Mahabharata · Chapter 12.294

kathaṃ nu yuktaḥ pṛthivīṃ caredasmadvidho nṛpaḥ /
nityaṃ kaiśca guṇairyuktaḥ saṅgapāśādvimucyate //
bhīṣma uvāca /

atra te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam /
ariṣṭaneminā proktaṃ sagarāyānupṛcchate //
sagara uvāca /

kiṃ śreyaḥ paramaṃ brahmankṛtveha sukhamaśnute /
kathaṃ na śocenna kṣubhyedetadicchāmi veditum //
bhīṣma uvāca /

evamuktastadā tārkṣyaḥ sarvaśāstravidāṃ varaḥ /
vibudhya sampadaṃ cāgryāṃ sadvākyamidamabravīt //

sukhaṃ mokṣasukhaṃ loke na ca mūḍho'vagacchati /
prasaktaḥ putrapaśuṣu dhanadhānyasamākulaḥ //

saktabuddhiraśāntātmā sa na śakyaścikitsitum /
snehapāśasito mūḍho na sa mokṣāya kalpate //

snehajāniha te pāśānvakṣyāmi śṛṇu tānmama /
sakarṇakena śirasā śakyāśchettuṃ vijānatā //

sambhāvya putrānkālena yauvanasthānniveśya ca /
samarthājjīvane jñātvā muktaścara yathāsukham //

bhāryāṃ putravatīṃ vṛddhāṃ lālitāṃ putravatsalām /
jñātvā prajahi kālena parārthamanudṛśya ca //

sāpatyo nirapatyo vā muktaścara yathāsukham /
indriyairindriyārthāṃstvamanubhūya yathāvidhi //

kṛtakauntūhalasteṣu muktaścara yathāsukham /
upapattyopalabdheṣu lokeṣu ca samo bhava //

eṣa tāvatsamāsena tava sankīrtito mayā /
mokṣārtho vistareṇātha bhūyo vakṣyāmi tacchṛṇu //

muktā vītabhayā loke caranti sukhino narāḥ /
saktabhāvā vinaśyanti narāstatra na saṃśayaḥ //

āhārasañcaye saktā yathā kīṭapipīlikāḥ /
asaktāḥ sukhino loke saktāścaiva vināśinaḥ //

svajane na ca te cintā kartavyā mokṣabuddhinā /
ime mayā vinābhūtā bhaviṣyanti kathaṃ tviti //

svayamutpadyate jantuḥ svayameva vivardhate /
sukhaduḥkhe tathā mṛtyuṃ svayamevādhigacchati //

bhojanācchādane caiva mātrā pitrā ca sangraham /
svakṛte nādhigacchanti loke nāstyakṛtaṃ purā //

dhātrā vihitabhakṣyāṇi sarvabhūtāni medinīm /
loke viparidhāvanti rakṣitāni svakarmabhiḥ //

svayaṃ mṛtpiṇḍabhūtasya paratantrasya sarvadā /
ko hetuḥ svajanaṃ dveṣṭuṃ rakṣitaṃ vā'dṛḍhātmanaḥ //

svajanaṃ hi yadā mṛtyurhantyeva bhuvi paśyataḥ /
kṛte'pi yatne mahati tatra boddhavyamātmanā //

jīvantamapi caivainaṃ bharaṇe rakṣaṇe tathā /
asamāpte parityajya paścādapi mariṣyasi //

yadā mṛtaṃ ca svajanaṃ na jñāsyasi kathañcana /
sukhitaṃ duḥkhitaṃ vā'pi nanu boddhavyamātmanā //

mṛte vā tvayi jīve vā yadā bhokṣyati vai janaḥ /
svakṛtaṃ nanu buddhvaivaṃ kartavyaṃ hitamātmanaḥ //

evaṃ vijānam̐lloke'sminkaḥ kasyetyabhiniścitaḥ /
mokṣe niveśaya mano bhūyaścāpyupadhāraya //

kṣutpipāsādayo bhāvā jitā yasyeha dehinaḥ /
krodho lobhastathā mohaḥ satvavānmukta eva saḥ //

dyūte pāne tathā strīṣu mṛgayāyāṃ ca yo naraḥ /
na pramādyati sammohātsatataṃ mukta eva saḥ //

divasedivase nāma rātraurātrau pumānsadā /
bhoktavyamiti yaḥ svinno doṣabuddhiḥ sa ucyate //

ātmabhāvaṃ tathā strīṣu saktameva punaḥ punaḥ /
yaḥ paśyati sadā yukto yathāvanmukta eva saḥ //

sambhavaṃ ca vināśaṃ ca bhūtānāṃ ceṣṭitaṃ tathā /
yastattvato vijānāti loke'sminmukta eva saḥ //

prasthaṃ vāhasahasreṣu yātrārthaṃ caiva koṭiṣu /
prāsāde mañcakaṃ sthānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate //

mṛtyunā'bhyāhataṃ lokaṃ vyādhibhiścopapīḍitam /
avṛttikarśitaṃ caiva yaḥ paśyati sa mucyate //

yaḥ paśyati sa santuṣṭo napaśyaṃśca vihanyate /
yaścāpyalpena santuṣṭo loke'sminmukta eva saḥ //

agnīṣomāvidaṃ sarvamiti yaścānupaśyati /
na ca saṃspṛśyate bhāvairadbhutairmukta eva saḥ //

paryaṅkaśayyā bhūmiśca sāmane yasya dehinaḥ /
śālyannaṃ ca kadannaṃ ca yasya syānmukta eva saḥ //

kṣaumaṃ ca kuśacīraṃ ca kauśeyaṃ valkalāni ca /
āvikaṃ carma ca samaṃ yasya syānmukta eva saḥ //

pañcabhūtasamudbhūtaṃ lokaṃ yaścānupaśyati /
tathāca vartate dṛṣṭvā loke'sminmukta eva saḥ //

sukhaduḥkhe same yasya lābhālābhau jayājayau /
icchādveṣau bhayodvegau sarvathā mukta eva saḥ //

raktamūtrapurīṣāṇāṃ doṣāṇāṃ sañcayāṃstathā /
śarīraṃ doṣabahulaṃ dṛṣṭvā caiva vimucyate //

valīpalitasaṃyogaṃ kārśyaṃ vaivarṇyameva ca /
kujabhāvaṃ ca jarayāḥ yaḥ paśyati sa mucyateta //

puṃstvopaghātaṃ kālena darśanoparamaṃ tathā /
bādhiryaṃ prāṇamandatvaṃ yaḥ paśyati sa mucyate //

gatānṛṣīṃstathā devānasurāṃśca tathā gatān /
lokādasmātparaṃ lokaṃ yaḥ paśyati sa mucyate //

prabhāvairanvitāstaistaiḥ pārthivendrāḥ sahasraśaḥ /
ye gatāḥ pṛthivīṃ tyaktvā iti jñātvā vimucyate //

arthāṃśca durlabhām̐lloke kleśāṃśca sulabhāṃstathā /
duḥkhaṃ caiva kuṭumbārthe yaḥ paśyati sa mucyate //

apatyānāṃ ca vaiguṇyaṃ janaṃ viguṇameva ca /
paśyanbhūyiṣṭhaśo loke ko mokṣaṃ nābhipūjayet //

śāstrāllokācca yo buddhaḥ sarvaṃ paśyati mānavaḥ /
asāramiva mānuṣyaṃ sarvathā muktā eva saḥ //

etacchrutvā mama vaco bhavāṃścaratu muktavat /
gārhasthyādyadi te mokṣe kṛtā buddhiraviklavā //

tattasya vacanaṃ śrutvā samyaksa pṛthivīpatiḥ /
mokṣajaiśca guṇairyuktaḥ pālayāmāsa ca prajāḥ //