Mahabharata · Chapter 12.289

pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada /
asminvṛtravadhe tāta vivakṣā mama jāyate //

jvareṇa mohito vṛtraḥ kathitaste janādhipa /
nihato vāsaveneha vajreṇeti mamānagha //

kathameṣa mahāprājña jvaraḥ prādurbabhūva ha /
jvarotpattiṃ nipuṇataḥ śrotumicchāmyahaṃ prabho //
bhīṣma uvāca /

śṛṇu rājañjvarasyemaṃ sambhavaṃ lokaviśrutam /
vistaraṃ cāsya vakṣyāmi yādṛśaścaiva bhārata //

purā merormahārāja śṛṅgaṃ trailokyaviśrutam /
jyotiṣkaṃ nāma sāvitraṃ sarvaratnavibhūṣitam //

aprameyamanādhṛṣyaṃ sarvalokeṣu bhārata /
tatra devo giritaṭe hemadhātuvibhūṣite //

paryaṅka iva vibhrājannupaviṣṭo babhūva ha / śailarājasutā cāsya nityaṃ pārśve sthitā babhau /
tathā devā mahātmāno vasavaścāmitaujasaḥ //

tathaiva ca mahātmānāvaśvinau bhiṣajāṃ varau /
tathā vaiśravaṇo rājā guhyakairabhisaṃvṛtaḥ //

yakṣāṇāmīśvaraḥ śrīmānkailāsanilayaḥ prabhuḥ / śaṅkhapadmanidhibhyāṃ ca lakṣmyā paramayā saha /
upāsanta mahātmānamuśanā ca mahākaviḥ //

sanatkumārapramukhāstathaiva ca maharṣayaḥ /
aṅgiraḥ pramukhāścaiva tathā devarṣayo'pare //

viśvāvasuśca gandharvastathā nāradaparvatau /
apsarogaṇasaṅghāśca samājagmuranekaśaḥ //

vavau sukhaḥ śivo vāyurnānāgandhavahaḥ śuciḥ /
sarvartukusumopetāḥ puṣpavanto drumāstathā //

tathā vidyādharāścaiva siddhāścaiva tapodhanāḥ /
mahādevaṃ paśupatiṃ paryupāsanta bhārata //

bhūtāni ca mahārāja nānārūpadharāṇyatha /
rākṣasāśca mahāraudrāḥ piśācāśca mahābalāḥ //

bahurūpadharā hṛṣṭā nānāpraharaṇodyatāḥ /
devasyānucarāstatra tasthire cānalopamāḥ //

nandī ca bhagavāṃstatra devasyānumate sthitaḥ /
pragṛhya jvalitaṃ śūlaṃ dīpyamānaṃ svatejasā //

gaṅgā ca saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthajalodbhavā /
paryupāsata taṃ deva rūpiṇī kurunandana //

sa evaṃ bhagavāṃstatra pūjyamānaḥ surarṣibhiḥ /
devaiśca sumahātejā mahādevo vyatiṣṭhata //

kasyacittvatha kālasya dakṣo nāma prajāpatiḥ /
pūrvoktena vidhānena yakṣyamāṇo'nvapadyata //

tatastasya makhaṃ devāḥ sarve śakrapurogamāḥ /
gamanāya samāgamya buddhimāpedire tadā //

te vimānairmahātmāno jvalanārkasamaprabhaiḥ /
devasyānumate'gacchangaṅgādvāramiti śrutiḥ //

prasthitā devatā dṛṣṭvā śailarājasutā tadā /
uvāca vacanaṃ sādhvī devaṃ paśupatiṃ patim //

bhagavankvanu yāntyete devāḥ śakrapurogamāḥ /
brūhi tattvena tattvajña saṃśayo me mahānayam //
maheśvara uvāca /

dakṣo nāma mahābhāge prajānāṃ patiruttamaḥ /
hayamedhena jayate tatra yānti divaukasaḥ //
umovāca /

yajñametaṃ mahādeva kimarthaṃ nādhigacchati /
kena vā pratiṣedhena gamanaṃ te na vidyate //
maheśvara uvāca /

suraireva mahābhāge pūrvametadanuṣṭhitam /
yajñeṣu sarveṣu mama na bhāga upakalpitaḥ //

pūrvopāyopapannena mārgeṇa varavarṇini /
na me surāḥ prayacchanti bhāgaṃ yajñasya dharmataḥ //
umovāca /

bhagavansarvabhūteṣu prabhāvābhyadhiko guṇaiḥ /
ajayyaścāpyadhṛṣyaśca tejasā yaśasā śriyā //

anena te mahābhāga pratiṣedhena bhāgataḥ /
atīva duḥkhamutpannaṃ vepathuśca mamānagha //
bhīṣma uvāca /

evamuktvā tu sā devī devaṃ paśupatiṃ patim /
tuṣṇīmbhūtā'bhavadrājandahyamānena cetasā //

atha devyā mataṃ jñātvā hṛdgataṃ yaccikīrṣitam /
sa samājñāpayāmāsa tiṣṭha tvamiti nandinam //

tato yogabalaṃ kṛtvā sarvayogeśvareśvaraḥ /
taṃ yajñaṃ sa mahātejā bhīmairanucaraistadā //

sahasā ghātayāmāsa devadevaḥ pinākadhṛt /
kecinnādānamuñcanta keciddhāsāṃśca cakrire //

rudhireṇāpare rājaṃstatrāgniṃ samavākiran /
kecidyūpānsamutpāṭya vyākṣipanvikṛtānanāḥ //

āsyairanye cāgrasanta tathaiva paricārakān /
tataḥ sa yajño nṛpatervadhyamānaḥ samantataḥ //

āsthāya mṛgarūpaṃ vai svamevābhyagamattadā /
taṃ tu yajñaṃ tathārūpaṃ gacchantamupalabhya saḥ //

dhanurādāya bāṇena tadānvasarata prabhuḥ /
tatastasya sureśasya krodhādamitatejasaḥ //

lalāṭātprasṛto ghoraḥ svedabindurbabhūva ha /
tasminyatitamātre ca svedabindau tadā bhuvi //

prādurbabhūva sumahānagniḥ kālānalopamaḥ /
tatra cājāyata tadā puruṣaḥ puruṣarṣabha //

hrasvo'timātraṃ raktākṣo hariśmaśrurvibhīṣaṇaḥ /
ūrdhvakeśo'tiromāṅgaḥ śyenolūkastathaiva ca //

karālakṛṣṇavarṇaśca raktavāsāstathaiva ca /
taṃ yajñaṃ sumahāsatvo'dahatkakṣamivānalaḥ //

vyacaratsarvato devānprādravatsa ṛṣīṃstathā /
devāścāpyādravansarve tato bhītā diśo daśa //

tena tasminvicaratā puruṣeṇa viśāmpate /
pṛthivī hyacaladrājannatīva bharatarṣabha //

hāhābhūtaṃ jagatsarvamupalakṣya tadā prabhuḥ /
pitāmaho mahādevaṃ darśayanpratyabhāṣata //
brahmovāca /

bhavatopi surāḥ sarve bhāgaṃ dāsyanti vai prabho /
kriyatāṃ pratisaṃhāraḥ sarvadeveśvara tvayā //

imā hi devatāḥ sarvā ṛṣayaśca parantapa /
tava krodhānmahādeva na śāntimupalebhire //

yaścaiṣa puruṣo jātaḥ svedātte vibudhottama /
jvaro nāmaiṣa dharmajña lokeṣu pracariṣyati //

ekībhūtasya na tvasya dhāraṇe tejasaḥ prabho /
samarthā sakalā pṛthvī bahudhā sṛjyatāmayam //

ityukto brahmaṇā devo bhāge cāpi prakalpite /
bhagavantaṃ tathetyāha brahmāṇamamitaujasam //

parāṃ ca prītimagamadutsmayaṃśca pinākadhṛt /
avāpa ca tadā bhāgaṃ yathoktaṃ brahmaṇā bhavaḥ //

jvaraṃ ca sarvadharmajño bahudhā vyasṛjattadā /
śāntyarthaṃ sarvabhūtānāṃ śṛṇu taccāpi putraka //

śīrṣābhitāpo nāgānāṃ parvatānāṃ śilājatu /
apāṃ tu nīlikāṃ viddhi nirmokaṃ bhujageṣu ca //

khorakaḥ saurabheyāṇāmūṣaraṃ pṛthivītale /
paśūnāmapi dharmajña dṛṣṭipratyavarodhanam //

randhrāgatamathāśvānāṃ śikhodbhedaśca barhiṇām /
netrarogaḥ kokilānāṃ jvaraḥ prokto mahātmanā //

avīnāṃ pittabhedaśca sarveṣāmiti naḥ śrutam /
śukānāmapi sarveṣāṃ hikkikā procyate jvaraḥ //

śārdūlaṣvatha dharmajña śramo jvara ihocyate /
mānuṣeṣu tu dharmajña jvaro nāmaiṣa viśrutaḥ //

maraṇe janmani tathā madhye cāviśate naram /
etanmāheśvaraṃ tejo jvaro nāma sudāruṇaḥ //

namasyaścaiva mānyaśca sarvaprāṇibhirīśvaraḥ /
anena hi samāviṣṭo vṛtro dharmabhūtāṃ varaḥ //

vyajṛmbhata tataḥ śakrastasmai vajramavāsṛjat /
praviśya bajraṃ vṛtraṃ ca dārayāmāsaṃ bhārata //

dāritaśca sa vajreṇa mahāyogī mahāsuraḥ /
jagāma paramaṃ sthānaṃ viṣṇoramitatejasaḥ //

viṣṇubhaktyā hi tenedaṃ jagadvyāptamabhūtpurā /
tasmācca nihato yuddhe viṣṇoḥ sthānamavāptavān //

ityeṣa vṛtramāśritya jvarasya mahato mayā /
vistaraḥ kathitaḥ putra kimanyatprabravīmi te //

imāṃ jvarotpattimadīnamānasaḥ paṭhetsadā yaḥ susamāhito naraḥ /
vimuktarogaḥ sa sukhī mudā yuto labheta kāmānsa yathā manīṣitān //