Mahabharata · Chapter 12.286

namastasmai bhagavate devāya prabhaviṣṇave /
yasya pṛthvī talaṃ tāta sākāśaṃ bāhugocaraḥ //

mūrdhā yasya tvanantaṃ ca sthānaṃ dānavasattama /
tasyāhaṃ te pravakṣyāmi viṣṇormāhātmyamuttamam //
bhīṣma uvāca /

tayoḥ saṃvadatorevamājagāma mahāmuniḥ /
sanatkumāro dhamārtmā saṃśayacchedanāya vai //

sa pūjito'surendreṇa muninośanasā tathā /
niṣasādāsane rājanmahārhe munipuṅgavaḥ //

tamāsīnaṃ mahāprajñamuśanā vākyamabravīt /
brūhyasmai dānavendāya viṣṇormāhātmyamuttamam //

sanatkumārastu vacaḥ śrutvā prāha vaco'rthavat /
viṣṇormāhātmyasaṃyuktaṃ dānavendrāya dhīmate //

śṛṇu sarvamidaṃ daitya viṣṇormāhātmyamuttamam /
viṣṇau jagatsthitaṃ sarvamiti viddhi parantapa //

asmingacchanti vilayamasmācca prabhavantyuta / avatyeṣa mahābāhurbhūtagrāmaṃ carācaram /
eṣa cākṣipate kāle kāle ca sṛjate punaḥ //

naiṣa dānava te śakyastapasā naiva cejyayā /
samprāptumindriyāṇāṃ tu saṃyamenaiva śakyate //

bāhye cābhyantare caiva karmaṇā manasi sthitaḥ /
nirmalīkurute buddhyā so'mutrānantyamaśnute //

yathā hiraṇyakartā vai rūpyamagnau viśodhayet /
bahuśo'tiprayatnena mahatā'tmakṛtena ha //

tadvajjātiśatairjīvaḥ śuddhyate'lpena karmaṇā /
yatnena mahatā caiyavāpyekajātau viśuddhyate //

līlayā'lpaṃ yathā gātrātpramṛjyādātmano rajaḥ /
bahuyatnena mahatā doṣanirharaṇaṃ tathā //

yathā cālpena mālyena vāsitaṃ tilasarṣapam /
na muñcati svakaṃ gandhaṃ tathā sūkṣmasya darśanam //

tadeva bahubhirmālyairvāsyamānaṃ punaḥ punaḥ /
vimucya taṃ svakaṃ gandhaṃ mālyagandhe'vatiṣṭhate //

evaṃ jātiśatairyukto guṇaireva prasaṅgiṣu /
buddhyā nivartate doṣo yatnenābhyāsajena ha //

karmaṇā svena raktāni viraktāni ca dānava /
yathā karmaviśeṣāṃśca prāpnuvanti tathā śṛṇu //

yathāvatsampravartante yasmiṃstiṣṭhati cāniśam /
tatte'nupūrvyā vyākhyāsye tadihaikamanāḥ śṛṇu //

anādinidhanaḥ śrīmānharirnārāyaṇaḥ prabhuḥ /
devaḥ sṛjati bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca //

eṣa sarveṣu bhūteṣu kṣaraścākṣara eva ca /
ekādaśa vikārātmā jagatpibati raśmibhiḥ //

pādau tasya mahīṃ viddhi mūrdhānaṃ divameva ca /
bāhavastu diśo daitya śrotramākāśameva ca //

tasya tejomayaḥ sūryo manaścandramasi sthitam /
buddhirjñānagatā nityaṃ rasastvapsu pravartate //

bhruvoranantarāstasya grahā dānavasattama / nakṣatracakraṃ netraṃ ca āsyamagniṃ ca dānava /
taṃ viśvabhūtaṃ viśvādiṃ paramaṃ viddhi ceśvaram //

rajastamaśca satvaṃ ca viddhi nārāyaṇātmakam /
sośramāṇāṃ mukhaṃ tāta karmaṇastatphalaṃ viduḥ //

akarmaṇaḥ phalaṃ caiva sa eva paramo'vyayaḥ /
chandāṃsi yasya romāṇi hyakṣaraṃ ca sarasvatī //

bahvāśrayo bahumukho dharmo hṛdi samāśritaḥ /
sa brahmaparamo dharmastapaśca sadasacca saḥ //

śrotraśāstragrahopetaḥ ṣoḍ्śartvik्kratuśca saḥ /
pitāmahaśca rudraśca so'śvinau sa purandaraḥ //

mitro'tha varuṇaścaiva yamo'tha dhanadastathā / te pṛthagdarśanāstasya saṃvidanti tathaikatām /
ekasya viddhi devasya sarvaṃ jagadidaṃ vaśe //

nānābhūtasya daityendra tasyaikatvaṃ vadantyapi /
jantuḥ paśyati vijñānāttataḥ satvaṃ prakāśate //

saṃhāravikṣepasahasrakoṭī stiṣṭhanti jīvāḥ pracaranti cānye /
prajāvisargasya ca pārimāṇyaṃ vāpīsahasrāṇi bahūni daitya //

vāpyaḥ punaryojanavistṛtāstāḥ krośaṃ ca gambhīratayā'vagāḍhāḥ /
āyāmataḥ pañcaśatāśca sarvāḥ pratyekaśo yojanataḥ pravṛddhāḥ //

vāpyā jalaṃ kṣipyati vālakoṭyā tvahnā sakṛccāpyatha na dvitīyam /
tāsāṃ kṣaye viddhi paraṃ visargaṃ saṃhāramekaṃ ca tathā prajānām //

ṣa़ḍ्jīvavarṇāḥ paramaṃ pramāṇaṃ kṛṣṇo dhūmro nīlamathāsya madhyam /
raktaṃ punaḥ sahyataraṃ sukhaṃ tu hāridravarṇaṃ susukhaṃ ca śuklam //

paraṃ tu śuklaṃ vimalaṃ viśokaṃ gataklamaṃ siddhyati dānavendra /
gatvā tu yoniprabhavāṇi daitya sahasraśaḥ siddhimupaiti jīvaḥ //

gatiṃ ca yāṃ darśanamāha devo gatvā śubhaṃ darśanameva cāpi /
gatiḥ punarvarṇakṛtā prajānāṃ varṇastathā kālakṛto'surendra //

śataṃ sahasrāṇi caturdaśeha parā gatirjīvagaṇasya daitya /
ārohaṇaṃ tatkṛtameva viddhi sthānaṃ tathā niḥsaraṇaṃ ca teṣām //

yo'smādatha bhraśyati kālayogā tkṛṣṇe varṇe tiṣṭhati sarvakṛṣṭe /
atiprasakto nirayācca daitya tatastataḥ samparivartate ca //

kṛṣṇasya varṇasya gatirnikuṣṭā sa majjate narake pacyamānaḥ /
sthānaṃ tathā durgatibhistu tasya prajāvisargānsubahūnvadanti //

śataṃ sahasrāṇi tataścaritvā prāpnoti varṇaṃ haritaṃ tu paścāt /
sa caiva tasminnivasatyaniśo yugakṣayaṃ tamasā saṃvṛtātmā //

sa vai yadā satvaguṇena yukta stamo vyapohanghaṭate svabuddhyā /
sa lohitaṃ varṇamupaiti nīlā nmanuṣyaloke parivartate ca //

sa tatra saṃhāravisargamekaṃ svakarmajairbandhanaiḥ kliśyamānaḥ /
tataḥ sa hāridramupaiti varṇaṃ saṃhāravikṣepaśate vyatīte //

hāridravarṇastu prajāvisargā tsahasraśastiṣṭhati sañcaranvai /
avipramukto niraye ca daitya tataḥ sahasrāṇi daśāparāṇi //

gatīḥ sahasrāṇi ca pañca tasya catvāri saṃvartakṛtāni caiva /
vimuktamenaṃ nirayācca viddhi sarveṣu cānyeṣu ca sambhaveṣu //

sa devaloke viharatyabhīkṣṇaṃ tataścyuto mānuṣatāmupaiti
saṃhāravikṣepaśatāni cāṣṭau martyeṣu tiṣṭhannamṛtatvamevi //

so'smādaya bhraśyati kālayogā tkṛṣṇe tale tiṣṭhati sarvakṛṣṭe /
yathā tvayaṃ sidhyati jīvaloka statte'bhidhāsyāmyasurapravīra //

daivāni sa vyūhaśatāni sapta rakto haridro'tha tathaiva śuklaḥ /
saṃśritya sandhāvati śuklameta maṣṭāvarānarcyatamānsa lokān /

aṣṭau ca ṣaṣṭiṃ ca śatāni caiva manoviruddhāni mahādyutīnām /
śuklasya varṇasya parā gatiryā trīṇyeva ruddhāni mahānubhāva //

saṃhārāvikṣepamaniṣṭamekaṃ catvāri cānyāni vasatyanīśaḥ /
ṣaṣṭhasya varṇasya parā gatiryā siddhāvasiddhasya gataklamasyara //

saptocaraṃ tatra vasatyanīśaḥ saṃhāravikṣepaśataṃ saśeṣaḥ /
saṃhāravikṣepamaniṣṭamekaṃ catvāri cānyāni vasatyanīśaḥ / tasmādupāvṛtya manuṣyaloke tato mahānmānuṣatāmupaiti //

tasmādupāvṛtya tataḥ krameṇa sogreṇa santiṣṭhati bhūtasargam /
sa saptakṛtvaśca paraiti lokā nsaṃhāravikṣepakṛtapravāsaḥ //

saptaiva saṃhāramupaplavāni sambhāvya santiṣṭhati jīvaloke /
tato'vyayaṃ sthānamanantameti devasya viṣṇoratha brahmaṇatha / śeṣasya caivātha narasya caiva devasya viṣṇoḥ paramasya caiva //

saṃhārakāle paradigdhakāyā brahmāṇamāyānti sadā prajāhi /
ceṣṭātmano devagaṇāśca sarve ye brahmaloke hyamarāḥ sma te'pi //

prajānisarge tu sa śeṣakāle sthānāni svānyeva saranti jīvāḥ /
niḥśeṣatastatpadaṃ vānti cānte sarve devā ye sadṛśā manuṣyāḥ //

ye tu cyutāḥ siddhalokātkrameṇa teṣāṃ gatiṃ yānti yathā'nupūrvyā /
jīvāḥ pare tadbalaveṣarūpāḥ svakaṃ vidhiṃ yānti viṣaryayeṇa //

sa yāvadevāsti saśeṣabhuktiḥ prajāśca devyau ca tathaiva śukle /
tāvattadaṅgeṣu viśuddhabhāvaḥ saṃyamya pañcendriyarūpametat //

śuddhāṃ gatiṃ tāṃ paramāṃ prayāti śuddhena nityaṃ manasā vicinvan /
tato'vyayaṃ sthānamupaiti brahma duṣprāpamanyena sa śāśvataṃ vai / ityetadākhyātamahīnasatva nārāyaṇasyeha balaṃ mayā te //
vṛtra uvāca /

evaṃ gate me na viṣādosti kaści tsamyakca paśyāmi vacastathaitat /
śrutvā tu te vācamadīnasatva vikalmaṣosmyadya tathā vipāṣmā //

pravṛttametadbhagavanmaharṣe mahādyuteścakramanantavīryam /
viṣṇoranantasya sanātanaṃ ta tsthānaṃ sargā yatra sarvaṃ pravṛttāḥ / sa vai mahātmā puruṣottamo vai tasmijjagatsarvamidaṃ pratiṣṭhitam //
bhīṣma uvāca /

evamuktvā sa kaunteya vṛtraḥ prāṇānavāsṛjat /
yojayitvā tathā'tmānaṃ paraṃ sthānamavāptavān //
yudhiṣṭhira uvāca /

ayaṃ sa bhagavāndevaḥ pitāmaha janārdanaḥ /
sanatkumāro vṛtrāya yattadākhyātavānpurā //
bhīṣma uvāca /

mūlasthāyī sa bhagavānsvenānantena tejasā /
tatsthaḥ sṛjati tānbhāvānātmarūpānmahāmanāḥ //

turīyāṃśena tasyemaṃ viddhi keśavamacyutam / turīyāṃśena brahmāṇaṃ tasya viddhi mahātmanaḥ /
turīyārdhena lokāṃstrīnbhāvayatyeva buddhimān //

arvāksthitastu yaḥ sthāyī kalpānte parivartate / sa śete bhagavānapsu yo'sāvatibalaḥ prabhuḥ /
tānvighātā prasannātmā lokāṃścarati śāśvatān //

sarvāṇyaśūnyāni karotyanantaḥ sanātanaḥ sañcarate ca lokān /
sa cāniruddhaḥ sṛjate mahātmā tatsthaṃ jagatsarvamidaṃ vicitram //
yudhiṣṭhira uvāca /

vṛtreṇa paramārthajña dṛṣṭā manyetmano gatiḥ /
sukhāttasmātsa sukhito na śocati pitāmaha //

śuklaḥ śuklābhijātīyaḥ sādhyo nāvartate'nagha /
tiryaggateśca nirmukto nirayācca pitāmaha //

hāridravarṇe rakte vā vartamānastu pārthiva /
tiryagevānupaśyeta karmabhistāmasairvṛtaḥ //

vayaṃ tu bhṛśamāpannā raktāḥ kaṣṭāḥ sukhe'sukhe /
kāṃ gatiṃ pratipatsyāmo nīlāṃ kṛṣṇādhamāmatha //
bhīṣma uvāca /

śuddhābhijanasampannāḥ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ /
vihatya devalokeṣu punarmānuṣamedhyatha //

prajāvisargaṃ ca sukhena loke pretyānyedeheṣu sukhāni bhuktvā /
sukhena saṃyāsyatha siddhasaṅkhyāṃ mā vo bhayaṃ bhavatu na vo'stu pāpam //