Mahabharata · Chapter 12.315
dharmādharmavimuktaṃ yadvimuktaṃ sarvasaṃśayāt /
janmamṛtyuvimuktaṃ ca vimuktaṃ puṇyapāpayoḥ //
yacchivaṃ nityamabhayaṃ nityamakṣaramavyayam /
śuci nityamanāyāsaṃ tadbhavānvaktumarhati //
bhīṣma uvāca /
atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam /
yājñavalkyasya saṃvādaṃ janakasya ca bhārata //
yājñavalkyamṛṣiśreṣṭhaṃ daivarātirmahāyaśāḥ /
papraccha janako rājā praśnaṃ praśnavidāṃvaraḥ //
janaka uvāca /
katīndriyāṇi viprarṣe kati prakṛtayaḥ smṛtāḥ /
kimavyaktaṃ paraṃ brahma tasmācca paratastu kim //
prabhavaṃ cāpyayaṃ caiva kālasaṅkhyāṃ tathaiva ca /
vaktumarhasi viprendra tvadanugrahakāṅkṣiṇaḥ //
ajñānātparipṛcchāmi tvaṃ hi jñānamayo nidhiḥ /
tadahaṃ śrotumicchāmi sarvametadasaṃśayam //
yājñavalkya uvāca /
śrūyatāmavanīpāla yadetadanupṛcchasi /
yogānāṃ paramaṃ jñānaṃ sāṅkhyānāṃ ca viśeṣataḥ //
ta tavāviditaṃ kiñcinmāṃ tu jijñāsate bhavān /
pṛṣṭena cāpi vaktavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ //
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāścāpi ṣoḍaśa /
āsāṃ tu sapta vyaktāni prāhuradhyātmacintakāḥ //
avyaktaṃ ca mahāṃścaiva tathā'hankāra eva ca /
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam //
etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārānapi me śṛṇu /
śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam //
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca /
vākca hastau ca pādau ca pāyurmeḍhraṃ tathaiva ca //
ete viśeṣā rājendrā mahābhūteṣu pañcasu /
buddhīndriyāṇyathaitāni saviśeṣāṇi maithila //
manaḥ ṣoḍaśakaṃ prāhuradhyātmagaticintakāḥ /
tvaṃ caivānye ca vidvāṃsastattvabuddhiviśāradāḥ //
avyaktācca mahānātmā samutpadyati pārthiva /
prathamaṃ sargamityetadāhuḥ prādhānikaṃ budhāḥ //
mahataścāpyahankāra utpadyati narādhipa /
dvitīyaṃ sargamityāhuretadbuddhyātmakaṃ smṛtam //
ahankārācca sambhūtaṃ mano bhūtaguṇātmakam /
tṛtīyaḥ sarga ityeṣa āhankārika ucyate //
manasastu samudbhūtā mahābhūtā narādhipa /
caturthaṃ sargamityetanmānasaṃ cintanātmakam //
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca /
pañcamaṃ sargamityāhurbhautikaṃ bhūtacintakāḥ //
śrotraṃ tvakcaiva cakṣuśca jihvā ghrāṇaṃ ca pañcamam /
sargaṃ tu ṣaṣṭhamityāhurbahucintātmakaṃ smṛtam //
adhaḥ śrotrendriyagrāma utpadyadi narādhipa /
saptamaṃ sargamityāhuretadaindriyakaṃ smṛtam //
ūrdhvaṃ srotastathā tiryagutpadyati narādhipa /
aṣṭamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ smṛtam //
tiryaksrotastvadhaḥsrota utpadyati narādhipa /
navamaṃ sargamityāhuretadārjavakaṃ budhāḥ //
ete vai nava sargā hi tattvāni ca narādhipa /
caturviśatiruktāni yathāśrutinidarśanam //
ata ūrdhvaṃ mahārāja guṇasyaitasya tattvataḥ /
mahātmabhiranuproktāṃ kālasaṅkhyāṃ nibodha me //
Original text: Mahābhārata (southern recension) · Edition: Śrīman Mahābhāratam, ed. T. R. Krishnacharya and T. R. Vyasacharya, Nirnaya Sagar Press, Bombay 1906–1910; e-text by SARIT (Shrinivasa Varakhedi and others) · SARIT: Search and Retrieval of Indic Texts · SARIT (e-text) via Internet Archive · CC BY-SA 3.0