મહાભારત · અધ્યાય 12.293

અતત્ત્વજ્ઞસ્ય શાસ્ત્રાણાં સન્તતં સંશયાત્મનઃ ।
અકૃતવ્યવસાયસ્ય શ્રેયો બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ગુરુપૂજા ચ સતતં વૃદ્ધાનાં પર્યુપાસનમ્ ।
શ્રવણં ચૈવ વિદ્યાનાં કૂટસ્થં શ્રેય ઉચ્યતે ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ગાલવસ્ય ચ સંવાદં દેવર્ષેર્નારદસ્ય ચ ॥

વીતમોહક્લમં વિપ્રં જ્ઞાનતૃપ્તં જિતેન્દ્રિયઃ ।
શ્રેયસ્કામો યતાન્માનં નારદં ગાલવોઽબ્રવીત્ ॥

યૈઃ કૈશ્ચિત્સમ્મતો લોકે ગુણૈશ્ચ પુરુષો નૃષુ ।
ભવત્યનપગાન્સર્વાંસ્તાન્ગુણાઁલ્લક્ષયામહે ॥

ભવાનેવંવિધોઽસ્માકં સંશયં છેત્તુમર્હતિ ।
અમૂઢશ્ચિરમૂઢાનાં લોકતત્ત્વમજાનતામ્ ॥

જ્ઞાને હ્યેવં પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્કાર્યાણામવિશેષતઃ ।
યત્કાર્યં ન વ્યવસ્યામસ્તદ્ભવાન્વક્તુમર્હતિ ॥

ભગવન્નાશ્રમાઃ સર્વે પૃથગાચારદર્શિનઃ ।
ઇદં શ્રેય ઇદં શ્રેય ઇતિ સર્વે પ્રબોધિતાઃ ॥

તાંસ્તુ વિપ્રસ્થિતાનદૃષ્ટ્વા શાસ્ત્રૈઃ શાસ્ત્રાભિનન્દિનઃ ।
સ્વશાસ્ત્રૈઃ પિરતુષ્ટાશ્ચ શ્રેયો નોપલભામહે ॥

શાસ્ત્રં યદિ ભવેદેકં શ્રેયો વ્યક્તં ભવેત્તદા ।
શાસ્ત્રૈશ્ચ બહુભિર્ભૂયઃ શ્રેયો ગુહ્યં પ્રવેશિતમ્ ॥

એતસ્માત્કારણાચ્છ્રેયો ગહનં પ્રતિભાતિ મે ।
બ્રવીતુ ભગવાંસ્તન્મે ઉપસન્નોસ્મ્યધીહિ ભો ॥
નારદ ઉવાચ ।

આશ્રમાસ્તાત ચત્વારો યથા સન્કલ્પિતાઃ પૃથક્ ।
તાન્સર્વાનનુપશ્ય ત્વં સમાશ્રિત્યૈવ ગાલવ ॥

તેષાન્તેષાં તથાહિ ત્વમાશ્રમાણાં તતસ્તતઃ ।
નાનારૂપં ગુણોદ્દેશં પશ્ય વિપ્રસ્થિતં પૃથક્ ॥

ન યાન્તિ ચૈવ તે સમ્યગભિપ્રેતમસંશયમ્ ।
અન્યેઽપશ્યંસ્તથા સમ્યગાશ્રમાણાં પરાં ગતિમ્ ॥

યત્તુ નિઃશ્રેયસં સમ્યક્તચ્ચૈવાસંશયાત્મકમ્ ।
અનુગ્રહં ચ મિત્રાણામમિત્રાણાં ચ નિગ્રહમ્ ॥

સન્ગ્રહં ચ ત્રિવર્ગસ્ય શ્રેય આહુર્મનીષિણઃ ।
નિવૃત્તિઃ કર્મણઃ પાપાત્સતતં પુણ્યશીલતા ॥

સદ્ભિશ્ચ સમુદાચારઃ શ્રેય એતદસંશયમ્ ।
માર્દવં સર્વભૂતેષુ વ્યવહારેષુ ચાર્જવમ્ ॥

વાક્ચૈવ મધુરા પ્રોક્તા શ્રેય એતદસંશયમ્ ।
દેવતાભ્યઃ પિતૃભ્યશ્ચ સંવિભાગોઽતિથિષ્વપિ ॥

અસન્ત્યાગશ્ચ ભૂત્યાનાં શ્રેય એતદસંશયમ્ ।
સત્યસ્ય વચનં શ્રેયઃ સત્યજ્ઞાનં તુ દુષ્કરમ્ ॥

યદ્ભૂતહિતમત્યન્તમેતત્સત્યં બ્રવીમ્યહમ્ ।
અહન્કારસ્ય ચ ત્યાગઃ પ્રમાદસ્ય ચ નિગ્રહઃ ॥

સન્તોષશ્ચૈકચર્યા ચ કૂટસ્થં શ્રેય ઉચ્યતે ।
ધર્મેણ વેદાધ્યયનં વેદાઙ્ગાનાં તથૈવ ચ ॥

જ્ઞાનાર્થાનાં ચ જિજ્ઞાસા શ્રેય એતદસંશયમ્ ।
શબ્દરૂપરસસ્પર્શાન્સહ ગન્ધેન કેવલાન્ ॥

નાત્યર્થમુપસેવેત શ્રેયસોર્થી કથઞ્ચન ॥

નક્તઞ્ચર્યાં દિવાસ્વપ્નમાલસ્યં પૈશુનં મદમ્ ।
અતિયોગમયોગં ચ શ્રેયસોર્થી પરિત્યજેત્ ॥

આત્મોત્કર્ષં ન માર્ગેત પરેષાં પરિનિન્દયા ।
સ્વગુણૈરેવ માર્ગેતિ વિપ્રકર્ષં પૃથગ્જનાત્ ॥

નિર્ગુણાસ્ત્વેવ ભૂયિષ્ઠમાત્મસમ્ભાવિતા નરાઃ ।
દોષૈરન્યાન્ગુણવતઃ ક્ષિપન્ત્યાત્મગુણક્ષયાત્ ॥

અનૂચ્યમાનાસ્તુ પુનસ્તે મન્યન્તે મહાજનાત્ ।
ગુણવત્તરમાત્માનં સ્વેન માનેન દર્પિતાઃ ॥

અબ્રુવન્કસ્યચિન્નિન્દામાત્મપૂજામવર્ણયન્ ।
વિપશ્ચિદ્ગુણસમ્પન્નઃ પ્રાપ્નોત્યેવ મહદ્યશઃ ॥

અબ્રુવન્વાઽતિસુરભિર્ગન્ધઃ સુમનસાં શુચિઃ ।
તથૈવાવ્યાહરન્ભાતિ વિમલો ભાનુરમ્બરે ॥

એવ માદીનિ ચાન્યાનિ પરિત્યક્તાનિ મેધયા ।
જ્વલન્તિ યશસા લોકે યાનિ ન વ્યાહરન્તિ ચ ॥

ન લોકે દીપ્યતે મૂર્ખઃ કેવલાત્મપ્રશંસયા ।
અપિ ચાપિહિતઃ શ્વભ્રે કૃતવિદ્યઃ પ્રકાશતે ॥

અસદુચ્ચૈરપિ પ્રોક્તઃ શબ્દઃ સમુપશામ્યતિ ।
દીપ્યતે ત્વેવ લોકેષુ શનૈરપિ સુભાષિતમ્ ॥

મૂઢાનામવલિપ્તાનામસારં ભાષિતં બહુ ।
દર્શયત્યન્તરાત્માનમગ્નિરૂપમિવાંશુમાન્ ॥

એતસ્માત્કારણાત્પ્રજ્ઞાં મૃગયન્તે પૃથગ્વિધામ્ ।
પ્રજ્ઞાલાભો હિ ભૂતાનામુત્તમઃ પ્રતિભાતિ મે ॥

નાપૃષ્ટઃ કસ્યચિદ્બ્રૂયાન્નાપ્યન્યાયેન પૃચ્છતઃ ।
જાનન્નપિ ચ મેધાવી જડવત્સમુપાવિશેત્ ॥

તતો વાસં પરીક્ષેત ધર્મનિત્યેષુ સાધુષુ ।
મનુષ્યેષુ વદાન્યેષુ સ્વધર્મનિરતેષુ ચ ॥

ચતુર્ણાં યત્ર વર્ણાનાં ધર્મવ્યતિકરો ભવેત્ ।
ન તત્ર વાસં કુર્વીત શ્રેયોર્થી વૈ કથઞ્ચન ॥

નિરારમ્ભોઽપ્યયમિહ યથાલબ્ધોપજીવનઃ ।
પુણ્યં પુણ્યેષુ વિમલં પાપં પાપેષુ ચાપ્નુયાત્ ॥

અપામગ્નેસ્તથેન્દોશ્ચ સ્પર્શં વેદયતે યથા ।
તથા પશ્યામહે સ્પર્શમુભયોઃ પુણ્યપાપયોઃ ॥

અપશ્યન્તોઽન્યવિષયં ભુઞ્જતે વિઘસાશિનઃ ।
ભુઞ્જાનાશ્ચાન્યવિષયાન્વિષયાન્વિદ્ધિ કર્મણામ્ ॥

યત્રાગમયમાનાનામસત્કારેણ પૃચ્છતામ્ ।
પ્રબ્રૂયાદ્બ્રહ્માણો ધર્મં ત્યજેત્તં દેશમાત્મવાન્ ॥

શિષ્યોષાધ્યાયિકા વૃત્તિર્યત્ર સ્યાત્સુસમાહિતા ।
યથાવચ્છાસ્ત્રસમ્પન્ના કસ્તં દેશં પરિત્યજેત્ ॥

આકાશસ્થા ધ્રુવં યત્ર દોષં બ્રૂયુર્વિપશ્ચિતામ્ ।
આત્મપૂજાભિકામો વૈ કો વસેત્તત્ર પણ્ડિતઃ ॥

યત્ર સંલોડિતા લુબ્ધૈઃ પ્રાયશો ધર્મસેતવઃ ।
પ્રદીપ્તમિવ ચેલાન્તં કસ્તં દેશં ન સન્ત્યજેત્ ॥

યત્ર ધર્મમનાશઙ્કાશ્ચરેયુર્વીતમત્સરાઃ ।
ભવેત્તત્ર વસેચ્ચૈવ પુણ્યશીલેષુ સાધુષુ ॥

ધર્મમર્થનિમિત્તં ચ ચરેયુર્યત્ર માનવાઃ ।
ન તાનનુવસેજ્જાતુ તે હિ પાપકૃતો જનાઃ ॥

કર્મણાં યત્ર પાપેન વર્તન્તે જીવિતેપ્સવઃ ।
વ્યવધાવેત્તતસ્તૂર્ણં સસર્પાચ્છરણાદિવ ॥

યેન ખટ્વાં સમારૂઢઃ કર્મણાઽનુશયી ભવેત્ ।
આદિતસ્તન્ન કર્તવ્યમિચ્છતા ભવમાત્મનઃ ॥

યત્ર રાજા ચ રાજ્ઞશ્ચ પુરુષાઃ પ્રત્યનન્તરાઃ ।
કુટુમ્બિનામગ્રભુજસ્ત્યજેત્તદ્રાષ્ટ્રમાત્મવાન્ ॥

શ્રોત્રિયાસ્ત્વગ્રભોક્તારો ધર્મનિત્યાઃ સનાતનાઃ ।
યાજનાધ્યાપને યુક્તા યત્ર તદ્રાષ્ટ્રમાવસેત્ ॥

સ્વાહાસ્વધાવષટ્્કારા યત્ર સમ્યગનુષ્ઠિતાઃ ।
અજસ્રં ચૈવ વર્તન્તે વસેત્તત્રાવિચારયન્ ॥

અશુચીન્યત્ર પશ્યેત બ્રાહ્મણાન્વૃત્તિકર્શિતાન્ ।
ત્યજેત્તદ્રાષ્ટ્રમાસન્નમુપસૃષ્ટમિવામિષમ્ ॥

પ્રીયમાણા નરા યત્ર પ્રયચ્છેયુરયાચિતાઃ ।
સ્વસ્થચિત્તો વસેત્તત્ર કૃતકૃત્ય ઇવાત્મવાન્ ॥

દણ્ડો યત્રાવિનીતેષુ સત્કારશ્ચ કૃતાત્મસુ ।
ચરેત્તત્ર વસેચ્ચૈવ પુણ્યશીલેષુ સાધુષુ ॥

ઉપસૃષ્ટેષુ દાન્તેષુ દુરાચારેષુ સાધુષુ ।
અવિનીતેષુ લુબ્ધેષુ સુમહદ્દણ્ડધારણમ્ ॥

યત્ર રાજા ધર્મનિત્યો રાજ્યં ધર્મેણ પાલયેત્ ।
અપાસ્ય કામાન્કામેશો વસેત્તત્રાવિચારયન્ ॥

યથાશીલા હિ રાજાનઃ સર્વાન્વિષયવાસિનઃ ।
શ્રેયસા યોજયત્યાશુ શ્રેયસિ પ્રત્યુપસ્થિતે ॥

પૃચ્છતસ્તે મયા તાત શ્રેય એતદુદાહૃતમ્ ।
ન હિ શક્યં પ્રધાનેન શ્રેયઃ સઙ્ખ્યાતુમાત્મનઃ ॥

એવં પ્રવર્તમાનસ્ય વૃત્તિં પ્રાણિહિતાત્મનઃ ।
તપસૈવેહ બહુલં શ્રેયો વ્યક્તં ભવિષ્યતિ ॥