતુકાષ્ઠવત્ ।
ન ચૈષાં ચોદના કાચિદસ્તીત્યેષ વિનિશ્ચયઃ ॥

એકૈકસ્યેહ વિજ્ઞાનં નાસ્ત્યાત્મનિ તથા પરે ।
ન વેદ ચક્ષુશ્ચક્ષુષ્ટ્વં શ્રોત્રં નાત્મનિ વર્તતે ॥

તથૈવ વ્યભિચારેણ ન વર્તન્તે પરસ્પરમ્ ।
પ્રશ્લિષ્ટં ચ ન જાનન્તિ યથાઽપ ઇવ પાંવસઃ ॥

વાહ્યાનન્યાનપેક્ષન્તે ગુણાંસ્તાનપિ મે શૃણુ ।
રૂપં ચક્ષુઃ પ્રકાશશ્ચ દર્શને હેતવસ્ત્રયઃ ॥

યથૈવાત્ર તથાઽન્યેષુ જ્ઞાનજ્ઞેયેષુ હેતવઃ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયાન્તરેતસ્મિન્મનો નામાપરો ગુણઃ ॥

વિચારયતિ યેનાયં નિશ્ચયે સાધ્વસાધુની । દ્વાદશસ્ત્વપરસ્તત્ર બુદ્ધિર્નામ ગુણઃ સ્મૃતઃ ।
યેન્ન સંશયપૂર્વેષુ બોદ્ધવ્યેષુ વ્યવસ્યતિ ॥

અથ દ્વાદશકે તસ્મિન્સત્વં નામાપરો ગુણઃ ।
મહાસત્વોઽલ્પસત્વો વા જન્તુયેનાનુમીયતે ॥

ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ચાપ્યન્યો ગુણસ્તત ચતુર્દશઃ ।
મમાયમિતિ યેનાયં મન્યતે ન મમેતિ ચ ॥

અથ પઞ્ચદશો રાજન્ગુણસ્તત્રાપરઃ સ્મૃતઃ ।
પૃથક્કાલસમૂહસ્ય સામગ્ર્યં તદિહોચ્યતે ॥

ગુણસ્ત્વેકોઽપરસ્તત્ર સન્ઘાત ઇતિ ષોડશઃ ।
આકૃતિર્વ્યક્તિરિત્યેતૌ ગુણો યસ્મિન્સમાશ્રિતૌ ॥

સુખાસુખે જન્મમૃત્યૂ લાભાલાભૌ પ્રિયાપ્રિયે ।
ઇતિ ચૈકોનર્વિશોઽયં દ્વન્દ્વયોગ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

ઊર્ધ્વમેકોનર્વિશત્યા કાલો નામાપરો ગુણઃ ।
ઇતીમં વિદ્ધિ વિંશત્યા ભૂતાનાં પ્રભવાપ્યયમ્ ॥

વિંશકશ્ચૈવ સન્ઘાતો મહાભૂતાનિ પઞ્ચ ચ ।
સદસદ્ભવાયોગૌ તુ ગુણાવન્યૌ પ્રકાશકૌ ॥

ઇત્યેવં વિંશતિશ્ચૈવ ગુણાઃ સપ્ત ચ યે સ્મૃતાઃ ।
વિધિઃ શુક્રં બલં ચેતિ ત્રય એતે ગુણાઃ પરે ॥

એવં વિંશચ્ચ દશ ચ કલાઃ સંખ્યાનતઃ સ્મૃતાઃ ।
સમગ્રા યત્ર વર્તન્તે તચ્છરીરમિતિ સ્મૃતમ્ ॥

અવ્યક્તં પ્રકૃતિં ત્વાસાં કલાનાં કશ્ચિદિચ્છતિ ।
વ્યક્તં ચાસાં તથૈવાન્યઃ સ્થૂલદર્શી પ્રપશ્યતિ ॥

અવ્યક્તં યદિ વા વ્યક્તં દ્વયં વાઽથ ચતુષ્ટયમ્ ।
પ્રકૃતિં સર્વભૂતાનાં પશ્યન્ત્યધ્યાત્મચિન્તકાઃ ॥

સેયં પ્રકૃતિરવ્યક્તા કલાભિર્વ્યક્તતાં ગતા । તતોઽહં ત્વં ચ રાજેન્દ્ર ચે ચાપ્યન્તે શરીરિણઃ ।

વિન્દુન્યાસાદયોઽવસ્થાઃ શુક્રશોણિતસમ્ભવાઃ ।
યાસામેવ નિપાતેન કલલં નામ જાયતે ॥

કલલાદ્બુદ્બુદોત્પત્તિઃ પેશી વા બુદ્બુદાત્સ્મૃતા ।
પેશ્યાસ્ત્વઙ્ગાભિનિર્વૃત્તિર્નખરોમાણિ ચાઙ્ગતઃ ॥

સમ્પૂર્ણે નવમે માસિ જન્તોર્જાતસ્ય મૈથિલ ।
જાયતે નામરૂપત્વં સ્ત્રીપુમાન્વેતિ લિઙ્ગતઃ ॥

જાતમાત્રં તુ તદ્રૂપં દૃષ્ટ્વા તામ્રનખાઙ્ગુલિ ।
કૌમારં રૂપમાપન્નં રૂપવાનુપલભ્યતે ॥

કૌમારાદ્યૌવનં ચાપિ સ્થાવિર્યં ચાપિ યૌવનાત્ ।
અનેન ક્રમયોગેન પૂર્વં પૂર્વં ન લભ્યતે ॥

કલાનાં પૃથગર્થાનાં પ્રતિભેદઃ ક્ષણે ક્ષણે ।
વર્તતે સર્વભૂતેષુ સૌક્ષ્મ્યાત્તુ ન વિભાવ્યતે ॥

ન ચૈષામપ્યયો રાજઁલ્લક્ષ્યતે પ્રભવો ન ચ ।
અવસ્થાયામવસ્થાયાં દીપસ્યેવાર્ચિષો ગતિઃ ॥

તસ્યાપ્યેવમ્પ્રક્તારસ્ય સદશ્વસ્યેવ ધાવતઃ ।
અજસ્રં સર્વલોકસ્ય કઃ કુતો વા ન વા કુતઃ ॥

કસ્યેદં કસ્ય વા નેદં કુતો વેદં ન વા કુતઃ ।
સમ્બન્ધઃ કોઽસ્તિ ભૂતાનાં સ્વૈરપ્યવયવૈરિહ ॥

યથાઽદિત્યાન્મણેશ્ચાપિ વીરુદ્ભ્યશ્ચૈવ પાવકઃ ।
જાયન્ત્યેવં સમુદયાત્કલાનામિહ જન્તવઃ ॥

આત્મન્યેવાત્મનાઽત્માનં યથા ત્વમનુપશ્યસિ ।
એવમેવાત્મનાઽત્માનમન્યસ્મિન્કિં ન પશ્યસિ ॥

યદ્યાત્મનિ પરસ્મિંશ્ચ સમતામધ્યવસ્યસિ ।
અથ માં કાઽસિ કસ્યેતિ કિમર્થમનુપૃચ્છસિ ॥

ઇદં મે સ્યાદિદં નેતિ દ્વન્દ્વૈર્મુક્તસ્ય મૈથિલ ।
કાઽસિ કસ્ય કુતો વેતિ વચનૈઃ કિં પ્રયોજનમ્ ॥

રિપૌ મિત્રેઽથ મધ્યસ્થે વિજયે સન્ધિવિગ્રહે ।
કૃતવાન્યો મહીપાલઃ કિં તસ્મિન્મુક્તલક્ષણમ્ ॥

ત્રિવર્ગં સપ્તધા ન્યસ્તં યો ન વેદેહ કર્મસુ ।
સઙ્ગવાન્યસ્ત્રિવર્ગે ચ કિં તસ્મિન્મુક્તલક્ષણમ્ ॥

પ્રિયે વાઽપ્યપ્રિયે વાઽપિ દુર્બલે બલવત્યપિ ।
યસ્ય નાસ્તિ સમં ચક્ષુઃ કિં તસ્મિન્મક્તલક્ષણમ્ ॥

તદયુક્તસ્ય તે મોક્ષે યોઽભિમાનો ભવેન્નૃપ ।
સુહૃદ્ભિઃ સન્નિવાર્યસ્તેઽવિરક્તસ્યેવ ભેષજમ્ ॥

તાનિ તાન્યનુસન્દૃશ્ય સઙ્ગસ્થાનાન્યરિન્દમ્ ।
આત્મનાઽત્મનિ સમ્પશ્ય કિમન્યન્મુક્તલક્ષણમ્ ॥

ઇમાન્યન્યાનિ સૂક્ષ્માણિ મોક્ષમાશ્રિત્ય કેનચિત્ ।
ચતુરઙ્ગપ્રવૃત્તાનિ સઙ્ગસ્થાનાનિ મે શૃણુ ॥

ય ઇમાં પૃથિવીં કૃત્સ્નામેકચ્છત્રાં પ્રશાસ્તિ હ ।
એકમેવ સ વૈ રાજા પુરમધ્યાવસત્યુત ॥

તત્પુરે ચૈકમેવાસ્ય ગૃહં યદધિતિષ્ઠતિ ।
ગૃહે શયનમપ્યેકં નિશાયાં યત્ર લીયતે ॥

શય્યાર્ધં તસ્ય ચાપ્યત્ર સ્ત્રીપૂર્વમધિતિષ્ઠતિ ।
તદનેન પ્રસઙ્ગેન ફલેનાલ્પેન યુજ્યતે ॥

એવમેવોપભોગેષુ ભોજનાચ્છાદનેષુ ચ ।
ગુણેષ્વપરિમેયેષુ નિગ્રહાનુગ્રહં પ્રતિ ॥

પરતન્ત્રઃ સદા રાજા સ્વલ્પે સોઽપિ પ્રસજ્જતે ।
સન્ધિવિગ્રહયોગે ચ કુતો રાજ્ઞઃ સ્વતન્ત્રતા ॥

સ્ત્રીષુ ક્રીડાવિહારેષુ નિત્યમસ્યાસ્વતન્ત્રતા ।
મન્ત્રે ચામાત્યસહિતે કુતસ્તસ્ય સ્વતન્ત્રતા ॥

યદા હ્યાજ્ઞાપયત્યન્યાંસ્તત્રાસ્યોક્તા સ્વતન્ત્રતા ।
અવશઃ કાર્યતે તત્ર તસ્મિંસ્તસ્મિન્ગુણે સ્થિતઃ ॥

સ્વપ્નકામો ન લભતે સ્વપ્તું કાર્યાર્થિભિર્જનૈઃ ।
શયને ચાપ્યનુજ્ઞાતઃ સુપ્ત ઉત્થાપ્યતેઽવશઃ ॥

સ્નાહ્યાલભ પિબ પ્રાશ જુહુધ્યગીન્યજેત્યપિ ।
વદસ્વ શૃણુ ચાપીતિ વિવશઃ કાર્યતે પરૈઃ ॥

અભિગમ્યાભિગમ્યૈવં યાચન્તે સતતં નરાઃ ।
ન ચાપ્યુત્સહતે દાતું વિત્તરક્ષી મહાજનાન્ ॥

દાને કોશક્ષયોઽપ્યસ્ય વૈરં ચાસ્ય પ્રયચ્છતઃ ।
ક્ષણેનાસ્યોઽપવર્તન્તે દોષા વૈરાગ્યકારકાઃ ॥

પ્રાજ્ઞાઞ્શૂરાંસ્તથા વૈદ્યાનેકસ્થાનપિ શઙ્કતે ।
ભયમપ્યનયે રાજ્ઞો યૈશ્ચ નિત્યમુપાસ્યતે ॥

તથા ચૈતે પ્રદુષ્યન્તિ રાજન્યે કીર્તિતા મયા ।
તથૈવાસ્ય ભયં તેભ્યો જાયતે પશ્ય યાદૃશમ્ ॥

સર્વઃ સ્વેસ્વે ગૃહે રાજા સર્વઃ સ્વેસ્વે ગૃહે ગૃહી ।
નિગ્રહાનુગ્રહૌ કુર્વંસ્તુલ્યો જનક રાજભિઃ ॥

પુત્રા દારાસ્તથૈવાત્મા કોશો મિત્રાણિ સઞ્ચયાઃ ।
પરૈઃ સાધારણા હ્યેતે તૈસ્તૈરેવાસ્ય હેતુભિઃ ॥

હતો દેશઃ પુરં દગ્ધં પ્રધાનઃ કુઞ્જરો મૃતઃ ।
લોકસાધારણેષ્વેષુ મિથ્યાજ્ઞાનેન તપ્યતે ॥

અમુક્તો માનસૈર્દુઃખૈરિચ્છાદ્વેષપ્રિયોદ્ભવૈઃ ।
શિરોરોગાદિભી રોગૈસ્તથૈવ વિનિપાતિભિઃ ॥

દ્વન્દ્વૈસ્તૈસ્તૈરુપહતઃ સર્વતઃ પરિશઙ્કિતઃ ।
બહુભિઃ પ્રાર્થિતં રાજ્યમુપાસ્તે ગણયન્નિશાઃ ॥

તદલ્પસુખમત્યર્થં બહુદુઃખમસારવત્ ।
તૃણાગ્નિજ્વલનપ્રખ્યં ફેનબુદ્બુદસન્નિભમ્ ॥

કો રાજ્યમભિપદ્યેત પ્રાપ્ય ચોપશમં લભેત્ ।
મમેદમિતિ યચ્ચેદં પુરં રાષ્ટ્રં ચ મન્યસે ॥

બલં કોશમમાત્યાંશ્ચ કસ્યૈતાનિ ન વા નૃપ ।
મિત્રામાત્યપુરં રાષ્ટ્રં દણ્ડઃ કોશો મહીપતિઃ ॥

સપ્તાઙ્ગશ્ચૈષ સઙ્ઘાતો રાજ્યમિત્યુચ્યતે નૃપ । સપ્તાઙ્ગસ્યાસ્ય રાજ્યસ્ય ત્રિદણ્ડસ્યેવ તિષ્ઠતઃ ।
અન્યોન્યગુણયુક્તસ્ય કઃ કેન ગુણતોઽધિકઃ ॥

તેષુતેષુ હિ કાલેષુ તત્તદઙ્ગં વિશિષ્યતે ।
યેન યત્સિધ્યતે કાર્યં તત્પ્રાધાન્યાય કલ્પતે ॥

સપ્તાઙ્ગશ્ચૈવ સન્ઘાતસ્ત્રયશ્ચાન્યે નૃપોત્તમ ।
સમ્ભૂય દશવર્ગોઽયં ભુઙ્્ક્તે રાજ્યં હિ રાજવત્ ॥

યશ્ચ રાજા મહોત્સાહઃ ક્ષત્રધર્મે રતો ભવેત્ ।
સ તુષ્યેદ્દશભાગેન તતસ્ત્વન્યો દશાવરૈઃ ॥

નાસ્ત્યસાધારણો રાજા નાસ્તિ રાજ્યમરાજકમ્ ।
રાજ્યેઽસતિ કુતો ધર્મો ધર્મેઽસતિ કુતઃ પરમ્ ॥

યોપ્યત્ર પરમો ધર્મઃ પવિત્રં રાજરાજ્યયોઃ ।
પૃથિવી દક્ષિણા યસ્ય સોઽશ્વમેધો ન વિદ્યતે ॥

સાઽહમેતાનિ કર્માણિ રાજદુઃખાનિ મૈથિલ ।
સમર્થા શતશો વક્તુમથવાઽપિ સહસ્રશઃ ॥

સ્વદેહે નાભિષઙ્ગો મે કુતઃ પરપરિગ્રહે ।
ન મામેવંવિધાં યુક્તામીદૃશં વક્તુમર્હસિ ॥

નનુ નામ ત્વયા મોક્ષઃ કૃત્સ્નઃ પઞ્ચશિખાચ્છ્રુતઃ ।
સોપાયઃ સોપનિષદઃ સોપસઙ્ગઃ સનિશ્ચયઃ ॥

તસ્ય તે મુક્તસઙ્ગસ્ય પાશાનાક્રમ્ય તિષ્ઠતઃ ।
છત્રાદિષુ વિશેષેષુ પુનઃ સઙ્ગઃ કથં નૃપ ॥

શ્રુતં તે ન શ્રુતં મન્યે મૃષા વાઽપિ શ્રુતં શ્રુતમ્ ।
અથવા શ્રુતસન્કાશં શ્રુતમન્યચ્છ્રુતં ત્વયા ॥

અથાપીમાસુ સઞ્જ્ઞાસુ લૌકિકીષુ પ્રતિષ્ઠસે ।
અભિષઙ્ગાવરોધાભ્યાં બદ્ધસ્ત્વં પ્રાકૃતો યથા ॥

સત્વેનાનુપ્રવેશો હિ યોઽયં ત્વયિ કૃતો મયા ।
કિં તવાપકૃતં તત્ર યદિ મુક્તોઽસિ સર્વશઃ ॥

નિયમો હ્યેષુ ધર્મેષુ યતીનાં શૂન્યવાસિતા ।
શૂન્યમાવાસયન્ત્યા ચ મયા કિં કસ્ય દૂષિતમ્ ॥

ન પાણિભ્યાં ન બાહુભ્યાં પાદોરુભ્યાં ન ચાનઘ ।
ન ગાત્રાક્યવૈરન્યૈઃ સ્પૃશામિ ત્વાં નરાધિપ ॥

કુલે મહતિ જાતેન હ્રીમતા દીર્ઘદર્શિના ।
નૈતત્સદસિ વક્તવ્યં સદ્વાઽસદ્વા મિથઃ કૃતમ્ ॥

બ્રાહ્મણા ગુરવશ્ચેમે તથા માન્યા ગુરૂત્તમાઃ ।
ત્વં ચાથ ગુરુરપ્યેષામેવમન્યોન્યગૌરવમ્ ॥

તદેવમનુસન્દૃશ્ય વાચ્યાવાચ્યં પરીક્ષતા ।
સ્ત્રીપુંસોઃ સમવાયોઽયં ત્વયા વાચ્યો ન સંસદિ ॥

યથા પુષ્કરપર્ણસ્થં જલં તત્પર્ણસંસ્થિતમ્ ।
તિષ્ઠત્યસ્પૃશતી તદ્વત્ત્વપિ વત્સ્યામિ મૈથિલ ॥

યદિ ચાદ્ય સ્પૃશન્ત્યા મે સ્પર્શં જાનાસિ કઞ્ચન ।
જ્ઞાનં કૃતમબીજં તે કથં તેનેહ ભિક્ષુણા ॥

સ ગાર્હસ્થ્યાચ્ચ્યુતશ્ચ ત્વં મોક્ષં ચાનાપ્ય દુર્વિદમ્ ।
ઉભયોરન્તરાલે વૈ વર્તસે મોક્ષવાદિકઃ ॥

ન હિ મુક્તસ્ય મુક્તેન જ્ઞસ્યૈકત્વપૃથક્ત્વયોઃ ।
ભાવાભાવસમાયોગે જાયતે વર્ણસન્કરઃ ॥

વર્ણાશ્રમાઃ પૃથક્ત્વેન દૃષ્ટાર્થસ્યાપૃથક્ત્વતઃ ।
નાન્યદન્યદિતિ જ્ઞાત્વા નાન્યદન્યત્ર વર્તતે ॥

પાપૌ કુણ્ડં તથા કુણ્ડે પયઃ પયસિ મક્ષિકા ।
આશ્રિતાશ્રયયોગેન પૃથક્ત્વેનાશ્રિતાઃ પુનઃ ॥

ન તુ કુણ્ડે પયોભાવઃ પયશ્ચાપિ ન મક્ષિકા ।
સ્વયમેવાશ્રયન્ત્યેતે ભાવા ન તુ પરાશ્રયમ્ ॥

પૃથક્ત્વાદાશ્રમાણાં ચ વર્ણાન્યત્વે તથૈવ ચ ।
પરસ્પરપૃથક્ત્વાચ્ચ કથં તે વર્ણસન્કરઃ ॥

નાસ્મિ પર્ણોત્તમા જાત્યા ન વૈશ્યા નાવરા તથા ।
તવ રાજન્સવર્ણાઽસ્મિ શુદ્ધયોનિરવિપ્લુતા ॥

પ્રધાનો નામ રાજર્ષિર્વ્યક્તં તે શ્રોત્રમાગતઃ ।
કુલે તસ્ય સમુત્પન્નાં સુલભાં નામ વિદ્ધિ મામ્ ॥

દ્રોણશ્ચ શતશૃઙ્ગશ્ચ વક્રદ્ધારશ્ચ પર્વતઃ ।
મમ સત્રેષુ પૂર્વેષાં ચિતા મઘવતા સહ ॥

સાહં તસ્મિન્કુલે જાતા ભર્તર્યસતિ મદ્વિધે ।
વિનીતા મોક્ષધર્મેષુ ચરામ્યેકા મુનિવ્રતમ્ ॥

નાસ્મિ સત્રપ્રતિચ્છન્ના ન પરસ્વાભિમાનિની ।
ન ધર્મસન્કરકરી સ્વધર્મેઽસ્મિ દૃઢવ્રતા ॥

નાસ્થિરા સ્વપ્રતિજ્ઞાયાં નાસમીક્ષ્ય પ્રવાદિની ।
નાસમીક્ષ્યાગતા ચેહ ત્વત્સકાશં જનાધિપ ॥

મોક્ષે તે ભાવિતાં બુદ્ધિં શ્રુત્વાઽહં કુશલૈષિણી ।
તવ મોક્ષસ્ય ચાપ્યસ્ય જિજ્ઞાસાર્થમિહાગતા ॥

ન વર્ગસ્થા બ્રવીમ્યેતત્સ્વપક્ષપરપક્ષયોઃ ।
મુક્તો વિમુચ્યતે યશ્ચ શાન્તૌ યશ્ચ ન શામ્યતિ ॥

યથા શૂન્યે પુરાઽગારે ભિક્ષુરેકાં નિશાં વસેત્ ।
તથાઽહં ત્વચ્છરીરેઽસ્મિન્નિમાં વત્સ્યામિ શર્વરીમ્ ॥

સાઽહં માનપ્રદાનેન વાગાતિથ્યેન ચાર્ચિતા ।
સુપ્તા સુશરણં પ્રીતા શ્વો ગમિષ્યામિ મૈથિલ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઇત્યેતાનિ સ વાક્યાનિ હેતુમન્ત્યર્થવન્તિ ચ ।
શ્રુત્વા નાધિજગૌ રાજા કિઞ્ચિદન્યદતઃ પરં ॥