મહાભારત · અધ્યાય 12.306

સાઙ્ખ્યે યોગે ચ મે તાત વિશેષં વક્તુમર્હસિ ।
તવ ધર્મજ્ઞ સર્વં હિ વિદિતં કુરુસત્તમ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

સાઙ્ખ્યાઃ સાઙ્ખ્યં પ્રશંસન્તિ યોગા યોગં દ્વિજાતયઃ ।
વદન્તિ કારણં શ્રેષ્ઠં સ્વપક્ષોદ્ભાવનાય વૈ ॥

અનીશ્વરઃ કથં મુચ્યેદિત્યેવં શત્રુસૂદન ।
વદન્તિ કારણશ્રૈષ્ઠ્યં યોગાઃ સમ્યઙ્ભનીષિણઃ ॥

વદન્તિ કારણં ચેદં સાઙ્ખ્યાઃ સમ્યગ્દ્વિજાતયઃ ।
વિજ્ઞાયેહ ગતીઃ સર્વા વિરક્તો વિષયેષુ યઃ ॥

ઊર્ધ્વં ચ દેહાત્સુવ્યક્તં વિમુચ્યેદિતિ નાન્યથા ।
એતદાહુર્મહાપ્રાજ્ઞાઃ સાઙ્ખ્યં વૈ મોક્ષદર્શનમ્ ॥

સ્વપક્ષે કારણં ગ્રાહ્યં સમર્થં વચનં હિતમ્ ।
શિષ્ટાનાં હિ મતં ગ્રાહ્યં ત્વદ્વિધૈઃ શિષ્ટસમ્મતૈઃ ॥

પ્રત્યક્ષહેતવો યોગાઃ સાઙ્ખ્યાઃ શાસ્ત્રવિનિશ્ચયાઃ ।
ઉભે ચૈતે મતે તત્ત્વે મમ તાત યુધિષ્ઠિર ॥

ઉભે ચૈતે મતે જ્ઞાને નૃપતે શિષ્ટસમ્મતે ।
અનુષ્ઠિતે યથાશાસ્ત્રં નયેતાં પરમાં ગતિમ્ ॥

તુલ્યં શૌચં તયોરેકં દયા ભૂતેષુ ચાનઘ । વ્રતાનાં ધારણં તુલ્યં દર્શનં ન સમં તયોઃ ।
તયોસ્તુ દર્શનં સમ્યક્સૂક્ષ્માભાવે પ્રસજ્યતે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

યદિ તુલ્યં વ્રતં શૌચં દયા ચાત્ર ફલં તથા ।
ન તુલ્યં દર્શનં કસ્માત્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

રાગં મોહં તથા સ્નેહં કામં ક્રોધં ચ કેવલમ્ ।
યોગાચ્છિત્ત્વા તતો દોષાન્પઞ્ચૈતાન્પ્રાપ્નુવન્તિ તે ॥

યથા ચાનિમિષાઃ સ્થૂલા જાલં છિત્ત્વા પુનર્જલમ્ ।
પ્રાપ્નુવન્તિ તથા યોગાસ્તત્પદં વીતકલ્મષાઃ ॥

તથૈવ વાગુરાં છિત્ત્વા બલવન્તો યથા મૃગાઃ ।
પ્રાપ્નુયુર્વિમલં માર્ગં વિમુક્તાઃ સર્વબન્ધનૈઃ ॥

લોભજાનિ તથા રાજન્બન્ધનાનિ બલાન્વિતાઃ ।
છિત્ત્વા યોગાત્પરં માર્ગં ગચ્છન્તિ વિમલં શિવમ્ ॥

અબલાશ્ચ મૃગા રાજન્વાગુરાસુ યથા પરે ।
વિનશ્યન્તિ ન સન્દેહસ્તદ્વદ્યોગબલાદૃતે ॥

બલહીનાશ્ચ કૌન્તેય યથા જાલં ગતા ઝષાઃ ।
અન્તં ગચ્છન્તિ રાજેન્દ્ર યોગાસ્તદ્વત્સુદુર્બલાઃ ॥

યથા ચ શકુનાઃ સૂક્ષ્મં પ્રાપ્ય જાલમરિન્દમ ।
તત્ર સક્તા વિપદ્યન્તે મુચ્યન્તે ચ બલાન્વિતાઃ ॥

કર્મજૈર્બન્ધનૈર્બદ્ધાસ્તદ્વદ્યોગાઃ પરન્તપ ।
અબલા વૈ વિનશ્યન્તિ મુચ્યન્તે ચ બલાન્વિતાઃ ॥

અલ્પકશ્ચ યથા રાજન્વહ્નિઃ શામ્યતિ દુર્બલઃ ।
આક્રાન્ત ઇન્ધનૈઃ સ્થૂલૈસ્તદ્વદ્યોગો બલઃ પ્રભો ॥

સ એવ ચ યદા રાજન્વહ્નિર્જાતબલઃ પુનઃ ।
સમીરણયુતઃ ક્ષિપ્રં દહેત્કૃત્સ્નાં મહીમપિ ॥

તદ્વજ્જાતબલો યોગી દીપ્તતેજા મહાબલઃ ।
અન્તકાલ ઇવાદિત્યઃ કૃત્સ્નં સંશોષયેજ્જગત્ ॥

દુર્બલશ્ચ યથા રાજન્સ્રોતસા હિયતે નરઃ ।
બલહીનસ્તથા યોગો વિષયૈર્હ્રિયતેઽવશઃ ॥

તદેવ ચ મહાસ્રોતો વિષ્ટમ્ભયતિ વારણઃ ।
તદ્વદ્યોગબલં લબ્ધ્વા વ્યૂહતે વિષયાન્બહૂન્ ॥

વિશન્તિ ચાવશાઃ પાર્થ યોગાદ્યોગબલાન્વિતાઃ ।
પ્રજાપતીનૃષીન્દેવાન્મહાભૂતાનિ ચેશ્વરાઃ ॥

ન યમો નાન્તકઃ ક્રુદ્ધો ન નૃત્યુર્ભીમવિક્રમઃ ।
ઈશતે નૃપતે સર્વે યોગસ્યામિતતેજસઃ ॥

આત્મનાં ચ સહસ્રાણિ બહૂનિ ભરતર્ષભ ।
યોગઃ કુર્યાદ્બલં પ્રાપ્ય તૈશ્ચ સર્વૈર્મહીં ચરેત્ ॥

પ્રાપ્નુયાદ્વિષયાન્કશ્ચિત્પુનશ્ચોગ્રં તપશ્ચરેત્ ।
સન્ક્ષિપેચ્ચ પુનસ્તાત સૂર્યસ્તેતોગુણાનિવ ॥

બલસ્થસ્ય હિ યોગસ્ય બન્ધનેશસ્ય પાર્થિવ ।
વિમોક્ષે પ્રભવિષ્ણુત્વમુપપન્નમસંશયમ્ ॥

બલાનિ યોગપ્રાપ્તાનિ મયૈતાનિ વિશામ્પતે ।
નિદર્શનાર્થં સૂક્ષ્માણિ વક્ષ્યામિ ચ પુનસ્તવ ॥

આત્મનશ્ચ સમાધાને ધારણાં પ્રતિ વા વિભો ।
નિદર્શનાનિ સૂક્ષ્માણિ શૃણુ મે ભરતર્ષભ ॥

અપ્રમત્તો યથા ધન્વી લક્ષ્યં હન્તિ સમાહિતઃ ।
યુક્તઃ સમ્યક્તથા યોગી મોક્ષં પ્રાપ્નોત્યસશયમ્ ॥

સ્નેહપૂર્ણે યથા પાત્રે મન આધાય નિશ્ચલમ્ ।
પુરુષો યુક્ત આરોહેત્સોપાનં યુક્તમાનસઃ ॥

યુક્તસ્તથાઽયમાત્માનં યોગઃ ષાર્થિવ નિશ્ચલમ્ ।
કરોત્યમલમાત્માનં ભાસ્કરોપમદર્શનમ્ ॥

યથા ચ નાવં કૌન્તેય કર્ણધારઃ સમાહિતઃ ।
મહાર્ણવગતાં શીઘ્રં નયેત્પાર્થિવ પત્તનમ્ ॥

તદ્વદાત્મસમાધાનં યુક્ત્વા યોગેન તત્વવિત્ ।
દુર્ગમં સ્થાનમાપ્નોતિ હિત્વા દેહમિમં નૃપ ॥

સારથિશ્ચ યથા યુક્ત્વા સદશ્વાન્સુસમાહિતઃ ।
દેશમિષ્ટં નયત્યાશુ ધન્વિનં પુરુષર્ષભ ॥

તથૈવ નૃપતે યોગી ધારણાસુ સમાહિતઃ ।
પ્રાપ્નોત્યાશુ પરં સ્થાનં લક્ષં મુક્ત ઇવાશુગઃ ॥

આવેશ્યાત્મનિ ચાત્માનં યોગી તિષ્ઠતિ યોચલઃ ।
પાપં હન્તિ પુનીતાનાં પદમાપ્નોતિ સોઽજરમ્ ॥

નાભ્યાં કણ્ઠે ચ શીર્ષે ચ હૃદિ વક્ષસિ પાર્શ્વયોઃ ।
દર્શને શ્રવણે ચાપિ ઘ્રાણે ચામિતવિક્રમ ॥

સ્થાનેષ્વેતેષુ યો યોગી મહાવ્રતસમાહિતઃ ।
આત્મના સૂક્ષ્મમાત્માનં યુઙ્ક્તે સમ્યગ્વિશામ્પતે ॥

સ શીઘ્રમચલપ્રખ્યં કર્મ દગ્ધ્યા શુભાશુભમ્ ।
ઉત્તમં યોગમાસ્થાય યદીચ્છતિ વિમુચ્યતે ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

આહારાન્કીદૃશાન્કૃત્વા કાનિ જિત્વા ચ ભારત ।
યોગી બલમવાપ્નોતિ તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

કણાનાં ભક્ષણે યુક્તઃ પિણ્યાકસ્ય ચ ભારત ।
સ્નેહાનાં વર્જને યુક્તો યોગી બલમવાપ્નુયાત્ ॥

ભુઞ્જાનો યાવકં રૂક્ષં દીર્ઘકાલમરિન્દમ્ ।
એકાહારો વિશુદ્ધાત્મા યોગી બલમવાપ્નુયાત્ ॥

પક્ષાન્માસાનૃતૂંશ્ચૈતાન્સંવત્સરાનહસ્તથા ।
અપઃ પીત્વા પયોમિશ્રા યોગી બલમવાપ્નુયાત્ ॥

અખણ્ડમપિ વા માંસં સતતં મનુજેશ્વર ।
ઉપોષ્ય સમ્યક્શુદ્ધાત્મા યોગી બલમવાપ્નુયાત્ ॥

કામં જિત્વા તથા ક્રોધં શીતોષ્ણે વર્ષમેવ ચ ।
ભયં શોકં તથા શ્વાસં પૌરુષાન્વિષયાંસ્તથા ॥

અરતિં દુર્જયાં ચૈવ ઘોરાં તૃષ્ણાં ચ પાર્થિવ ।
સ્પર્શં નિદ્રાં તથા તન્દ્રીં દુર્જયાં નૃપસત્તમ ॥

દીપયન્તિ મહાત્માનઃ સૂક્ષ્મમાત્માનમાત્મના ।
વીતરાગા મહાપ્રજ્ઞા ધ્યાનાધ્યયનસમ્પદા ॥

દુર્ગસ્ત્વેપ મતઃ પન્થા બ્રાહ્મણાનાં વિપશ્ચિતામ્ ।
ન કશ્ચિદ્વ્રજતિ હ્યસ્મિન્ક્ષેમેણ ભરતર્ષભ ॥

યથા કશ્ચિદ્વનં ઘોરં બહુસર્પસરીસૃપમ્ ।
શ્વભ્રવત્તોયહીનં ચ દુર્ગમં બહુકણ્ટકમ્ ॥

અભક્ષમટવીપ્રાયં દાવદગ્ધમહીરુહમ્ ।
પન્થાનં તસ્કરાકીર્ણં ક્ષેમેણાભિપતેદ્યુવા ॥

યોગમાર્ગં તથાઽસાદ્ય યઃ કશ્ચિદ્વ્રજતે દ્વિજઃ ।
ક્ષેમેણોપરમેન્માર્ગાદ્બહુદોષો હિ સ સ્મૃતઃ ॥

સુસ્થેયં ક્ષુરધારાસુ નિશિતાસુ મહીપતે ।
ધારણાસુ તુ યોગસ્ય દુઃસ્થેયમકૃતાત્મભિઃ ॥

વિપન્ના ધારણાસ્તાત નયન્તિ ન શુભાં ગતિમ્ ।
નેતૃહીના યથા નાવઃ પુરુષાનર્ણવે નૃપ ॥

યસ્તુ તિષ્ઠતિ કૌન્તેય ધારણાસુ યથાવિધિ ।
મરણં જન્મ દુઃખં ચ સુખં ચ સ વિમુઞ્ચતિ ॥

નાનાશાસ્ત્રેષુ નિષ્પન્નં યોગેષ્વિદમુદાહૃતમ્ ।
પરં યોગસ્ય યત્કૃત્યં નિશ્ચિતં તદ્દ્વિજાતિષુ ॥

પરં હિ તદ્બ્રહ્મમયં મહાત્મ ન્બ્રહ્માણમીશં વરદં ચ વિષ્ણુમ્ ।
ભવં ચ ધર્મં ચ ષ઼ડાનનં ચ ષટ્્બ્રહ્મપુત્રાંશ્ચ મહાન્્ભાવાન્ ॥

તમશ્ચ કષ્ટં સુમહદ્રજશ્ચ સત્વં વિશુદ્ધં પ્રકૃતિં પરાં ચ ।
સિદ્ધિં ચ દેવીં વરુણસ્ય પત્નીં તેજશ્ચ કૃત્સ્નં સુમહચ્ચ ધૈર્યમ્ ॥

તારાધિપં ખે વિમલં સતારં વિશ્વાંશ્ચ દેવાનુરગાન્પિતૃંશ્ચ ।
શૈલાંશ્ચ કૃત્સ્નાનુદધીંશ્ચ ઘોરા ન્નદીશ્ચ સર્વાઃ સવનાન્ઘનાંશ્ચ ॥

નાગાન્નગાન્યક્ષગણાન્દિશશ્ચ ગન્ધર્વસન્ઘાન્પુરુષાન્સ્ત્રિયશ્ચ ।
પરાત્પરં પ્રાપ્ય મહાન્મહાત્મા વિશેત યોગી નચિરાદ્વિમુક્તઃ ॥

કથા ચ યેયં નૃપતે પ્રસક્તા દેવે મહાવીર્યતમૌ શુભેયમ્ ।
યોગી સ સર્વાનભિભૂય મર્ત્યા ન્નારાયણાત્મા કુરુતે મહાત્મા ॥