મહાભારત · અધ્યાય 12.311

માનાત્વૈકત્વમિત્યુક્તં ત્વયૈતદૃષિસત્તમ ।
પશ્યામિ વાભિસન્દિગ્ધમેતયોર્વૈ નિદર્શનમ્ ॥

તથાઽબુદ્ધપ્રબુદ્ધાભ્યાં બુધ્યમાનસ્ય ચાનઘ ।
સ્થૂલબુદ્ધ્યા ન પશ્યામિ તત્ત્વમેતન્ન સંશયઃ ॥

અક્ષરક્ષરયોર્યુક્તં ત્વયા યદપિ કારણમ્ ।
તદપ્યસ્થિરબુદ્ધિત્વાત્પ્રનષ્ટમિવ મેઽનઘ ॥

તદેત્તચ્છ્રોતુમિચ્છામિ નાનાત્વૈકત્વદર્શનમ્ ।
પ્રબુદ્ધમપ્રબુદ્ધં ચ બુધ્યમાનં ચ તત્ત્વતઃ ॥

વિદ્યાવિદ્યે ચ ભગવન્નક્ષરં ક્ષરમેવ ચ ।
સાઙ્ખ્યં યોગં ચ કાર્ત્સ્ન્યેન પૃથક્ચૈવાપૃથક્ચ હ ॥
વસિષ્ઠ ઉવાચ ।

હન્ત તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ યદેતદનુપૃચ્છસિ ।
યોગકૃત્યં મહારાજ પૃથગેવ શૃણુષ્વ મે ॥

યોગકૃત્યં તુ યોગાનાં ધ્યાનમેવ પરં બલમ્ ।
તચ્ચાપિ દ્વિવિધં ધ્યાનમાહુર્વેદવિદો જનાઃ ॥

એકાગ્રતા ચ મનસઃ પ્રાણાયામસ્તથૈવ ચ ।
પ્રાણાયામસ્તુ સગુણો નિર્ગુણો મનસસ્તથા ॥

મૂત્રોત્સર્ગપુરીષે ચ ભોજને ચ નરાધિપ ।
દ્વિકાલં નાભિયુજ્જીત શેષં યુઞ્જીત તત્પરઃ ॥

ઇન્દ્રિયાણીન્દ્રિયાર્થેભ્યો નિવર્ત્ય મનસા મુનિઃ ।
દશદ્વાદશભિર્વાપિ ચતુર્વિશાત્પરં તતઃ ॥

તં ચોદનાભિર્મતિમાનાત્માનં ચોદયેદથ ।
તિષ્ઠન્તમજરં યં તુ યત્તદુક્તં મનીષિભિઃ ॥

તૈશ્ચાત્મા સતતં યોજ્ય ઇત્યેવમનુશુશ્રુમ્ ।
દ્રુતં હ્યહીનમનસો નાન્યથેતિ વિનિશ્ચયઃ ॥

વિમુક્તઃ સર્વસઙ્ગેભ્યો લધ્વાહારો જિતેન્દ્રિયઃ ॥
પૂર્વરાત્રેઽપરરાત્રે ચ ધારયેત મનોઽત્મનિ ॥

સ્થિરીકૃત્યેન્દ્રિયગ્રામં મનસા મિથિલેશ્વર ।
મનો બુદ્ધ્યા સ્થિરં કૃત્વા પાષાણ ઇવ નિશ્ચલઃ ॥

સ્થાણુવચ્ચાપ્યકમ્પઃ સ્યાદ્દારુવચ્ચાપિ નિશ્ચલઃ ।
બુધા વિધિવિધાનજ્ઞાસ્તદા યુક્તં પ્રચક્ષતે ॥

ન શૃણોતિ ન ચાઘ્રાતિ ન રસ્યતિ ન પશ્યતિ ।
ન ચ સ્પર્શં વિજાનાતિ ન સન્કલ્પયતે મનઃ ॥

ન ચાભિમન્યતે કિઞ્ચિન્ન ચ બુધ્યતિ કાષ્ઠવત્ ।
તદા પ્રકૃતિમાપન્નં યુક્તમાહુર્મનીષિણઃ ॥

નિર્વાતે હિ યથા દીપ્યન્દીપસ્તદ્વત્પ્રકાશતે ।
નિર્લિઙ્ગો વિચલશ્ચોર્ધ્વં ન તિર્યગ્ગતિમાપ્નુયાત્ ॥

તદા તમનુપશ્યેત યસ્મિન્દૃષ્ટે તુ કથ્યતે ।
હૃદયસ્થોઽન્તરાત્મેતિ જ્ઞેયો જ્ઞસ્તાત મદ્વિધૈઃ ॥

વિધૂમ ઇવ સપ્તાર્ચિરાદિત્ય ઇવ રશ્મિમાન્ ।
વૈદ્યુતોઽગ્નિરિવાકાશે દૃશ્યતેઽત્મા તથાઽત્મનિ ॥

સમ્પશ્યન્તિ મહાત્માનો ધૃતિમન્તો મનીષિણઃ ।
બ્રાહ્મણા બ્રહ્મયોનિસ્થા હ્યયોનિમમૃતાત્મકમ્ ॥

તદેવાહુરણુભ્યોઽણુ તન્મહદ્ભ્યો મહત્તરમ્ ।
તત્તત્ર સર્વભૂતેષુ ધ્રુવં તિષ્ઠન્ન દૃશ્યતે ॥

બુદ્ધિદ્રવ્યેણ દૃશ્યેત મનોદીપેન લોકકૃત્ ।
મહતસ્તમસસ્તાત પારે તિષ્ઠન્ન તામસઃ ॥

સ ચ માનસ ઇત્યુક્તસ્તત્વજ્ઞૈર્વેદપારગૈઃ ।
વિમલો વિતમસ્કશ્ચ નિર્લિઙ્ગોઽલિઙ્ગસઞ્જ્ઞકઃ ॥

યોગમેતત્તુ યોગાનાં મન્યે યોગસ્ય લક્ષણમ્ ।
એવં પશ્યં પ્રપશ્યન્તિ આત્મસ્થમજરં પરમ્ ॥

યોગદર્શનમેતાવદુક્તં તે તત્વતો મયા ।
સાઙ્ખ્યાજ્ઞાનં પ્રવક્ષ્યામિ પરિસંખ્યાનદર્શનમ્ ॥

અવ્યક્તમાહુઃ પ્રકૃતિં પરાં પ્રકૃતિવાદિનઃ ।
તસ્માન્મહત્સમુત્પન્નં દ્વિતીયં રાજસત્તમ ॥

અહન્કારસ્તુ મહતસ્તૃતીય ઇતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
પઞ્ચભૂતાન્યહન્કારાદાહુઃ સાઙ્ખ્યનિદર્શિનઃ ॥

એતાઃ પ્રકૃતયશ્ચાષ્ટૌ વિકારાશ્ચાપિ ષોડશ ।
પઞ્ચ ચૈવ વિશેષા વૈ તથા પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ચ ॥

એતાવદેવ તત્ત્વાનાં સાઙ્ખ્યા આહુર્મનીષિણઃ ।
સાઙ્ખ્યે વિધિવિધાનજ્ઞા નિત્યં સાઙ્ખ્યપથે રતાઃ ॥

યસ્માદ્યદભિજાયેત તત્તત્રૈવ પ્રલીયતે ।
લીયન્તે પ્રતિલોમાનિ સૃજ્યન્તે ચાન્તરાત્મના ॥

અનુલોમેન જાયન્તે લીયન્તે પ્રતિલોમતઃ ।
ગુણા ગુણેષુ સતતં સાગરસ્યોર્મયો યથા ॥

સર્વપ્રલય એતાવાન્પ્રકૃતેર્નૃપસત્તમ ।
એકત્વં પ્રલયે ચાસ્ય બહુત્વં ચ યદાઽસૃજત્ ॥

એવમેવ ચ રાજેન્દ્ર વિજ્ઞેયં જ્ઞેયચિન્તકૈઃ ।
અધિષ્ઠાતા ય ઇત્યુક્તસ્તસ્યાપ્યેતન્નિદર્શનમ્ ॥

એકત્વં ચ બહુત્વં ચ પ્રકૃતેરનુતત્ત્વવાન્ ।
એકત્વં પ્રલયે ચાસ્ય બહુત્વં ચ પ્રવર્તનાત્ ॥

બહુધાઽત્માનમકરોત્પ્રકૃતિઃ પ્રસાવત્મિકા ।
તચ્ચ ક્ષેત્રં મહાનાત્મા પઞ્ચવિંશોઽધિતિષ્ઠતિ ॥

અધિષ્ઠાતેતિ રાજેન્દ્ર પ્રોચ્યતે યતિસત્તમૈઃ ।
અધિષ્ઠાનાદધિષ્ઠાતા ક્ષેત્રાણામિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

ક્ષેત્રં જાનાતિ ચાવ્યક્તં ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ ચોચ્યતે ।
અવ્યક્તકે પુરે શેતે પુરુષશ્ચેતિ કથ્યતે ॥

અન્યદેવ ચ ક્ષેત્રં સ્યાદન્યઃ ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે ।
ક્ષેત્રમવ્યક્તમિત્યુક્તં જ્ઞાતા વૈ પઞ્ચવિંશકઃ ॥

અન્યદેવ વચો જ્ઞાનં સ્યાદન્યજ્જ્ઞેયમુચ્યતે ।
જ્ઞાનમવ્યક્તમિત્યુક્તં જ્ઞેયો વૈ પઞ્ચવિંશકઃ ॥

અવ્યક્તં ક્ષેત્રમિત્યુક્તં યથાસત્વં તથેશ્વરમ્ ।
અનીશ્વરમતત્ત્વં ચ તત્ત્વં તત્પઞ્ચવિંશકમ્ ॥

સાઙ્ખ્યદર્શનમેતાવત્પરિસઙ્ખ્યાનદર્શનમ્ ।
સાઙ્ખ્યાઃ પ્રકુર્વતે ચૈવ પ્રકૃતિં ચ પ્રચક્ષતે ॥

તત્ત્વાનિ ચ ચતુર્વિશત્પરિસંખ્યાય તત્ત્વતઃ ।
સાઙ્ખ્યાઃ સહ પ્રકૃત્યા તુ નિસ્તત્ત્વઃ પઞ્ચવિંશકઃ ॥

પઞ્ચવિંશો પ્રબુદ્ધાત્મા બુધ્યમાન ઇતિ સ્મૃતઃ ।
યદા તુ બુધ્યતેઽત્માનં તદા ભવતિ કેવલઃ ॥

સમ્યગ્દર્શનમેતાવદ્ભાષિતં તવ તત્ત્વતઃ ।
એવમેતદ્વિજાનન્તઃ સામ્યતાં પ્રતિયાન્ત્યુત ॥

સમ્યઙ્ગિદર્શનં નામ પ્રત્યક્ષં પ્રકૃતેસ્તથા ।
ગુણતત્ત્વાદ્યથૈતાનિ નિર્ગુણોઽન્યસ્તથા ભવેત્ ॥

ન ત્વેવં વર્તમાનાનામવૃત્તિર્વિદ્યતે પુનઃ ।
વિદ્યતેઽક્ષરભાવત્વે સ પરાત્પરમવ્યયમ્ ॥

પશ્યેરન્નેકમતયો ન સમ્પક્તેષુ દર્શનમ્ ।
તેઽવ્યક્તં પ્રતિપદ્યન્તે પુનઃ પુનરરિન્દમ્ ॥

સર્વમેતદ્વિજાનન્તો નાસર્વસ્ય પ્રબોધનાત્ ।
વ્યક્તીભૂતા ભવિષ્યન્તિ વ્યક્તસ્ય વશવર્તિનઃ ॥

સર્વમવર્યક્તમિત્યુક્તમસર્વઃ પઞ્ચવિંશકઃ ।
ય એનમભિજાનન્તિ ન ભયં તેષુ વિદ્યતે ॥