Mahabharata · Chapter 12.293

atattvajñasya śāstrāṇāṃ santataṃ saṃśayātmanaḥ /
akṛtavyavasāyasya śreyo brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

gurupūjā ca satataṃ vṛddhānāṃ paryupāsanam /
śravaṇaṃ caiva vidyānāṃ kūṭasthaṃ śreya ucyate //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
gālavasya ca saṃvādaṃ devarṣernāradasya ca //

vītamohaklamaṃ vipraṃ jñānatṛptaṃ jitendriyaḥ /
śreyaskāmo yatānmānaṃ nāradaṃ gālavo'bravīt //

yaiḥ kaiścitsammato loke guṇaiśca puruṣo nṛṣu /
bhavatyanapagānsarvāṃstānguṇām̐llakṣayāmahe //

bhavānevaṃvidho'smākaṃ saṃśayaṃ chettumarhati /
amūḍhaściramūḍhānāṃ lokatattvamajānatām //

jñāne hyevaṃ pravṛttiḥ syātkāryāṇāmaviśeṣataḥ /
yatkāryaṃ na vyavasyāmastadbhavānvaktumarhati //

bhagavannāśramāḥ sarve pṛthagācāradarśinaḥ /
idaṃ śreya idaṃ śreya iti sarve prabodhitāḥ //

tāṃstu viprasthitānadṛṣṭvā śāstraiḥ śāstrābhinandinaḥ /
svaśāstraiḥ piratuṣṭāśca śreyo nopalabhāmahe //

śāstraṃ yadi bhavedekaṃ śreyo vyaktaṃ bhavettadā /
śāstraiśca bahubhirbhūyaḥ śreyo guhyaṃ praveśitam //

etasmātkāraṇācchreyo gahanaṃ pratibhāti me /
bravītu bhagavāṃstanme upasannosmyadhīhi bho //
nārada uvāca /

āśramāstāta catvāro yathā sankalpitāḥ pṛthak /
tānsarvānanupaśya tvaṃ samāśrityaiva gālava //

teṣānteṣāṃ tathāhi tvamāśramāṇāṃ tatastataḥ /
nānārūpaṃ guṇoddeśaṃ paśya viprasthitaṃ pṛthak //

na yānti caiva te samyagabhipretamasaṃśayam /
anye'paśyaṃstathā samyagāśramāṇāṃ parāṃ gatim //

yattu niḥśreyasaṃ samyaktaccaivāsaṃśayātmakam /
anugrahaṃ ca mitrāṇāmamitrāṇāṃ ca nigraham //

sangrahaṃ ca trivargasya śreya āhurmanīṣiṇaḥ /
nivṛttiḥ karmaṇaḥ pāpātsatataṃ puṇyaśīlatā //

sadbhiśca samudācāraḥ śreya etadasaṃśayam /
mārdavaṃ sarvabhūteṣu vyavahāreṣu cārjavam //

vākcaiva madhurā proktā śreya etadasaṃśayam /
devatābhyaḥ pitṛbhyaśca saṃvibhāgo'tithiṣvapi //

asantyāgaśca bhūtyānāṃ śreya etadasaṃśayam /
satyasya vacanaṃ śreyaḥ satyajñānaṃ tu duṣkaram //

yadbhūtahitamatyantametatsatyaṃ bravīmyaham /
ahankārasya ca tyāgaḥ pramādasya ca nigrahaḥ //

santoṣaścaikacaryā ca kūṭasthaṃ śreya ucyate /
dharmeṇa vedādhyayanaṃ vedāṅgānāṃ tathaiva ca //

jñānārthānāṃ ca jijñāsā śreya etadasaṃśayam /
śabdarūparasasparśānsaha gandhena kevalān //

nātyarthamupaseveta śreyasorthī kathañcana //

naktañcaryāṃ divāsvapnamālasyaṃ paiśunaṃ madam /
atiyogamayogaṃ ca śreyasorthī parityajet //

ātmotkarṣaṃ na mārgeta pareṣāṃ parinindayā /
svaguṇaireva mārgeti viprakarṣaṃ pṛthagjanāt //

nirguṇāstveva bhūyiṣṭhamātmasambhāvitā narāḥ /
doṣairanyānguṇavataḥ kṣipantyātmaguṇakṣayāt //

anūcyamānāstu punaste manyante mahājanāt /
guṇavattaramātmānaṃ svena mānena darpitāḥ //

abruvankasyacinnindāmātmapūjāmavarṇayan /
vipaścidguṇasampannaḥ prāpnotyeva mahadyaśaḥ //

abruvanvā'tisurabhirgandhaḥ sumanasāṃ śuciḥ /
tathaivāvyāharanbhāti vimalo bhānurambare //

eva mādīni cānyāni parityaktāni medhayā /
jvalanti yaśasā loke yāni na vyāharanti ca //

na loke dīpyate mūrkhaḥ kevalātmapraśaṃsayā /
api cāpihitaḥ śvabhre kṛtavidyaḥ prakāśate //

asaduccairapi proktaḥ śabdaḥ samupaśāmyati /
dīpyate tveva lokeṣu śanairapi subhāṣitam //

mūḍhānāmavaliptānāmasāraṃ bhāṣitaṃ bahu /
darśayatyantarātmānamagnirūpamivāṃśumān //

etasmātkāraṇātprajñāṃ mṛgayante pṛthagvidhām /
prajñālābho hi bhūtānāmuttamaḥ pratibhāti me //

nāpṛṣṭaḥ kasyacidbrūyānnāpyanyāyena pṛcchataḥ /
jānannapi ca medhāvī jaḍavatsamupāviśet //

tato vāsaṃ parīkṣeta dharmanityeṣu sādhuṣu /
manuṣyeṣu vadānyeṣu svadharmanirateṣu ca //

caturṇāṃ yatra varṇānāṃ dharmavyatikaro bhavet /
na tatra vāsaṃ kurvīta śreyorthī vai kathañcana //

nirārambho'pyayamiha yathālabdhopajīvanaḥ /
puṇyaṃ puṇyeṣu vimalaṃ pāpaṃ pāpeṣu cāpnuyāt //

apāmagnestathendośca sparśaṃ vedayate yathā /
tathā paśyāmahe sparśamubhayoḥ puṇyapāpayoḥ //

apaśyanto'nyaviṣayaṃ bhuñjate vighasāśinaḥ /
bhuñjānāścānyaviṣayānviṣayānviddhi karmaṇām //

yatrāgamayamānānāmasatkāreṇa pṛcchatām /
prabrūyādbrahmāṇo dharmaṃ tyajettaṃ deśamātmavān //

śiṣyoṣādhyāyikā vṛttiryatra syātsusamāhitā /
yathāvacchāstrasampannā kastaṃ deśaṃ parityajet //

ākāśasthā dhruvaṃ yatra doṣaṃ brūyurvipaścitām /
ātmapūjābhikāmo vai ko vasettatra paṇḍitaḥ //

yatra saṃloḍitā lubdhaiḥ prāyaśo dharmasetavaḥ /
pradīptamiva celāntaṃ kastaṃ deśaṃ na santyajet //

yatra dharmamanāśaṅkāścareyurvītamatsarāḥ /
bhavettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu //

dharmamarthanimittaṃ ca careyuryatra mānavāḥ /
na tānanuvasejjātu te hi pāpakṛto janāḥ //

karmaṇāṃ yatra pāpena vartante jīvitepsavaḥ /
vyavadhāvettatastūrṇaṃ sasarpāccharaṇādiva //

yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ karmaṇā'nuśayī bhavet /
āditastanna kartavyamicchatā bhavamātmanaḥ //

yatra rājā ca rājñaśca puruṣāḥ pratyanantarāḥ /
kuṭumbināmagrabhujastyajettadrāṣṭramātmavān //

śrotriyāstvagrabhoktāro dharmanityāḥ sanātanāḥ /
yājanādhyāpane yuktā yatra tadrāṣṭramāvaset //

svāhāsvadhāvaṣaṭ्kārā yatra samyaganuṣṭhitāḥ /
ajasraṃ caiva vartante vasettatrāvicārayan //

aśucīnyatra paśyeta brāhmaṇānvṛttikarśitān /
tyajettadrāṣṭramāsannamupasṛṣṭamivāmiṣam //

prīyamāṇā narā yatra prayaccheyurayācitāḥ /
svasthacitto vasettatra kṛtakṛtya ivātmavān //

daṇḍo yatrāvinīteṣu satkāraśca kṛtātmasu /
carettatra vaseccaiva puṇyaśīleṣu sādhuṣu //

upasṛṣṭeṣu dānteṣu durācāreṣu sādhuṣu /
avinīteṣu lubdheṣu sumahaddaṇḍadhāraṇam //

yatra rājā dharmanityo rājyaṃ dharmeṇa pālayet /
apāsya kāmānkāmeśo vasettatrāvicārayan //

yathāśīlā hi rājānaḥ sarvānviṣayavāsinaḥ /
śreyasā yojayatyāśu śreyasi pratyupasthite //

pṛcchataste mayā tāta śreya etadudāhṛtam /
na hi śakyaṃ pradhānena śreyaḥ saṅkhyātumātmanaḥ //

evaṃ pravartamānasya vṛttiṃ prāṇihitātmanaḥ /
tapasaiveha bahulaṃ śreyo vyaktaṃ bhaviṣyati //