મહાભારત · અધ્યાય 12.315

ધર્માધર્મવિમુક્તં યદ્વિમુક્તં સર્વસંશયાત્ ।
જન્મમૃત્યુવિમુક્તં ચ વિમુક્તં પુણ્યપાપયોઃ ॥

યચ્છિવં નિત્યમભયં નિત્યમક્ષરમવ્યયમ્ ।
શુચિ નિત્યમનાયાસં તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્ર તે વર્તયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય સંવાદં જનકસ્ય ચ ભારત ॥

યાજ્ઞવલ્ક્યમૃષિશ્રેષ્ઠં દૈવરાતિર્મહાયશાઃ ।
પપ્રચ્છ જનકો રાજા પ્રશ્નં પ્રશ્નવિદાંવરઃ ॥
જનક ઉવાચ ।

કતીન્દ્રિયાણિ વિપ્રર્ષે કતિ પ્રકૃતયઃ સ્મૃતાઃ ।
કિમવ્યક્તં પરં બ્રહ્મ તસ્માચ્ચ પરતસ્તુ કિમ્ ॥

પ્રભવં ચાપ્યયં ચૈવ કાલસઙ્ખ્યાં તથૈવ ચ ।
વક્તુમર્હસિ વિપ્રેન્દ્ર ત્વદનુગ્રહકાઙ્ક્ષિણઃ ॥

અજ્ઞાનાત્પરિપૃચ્છામિ ત્વં હિ જ્ઞાનમયો નિધિઃ ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ સર્વમેતદસંશયમ્ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ।

શ્રૂયતામવનીપાલ યદેતદનુપૃચ્છસિ ।
યોગાનાં પરમં જ્ઞાનં સાઙ્ખ્યાનાં ચ વિશેષતઃ ॥

ત તવાવિદિતં કિઞ્ચિન્માં તુ જિજ્ઞાસતે ભવાન્ ।
પૃષ્ટેન ચાપિ વક્તવ્યમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ॥

અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ પ્રોક્તા વિકારાશ્ચાપિ ષોડશ ।
આસાં તુ સપ્ત વ્યક્તાનિ પ્રાહુરધ્યાત્મચિન્તકાઃ ॥

અવ્યક્તં ચ મહાંશ્ચૈવ તથાઽહન્કાર એવ ચ ।
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્ ॥

એતાઃ પ્રકૃતયસ્ત્વષ્ટૌ વિકારાનપિ મે શૃણુ ।
શ્રોત્રં ત્વક્ચૈવ ચક્ષુશ્ચ જિહ્વા ઘ્રાણં ચ પઞ્ચમમ્ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધસ્તથૈવ ચ ।
વાક્ચ હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ પાયુર્મેઢ્રં તથૈવ ચ ॥

એતે વિશેષા રાજેન્દ્રા મહાભૂતેષુ પઞ્ચસુ ।
બુદ્ધીન્દ્રિયાણ્યથૈતાનિ સવિશેષાણિ મૈથિલ ॥

મનઃ ષોડશકં પ્રાહુરધ્યાત્મગતિચિન્તકાઃ ।
ત્વં ચૈવાન્યે ચ વિદ્વાંસસ્તત્ત્વબુદ્ધિવિશારદાઃ ॥

અવ્યક્તાચ્ચ મહાનાત્મા સમુત્પદ્યતિ પાર્થિવ ।
પ્રથમં સર્ગમિત્યેતદાહુઃ પ્રાધાનિકં બુધાઃ ॥

મહતશ્ચાપ્યહન્કાર ઉત્પદ્યતિ નરાધિપ ।
દ્વિતીયં સર્ગમિત્યાહુરેતદ્બુદ્ધ્યાત્મકં સ્મૃતમ્ ॥

અહન્કારાચ્ચ સમ્ભૂતં મનો ભૂતગુણાત્મકમ્ ।
તૃતીયઃ સર્ગ ઇત્યેષ આહન્કારિક ઉચ્યતે ॥

મનસસ્તુ સમુદ્ભૂતા મહાભૂતા નરાધિપ ।
ચતુર્થં સર્ગમિત્યેતન્માનસં ચિન્તનાત્મકમ્ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધસ્તથૈવ ચ ।
પઞ્ચમં સર્ગમિત્યાહુર્ભૌતિકં ભૂતચિન્તકાઃ ॥

શ્રોત્રં ત્વક્ચૈવ ચક્ષુશ્ચ જિહ્વા ઘ્રાણં ચ પઞ્ચમમ્ ।
સર્ગં તુ ષષ્ઠમિત્યાહુર્બહુચિન્તાત્મકં સ્મૃતમ્ ॥

અધઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયગ્રામ ઉત્પદ્યદિ નરાધિપ ।
સપ્તમં સર્ગમિત્યાહુરેતદૈન્દ્રિયકં સ્મૃતમ્ ॥

ઊર્ધ્વં સ્રોતસ્તથા તિર્યગુત્પદ્યતિ નરાધિપ ।
અષ્ટમં સર્ગમિત્યાહુરેતદાર્જવકં સ્મૃતમ્ ॥

તિર્યક્સ્રોતસ્ત્વધઃસ્રોત ઉત્પદ્યતિ નરાધિપ ।
નવમં સર્ગમિત્યાહુરેતદાર્જવકં બુધાઃ ॥

એતે વૈ નવ સર્ગા હિ તત્ત્વાનિ ચ નરાધિપ ।
ચતુર્વિશતિરુક્તાનિ યથાશ્રુતિનિદર્શનમ્ ॥

અત ઊર્ધ્વં મહારાજ ગુણસ્યૈતસ્ય તત્ત્વતઃ ।
મહાત્મભિરનુપ્રોક્તાં કાલસઙ્ખ્યાં નિબોધ મે ॥