મહાભારત · અધ્યાય 12.289

પિતામહ મહાપ્રાજ્ઞ સર્વશાસ્ત્રવિશારદ ।
અસ્મિન્વૃત્રવધે તાત વિવક્ષા મમ જાયતે ॥

જ્વરેણ મોહિતો વૃત્રઃ કથિતસ્તે જનાધિપ ।
નિહતો વાસવેનેહ વજ્રેણેતિ મમાનઘ ॥

કથમેષ મહાપ્રાજ્ઞ જ્વરઃ પ્રાદુર્બભૂવ હ ।
જ્વરોત્પત્તિં નિપુણતઃ શ્રોતુમિચ્છામ્યહં પ્રભો ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શૃણુ રાજઞ્જ્વરસ્યેમં સમ્ભવં લોકવિશ્રુતમ્ ।
વિસ્તરં ચાસ્ય વક્ષ્યામિ યાદૃશશ્ચૈવ ભારત ॥

પુરા મેરોર્મહારાજ શૃઙ્ગં ત્રૈલોક્યવિશ્રુતમ્ ।
જ્યોતિષ્કં નામ સાવિત્રં સર્વરત્નવિભૂષિતમ્ ॥

અપ્રમેયમનાધૃષ્યં સર્વલોકેષુ ભારત ।
તત્ર દેવો ગિરિતટે હેમધાતુવિભૂષિતે ॥

પર્યઙ્ક ઇવ વિભ્રાજન્નુપવિષ્ટો બભૂવ હ । શૈલરાજસુતા ચાસ્ય નિત્યં પાર્શ્વે સ્થિતા બભૌ ।
તથા દેવા મહાત્માનો વસવશ્ચામિતૌજસઃ ॥

તથૈવ ચ મહાત્માનાવશ્વિનૌ ભિષજાં વરૌ ।
તથા વૈશ્રવણો રાજા ગુહ્યકૈરભિસંવૃતઃ ॥

યક્ષાણામીશ્વરઃ શ્રીમાન્કૈલાસનિલયઃ પ્રભુઃ । શઙ્ખપદ્મનિધિભ્યાં ચ લક્ષ્મ્યા પરમયા સહ ।
ઉપાસન્ત મહાત્માનમુશના ચ મહાકવિઃ ॥

સનત્કુમારપ્રમુખાસ્તથૈવ ચ મહર્ષયઃ ।
અઙ્ગિરઃ પ્રમુખાશ્ચૈવ તથા દેવર્ષયોઽપરે ॥

વિશ્વાવસુશ્ચ ગન્ધર્વસ્તથા નારદપર્વતૌ ।
અપ્સરોગણસઙ્ઘાશ્ચ સમાજગ્મુરનેકશઃ ॥

વવૌ સુખઃ શિવો વાયુર્નાનાગન્ધવહઃ શુચિઃ ।
સર્વર્તુકુસુમોપેતાઃ પુષ્પવન્તો દ્રુમાસ્તથા ॥

તથા વિદ્યાધરાશ્ચૈવ સિદ્ધાશ્ચૈવ તપોધનાઃ ।
મહાદેવં પશુપતિં પર્યુપાસન્ત ભારત ॥

ભૂતાનિ ચ મહારાજ નાનારૂપધરાણ્યથ ।
રાક્ષસાશ્ચ મહારૌદ્રાઃ પિશાચાશ્ચ મહાબલાઃ ॥

બહુરૂપધરા હૃષ્ટા નાનાપ્રહરણોદ્યતાઃ ।
દેવસ્યાનુચરાસ્તત્ર તસ્થિરે ચાનલોપમાઃ ॥

નન્દી ચ ભગવાંસ્તત્ર દેવસ્યાનુમતે સ્થિતઃ ।
પ્રગૃહ્ય જ્વલિતં શૂલં દીપ્યમાનં સ્વતેજસા ॥

ગઙ્ગા ચ સરિતાં શ્રેષ્ઠા સર્વતીર્થજલોદ્ભવા ।
પર્યુપાસત તં દેવ રૂપિણી કુરુનન્દન ॥

સ એવં ભગવાંસ્તત્ર પૂજ્યમાનઃ સુરર્ષિભિઃ ।
દેવૈશ્ચ સુમહાતેજા મહાદેવો વ્યતિષ્ઠત ॥

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ ।
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન યક્ષ્યમાણોઽન્વપદ્યત ॥

તતસ્તસ્ય મખં દેવાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ ।
ગમનાય સમાગમ્ય બુદ્ધિમાપેદિરે તદા ॥

તે વિમાનૈર્મહાત્માનો જ્વલનાર્કસમપ્રભૈઃ ।
દેવસ્યાનુમતેઽગચ્છન્ગઙ્ગાદ્વારમિતિ શ્રુતિઃ ॥

પ્રસ્થિતા દેવતા દૃષ્ટ્વા શૈલરાજસુતા તદા ।
ઉવાચ વચનં સાધ્વી દેવં પશુપતિં પતિમ્ ॥

ભગવન્ક્વનુ યાન્ત્યેતે દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
બ્રૂહિ તત્ત્વેન તત્ત્વજ્ઞ સંશયો મે મહાનયમ્ ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

દક્ષો નામ મહાભાગે પ્રજાનાં પતિરુત્તમઃ ।
હયમેધેન જયતે તત્ર યાન્તિ દિવૌકસઃ ॥
ઉમોવાચ ।

યજ્ઞમેતં મહાદેવ કિમર્થં નાધિગચ્છતિ ।
કેન વા પ્રતિષેધેન ગમનં તે ન વિદ્યતે ॥
મહેશ્વર ઉવાચ ।

સુરૈરેવ મહાભાગે પૂર્વમેતદનુષ્ઠિતમ્ ।
યજ્ઞેષુ સર્વેષુ મમ ન ભાગ ઉપકલ્પિતઃ ॥

પૂર્વોપાયોપપન્નેન માર્ગેણ વરવર્ણિનિ ।
ન મે સુરાઃ પ્રયચ્છન્તિ ભાગં યજ્ઞસ્ય ધર્મતઃ ॥
ઉમોવાચ ।

ભગવન્સર્વભૂતેષુ પ્રભાવાભ્યધિકો ગુણૈઃ ।
અજય્યશ્ચાપ્યધૃષ્યશ્ચ તેજસા યશસા શ્રિયા ॥

અનેન તે મહાભાગ પ્રતિષેધેન ભાગતઃ ।
અતીવ દુઃખમુત્પન્નં વેપથુશ્ચ મમાનઘ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા તુ સા દેવી દેવં પશુપતિં પતિમ્ ।
તુષ્ણીમ્ભૂતાઽભવદ્રાજન્દહ્યમાનેન ચેતસા ॥

અથ દેવ્યા મતં જ્ઞાત્વા હૃદ્ગતં યચ્ચિકીર્ષિતમ્ ।
સ સમાજ્ઞાપયામાસ તિષ્ઠ ત્વમિતિ નન્દિનમ્ ॥

તતો યોગબલં કૃત્વા સર્વયોગેશ્વરેશ્વરઃ ।
તં યજ્ઞં સ મહાતેજા ભીમૈરનુચરૈસ્તદા ॥

સહસા ઘાતયામાસ દેવદેવઃ પિનાકધૃત્ ।
કેચિન્નાદાનમુઞ્ચન્ત કેચિદ્ધાસાંશ્ચ ચક્રિરે ॥

રુધિરેણાપરે રાજંસ્તત્રાગ્નિં સમવાકિરન્ ।
કેચિદ્યૂપાન્સમુત્પાટ્ય વ્યાક્ષિપન્વિકૃતાનનાઃ ॥

આસ્યૈરન્યે ચાગ્રસન્ત તથૈવ પરિચારકાન્ ।
તતઃ સ યજ્ઞો નૃપતેર્વધ્યમાનઃ સમન્તતઃ ॥

આસ્થાય મૃગરૂપં વૈ સ્વમેવાભ્યગમત્તદા ।
તં તુ યજ્ઞં તથારૂપં ગચ્છન્તમુપલભ્ય સઃ ॥

ધનુરાદાય બાણેન તદાન્વસરત પ્રભુઃ ।
તતસ્તસ્ય સુરેશસ્ય ક્રોધાદમિતતેજસઃ ॥

લલાટાત્પ્રસૃતો ઘોરઃ સ્વેદબિન્દુર્બભૂવ હ ।
તસ્મિન્યતિતમાત્રે ચ સ્વેદબિન્દૌ તદા ભુવિ ॥

પ્રાદુર્બભૂવ સુમહાનગ્નિઃ કાલાનલોપમઃ ।
તત્ર ચાજાયત તદા પુરુષઃ પુરુષર્ષભ ॥

હ્રસ્વોઽતિમાત્રં રક્તાક્ષો હરિશ્મશ્રુર્વિભીષણઃ ।
ઊર્ધ્વકેશોઽતિરોમાઙ્ગઃ શ્યેનોલૂકસ્તથૈવ ચ ॥

કરાલકૃષ્ણવર્ણશ્ચ રક્તવાસાસ્તથૈવ ચ ।
તં યજ્ઞં સુમહાસત્વોઽદહત્કક્ષમિવાનલઃ ॥

વ્યચરત્સર્વતો દેવાન્પ્રાદ્રવત્સ ઋષીંસ્તથા ।
દેવાશ્ચાપ્યાદ્રવન્સર્વે તતો ભીતા દિશો દશ ॥

તેન તસ્મિન્વિચરતા પુરુષેણ વિશામ્પતે ।
પૃથિવી હ્યચલદ્રાજન્નતીવ ભરતર્ષભ ॥

હાહાભૂતં જગત્સર્વમુપલક્ષ્ય તદા પ્રભુઃ ।
પિતામહો મહાદેવં દર્શયન્પ્રત્યભાષત ॥
બ્રહ્મોવાચ ।

ભવતોપિ સુરાઃ સર્વે ભાગં દાસ્યન્તિ વૈ પ્રભો ।
ક્રિયતાં પ્રતિસંહારઃ સર્વદેવેશ્વર ત્વયા ॥

ઇમા હિ દેવતાઃ સર્વા ઋષયશ્ચ પરન્તપ ।
તવ ક્રોધાન્મહાદેવ ન શાન્તિમુપલેભિરે ॥

યશ્ચૈષ પુરુષો જાતઃ સ્વેદાત્તે વિબુધોત્તમ ।
જ્વરો નામૈષ ધર્મજ્ઞ લોકેષુ પ્રચરિષ્યતિ ॥

એકીભૂતસ્ય ન ત્વસ્ય ધારણે તેજસઃ પ્રભો ।
સમર્થા સકલા પૃથ્વી બહુધા સૃજ્યતામયમ્ ॥

ઇત્યુક્તો બ્રહ્મણા દેવો ભાગે ચાપિ પ્રકલ્પિતે ।
ભગવન્તં તથેત્યાહ બ્રહ્માણમમિતૌજસમ્ ॥

પરાં ચ પ્રીતિમગમદુત્સ્મયંશ્ચ પિનાકધૃત્ ।
અવાપ ચ તદા ભાગં યથોક્તં બ્રહ્મણા ભવઃ ॥

જ્વરં ચ સર્વધર્મજ્ઞો બહુધા વ્યસૃજત્તદા ।
શાન્ત્યર્થં સર્વભૂતાનાં શૃણુ તચ્ચાપિ પુત્રક ॥

શીર્ષાભિતાપો નાગાનાં પર્વતાનાં શિલાજતુ ।
અપાં તુ નીલિકાં વિદ્ધિ નિર્મોકં ભુજગેષુ ચ ॥

ખોરકઃ સૌરભેયાણામૂષરં પૃથિવીતલે ।
પશૂનામપિ ધર્મજ્ઞ દૃષ્ટિપ્રત્યવરોધનમ્ ॥

રન્ધ્રાગતમથાશ્વાનાં શિખોદ્ભેદશ્ચ બર્હિણામ્ ।
નેત્રરોગઃ કોકિલાનાં જ્વરઃ પ્રોક્તો મહાત્મના ॥

અવીનાં પિત્તભેદશ્ચ સર્વેષામિતિ નઃ શ્રુતમ્ ।
શુકાનામપિ સર્વેષાં હિક્કિકા પ્રોચ્યતે જ્વરઃ ॥

શાર્દૂલષ્વથ ધર્મજ્ઞ શ્રમો જ્વર ઇહોચ્યતે ।
માનુષેષુ તુ ધર્મજ્ઞ જ્વરો નામૈષ વિશ્રુતઃ ॥

મરણે જન્મનિ તથા મધ્યે ચાવિશતે નરમ્ ।
એતન્માહેશ્વરં તેજો જ્વરો નામ સુદારુણઃ ॥

નમસ્યશ્ચૈવ માન્યશ્ચ સર્વપ્રાણિભિરીશ્વરઃ ।
અનેન હિ સમાવિષ્ટો વૃત્રો ધર્મભૂતાં વરઃ ॥

વ્યજૃમ્ભત તતઃ શક્રસ્તસ્મૈ વજ્રમવાસૃજત્ ।
પ્રવિશ્ય બજ્રં વૃત્રં ચ દારયામાસં ભારત ॥

દારિતશ્ચ સ વજ્રેણ મહાયોગી મહાસુરઃ ।
જગામ પરમં સ્થાનં વિષ્ણોરમિતતેજસઃ ॥

વિષ્ણુભક્ત્યા હિ તેનેદં જગદ્વ્યાપ્તમભૂત્પુરા ।
તસ્માચ્ચ નિહતો યુદ્ધે વિષ્ણોઃ સ્થાનમવાપ્તવાન્ ॥

ઇત્યેષ વૃત્રમાશ્રિત્ય જ્વરસ્ય મહતો મયા ।
વિસ્તરઃ કથિતઃ પુત્ર કિમન્યત્પ્રબ્રવીમિ તે ॥

ઇમાં જ્વરોત્પત્તિમદીનમાનસઃ પઠેત્સદા યઃ સુસમાહિતો નરઃ ।
વિમુક્તરોગઃ સ સુખી મુદા યુતો લભેત કામાન્સ યથા મનીષિતાન્ ॥