મહાભારત · અધ્યાય 12.294

કથં નુ યુક્તઃ પૃથિવીં ચરેદસ્મદ્વિધો નૃપઃ ।
નિત્યં કૈશ્ચ ગુણૈર્યુક્તઃ સઙ્ગપાશાદ્વિમુચ્યતે ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્ર તે વર્તયિષ્યેઽહમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
અરિષ્ટનેમિના પ્રોક્તં સગરાયાનુપૃચ્છતે ॥
સગર ઉવાચ ।

કિં શ્રેયઃ પરમં બ્રહ્મન્કૃત્વેહ સુખમશ્નુતે ।
કથં ન શોચેન્ન ક્ષુભ્યેદેતદિચ્છામિ વેદિતુમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્તસ્તદા તાર્ક્ષ્યઃ સર્વશાસ્ત્રવિદાં વરઃ ।
વિબુધ્ય સમ્પદં ચાગ્ર્યાં સદ્વાક્યમિદમબ્રવીત્ ॥

સુખં મોક્ષસુખં લોકે ન ચ મૂઢોઽવગચ્છતિ ।
પ્રસક્તઃ પુત્રપશુષુ ધનધાન્યસમાકુલઃ ॥

સક્તબુદ્ધિરશાન્તાત્મા સ ન શક્યશ્ચિકિત્સિતુમ્ ।
સ્નેહપાશસિતો મૂઢો ન સ મોક્ષાય કલ્પતે ॥

સ્નેહજાનિહ તે પાશાન્વક્ષ્યામિ શૃણુ તાન્મમ ।
સકર્ણકેન શિરસા શક્યાશ્છેત્તું વિજાનતા ॥

સમ્ભાવ્ય પુત્રાન્કાલેન યૌવનસ્થાન્નિવેશ્ય ચ ।
સમર્થાજ્જીવને જ્ઞાત્વા મુક્તશ્ચર યથાસુખમ્ ॥

ભાર્યાં પુત્રવતીં વૃદ્ધાં લાલિતાં પુત્રવત્સલામ્ ।
જ્ઞાત્વા પ્રજહિ કાલેન પરાર્થમનુદૃશ્ય ચ ॥

સાપત્યો નિરપત્યો વા મુક્તશ્ચર યથાસુખમ્ ।
ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયાર્થાંસ્ત્વમનુભૂય યથાવિધિ ॥

કૃતકૌન્તૂહલસ્તેષુ મુક્તશ્ચર યથાસુખમ્ ।
ઉપપત્ત્યોપલબ્ધેષુ લોકેષુ ચ સમો ભવ ॥

એષ તાવત્સમાસેન તવ સન્કીર્તિતો મયા ।
મોક્ષાર્થો વિસ્તરેણાથ ભૂયો વક્ષ્યામિ તચ્છૃણુ ॥

મુક્તા વીતભયા લોકે ચરન્તિ સુખિનો નરાઃ ।
સક્તભાવા વિનશ્યન્તિ નરાસ્તત્ર ન સંશયઃ ॥

આહારસઞ્ચયે સક્તા યથા કીટપિપીલિકાઃ ।
અસક્તાઃ સુખિનો લોકે સક્તાશ્ચૈવ વિનાશિનઃ ॥

સ્વજને ન ચ તે ચિન્તા કર્તવ્યા મોક્ષબુદ્ધિના ।
ઇમે મયા વિનાભૂતા ભવિષ્યન્તિ કથં ત્વિતિ ॥

સ્વયમુત્પદ્યતે જન્તુઃ સ્વયમેવ વિવર્ધતે ।
સુખદુઃખે તથા મૃત્યું સ્વયમેવાધિગચ્છતિ ॥

ભોજનાચ્છાદને ચૈવ માત્રા પિત્રા ચ સન્ગ્રહમ્ ।
સ્વકૃતે નાધિગચ્છન્તિ લોકે નાસ્ત્યકૃતં પુરા ॥

ધાત્રા વિહિતભક્ષ્યાણિ સર્વભૂતાનિ મેદિનીમ્ ।
લોકે વિપરિધાવન્તિ રક્ષિતાનિ સ્વકર્મભિઃ ॥

સ્વયં મૃત્પિણ્ડભૂતસ્ય પરતન્ત્રસ્ય સર્વદા ।
કો હેતુઃ સ્વજનં દ્વેષ્ટું રક્ષિતં વાઽદૃઢાત્મનઃ ॥

સ્વજનં હિ યદા મૃત્યુર્હન્ત્યેવ ભુવિ પશ્યતઃ ।
કૃતેઽપિ યત્ને મહતિ તત્ર બોદ્ધવ્યમાત્મના ॥

જીવન્તમપિ ચૈવૈનં ભરણે રક્ષણે તથા ।
અસમાપ્તે પરિત્યજ્ય પશ્ચાદપિ મરિષ્યસિ ॥

યદા મૃતં ચ સ્વજનં ન જ્ઞાસ્યસિ કથઞ્ચન ।
સુખિતં દુઃખિતં વાઽપિ નનુ બોદ્ધવ્યમાત્મના ॥

મૃતે વા ત્વયિ જીવે વા યદા ભોક્ષ્યતિ વૈ જનઃ ।
સ્વકૃતં નનુ બુદ્ધ્વૈવં કર્તવ્યં હિતમાત્મનઃ ॥

એવં વિજાનઁલ્લોકેઽસ્મિન્કઃ કસ્યેત્યભિનિશ્ચિતઃ ।
મોક્ષે નિવેશય મનો ભૂયશ્ચાપ્યુપધારય ॥

ક્ષુત્પિપાસાદયો ભાવા જિતા યસ્યેહ દેહિનઃ ।
ક્રોધો લોભસ્તથા મોહઃ સત્વવાન્મુક્ત એવ સઃ ॥

દ્યૂતે પાને તથા સ્ત્રીષુ મૃગયાયાં ચ યો નરઃ ।
ન પ્રમાદ્યતિ સમ્મોહાત્સતતં મુક્ત એવ સઃ ॥

દિવસેદિવસે નામ રાત્રૌરાત્રૌ પુમાન્સદા ।
ભોક્તવ્યમિતિ યઃ સ્વિન્નો દોષબુદ્ધિઃ સ ઉચ્યતે ॥

આત્મભાવં તથા સ્ત્રીષુ સક્તમેવ પુનઃ પુનઃ ।
યઃ પશ્યતિ સદા યુક્તો યથાવન્મુક્ત એવ સઃ ॥

સમ્ભવં ચ વિનાશં ચ ભૂતાનાં ચેષ્ટિતં તથા ।
યસ્તત્ત્વતો વિજાનાતિ લોકેઽસ્મિન્મુક્ત એવ સઃ ॥

પ્રસ્થં વાહસહસ્રેષુ યાત્રાર્થં ચૈવ કોટિષુ ।
પ્રાસાદે મઞ્ચકં સ્થાનં યઃ પશ્યતિ સ મુચ્યતે ॥

મૃત્યુનાઽભ્યાહતં લોકં વ્યાધિભિશ્ચોપપીડિતમ્ ।
અવૃત્તિકર્શિતં ચૈવ યઃ પશ્યતિ સ મુચ્યતે ॥

યઃ પશ્યતિ સ સન્તુષ્ટો નપશ્યંશ્ચ વિહન્યતે ।
યશ્ચાપ્યલ્પેન સન્તુષ્ટો લોકેઽસ્મિન્મુક્ત એવ સઃ ॥

અગ્નીષોમાવિદં સર્વમિતિ યશ્ચાનુપશ્યતિ ।
ન ચ સંસ્પૃશ્યતે ભાવૈરદ્ભુતૈર્મુક્ત એવ સઃ ॥

પર્યઙ્કશય્યા ભૂમિશ્ચ સામને યસ્ય દેહિનઃ ।
શાલ્યન્નં ચ કદન્નં ચ યસ્ય સ્યાન્મુક્ત એવ સઃ ॥

ક્ષૌમં ચ કુશચીરં ચ કૌશેયં વલ્કલાનિ ચ ।
આવિકં ચર્મ ચ સમં યસ્ય સ્યાન્મુક્ત એવ સઃ ॥

પઞ્ચભૂતસમુદ્ભૂતં લોકં યશ્ચાનુપશ્યતિ ।
તથાચ વર્તતે દૃષ્ટ્વા લોકેઽસ્મિન્મુક્ત એવ સઃ ॥

સુખદુઃખે સમે યસ્ય લાભાલાભૌ જયાજયૌ ।
ઇચ્છાદ્વેષૌ ભયોદ્વેગૌ સર્વથા મુક્ત એવ સઃ ॥

રક્તમૂત્રપુરીષાણાં દોષાણાં સઞ્ચયાંસ્તથા ।
શરીરં દોષબહુલં દૃષ્ટ્વા ચૈવ વિમુચ્યતે ॥

વલીપલિતસંયોગં કાર્શ્યં વૈવર્ણ્યમેવ ચ ।
કુજભાવં ચ જરયાઃ યઃ પશ્યતિ સ મુચ્યતેત ॥

પુંસ્ત્વોપઘાતં કાલેન દર્શનોપરમં તથા ।
બાધિર્યં પ્રાણમન્દત્વં યઃ પશ્યતિ સ મુચ્યતે ॥

ગતાનૃષીંસ્તથા દેવાનસુરાંશ્ચ તથા ગતાન્ ।
લોકાદસ્માત્પરં લોકં યઃ પશ્યતિ સ મુચ્યતે ॥

પ્રભાવૈરન્વિતાસ્તૈસ્તૈઃ પાર્થિવેન્દ્રાઃ સહસ્રશઃ ।
યે ગતાઃ પૃથિવીં ત્યક્ત્વા ઇતિ જ્ઞાત્વા વિમુચ્યતે ॥

અર્થાંશ્ચ દુર્લભાઁલ્લોકે ક્લેશાંશ્ચ સુલભાંસ્તથા ।
દુઃખં ચૈવ કુટુમ્બાર્થે યઃ પશ્યતિ સ મુચ્યતે ॥

અપત્યાનાં ચ વૈગુણ્યં જનં વિગુણમેવ ચ ।
પશ્યન્ભૂયિષ્ઠશો લોકે કો મોક્ષં નાભિપૂજયેત્ ॥

શાસ્ત્રાલ્લોકાચ્ચ યો બુદ્ધઃ સર્વં પશ્યતિ માનવઃ ।
અસારમિવ માનુષ્યં સર્વથા મુક્તા એવ સઃ ॥

એતચ્છ્રુત્વા મમ વચો ભવાંશ્ચરતુ મુક્તવત્ ।
ગાર્હસ્થ્યાદ્યદિ તે મોક્ષે કૃતા બુદ્ધિરવિક્લવા ॥

તત્તસ્ય વચનં શ્રુત્વા સમ્યક્સ પૃથિવીપતિઃ ।
મોક્ષજૈશ્ચ ગુણૈર્યુક્તઃ પાલયામાસ ચ પ્રજાઃ ॥