મહાભારત · અધ્યાય 12.286

નમસ્તસ્મૈ ભગવતે દેવાય પ્રભવિષ્ણવે ।
યસ્ય પૃથ્વી તલં તાત સાકાશં બાહુગોચરઃ ॥

મૂર્ધા યસ્ય ત્વનન્તં ચ સ્થાનં દાનવસત્તમ ।
તસ્યાહં તે પ્રવક્ષ્યામિ વિષ્ણોર્માહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

તયોઃ સંવદતોરેવમાજગામ મહામુનિઃ ।
સનત્કુમારો ધમાર્ત્મા સંશયચ્છેદનાય વૈ ॥

સ પૂજિતોઽસુરેન્દ્રેણ મુનિનોશનસા તથા ।
નિષસાદાસને રાજન્મહાર્હે મુનિપુઙ્ગવઃ ॥

તમાસીનં મહાપ્રજ્ઞમુશના વાક્યમબ્રવીત્ ।
બ્રૂહ્યસ્મૈ દાનવેન્દાય વિષ્ણોર્માહાત્મ્યમુત્તમમ્ ॥

સનત્કુમારસ્તુ વચઃ શ્રુત્વા પ્રાહ વચોઽર્થવત્ ।
વિષ્ણોર્માહાત્મ્યસંયુક્તં દાનવેન્દ્રાય ધીમતે ॥

શૃણુ સર્વમિદં દૈત્ય વિષ્ણોર્માહાત્મ્યમુત્તમમ્ ।
વિષ્ણૌ જગત્સ્થિતં સર્વમિતિ વિદ્ધિ પરન્તપ ॥

અસ્મિન્ગચ્છન્તિ વિલયમસ્માચ્ચ પ્રભવન્ત્યુત । અવત્યેષ મહાબાહુર્ભૂતગ્રામં ચરાચરમ્ ।
એષ ચાક્ષિપતે કાલે કાલે ચ સૃજતે પુનઃ ॥

નૈષ દાનવ તે શક્યસ્તપસા નૈવ ચેજ્યયા ।
સમ્પ્રાપ્તુમિન્દ્રિયાણાં તુ સંયમેનૈવ શક્યતે ॥

બાહ્યે ચાભ્યન્તરે ચૈવ કર્મણા મનસિ સ્થિતઃ ।
નિર્મલીકુરુતે બુદ્ધ્યા સોઽમુત્રાનન્ત્યમશ્નુતે ॥

યથા હિરણ્યકર્તા વૈ રૂપ્યમગ્નૌ વિશોધયેત્ ।
બહુશોઽતિપ્રયત્નેન મહતાઽત્મકૃતેન હ ॥

તદ્વજ્જાતિશતૈર્જીવઃ શુદ્ધ્યતેઽલ્પેન કર્મણા ।
યત્નેન મહતા ચૈયવાપ્યેકજાતૌ વિશુદ્ધ્યતે ॥

લીલયાઽલ્પં યથા ગાત્રાત્પ્રમૃજ્યાદાત્મનો રજઃ ।
બહુયત્નેન મહતા દોષનિર્હરણં તથા ॥

યથા ચાલ્પેન માલ્યેન વાસિતં તિલસર્ષપમ્ ।
ન મુઞ્ચતિ સ્વકં ગન્ધં તથા સૂક્ષ્મસ્ય દર્શનમ્ ॥

તદેવ બહુભિર્માલ્યૈર્વાસ્યમાનં પુનઃ પુનઃ ।
વિમુચ્ય તં સ્વકં ગન્ધં માલ્યગન્ધેઽવતિષ્ઠતે ॥

એવં જાતિશતૈર્યુક્તો ગુણૈરેવ પ્રસઙ્ગિષુ ।
બુદ્ધ્યા નિવર્તતે દોષો યત્નેનાભ્યાસજેન હ ॥

કર્મણા સ્વેન રક્તાનિ વિરક્તાનિ ચ દાનવ ।
યથા કર્મવિશેષાંશ્ચ પ્રાપ્નુવન્તિ તથા શૃણુ ॥

યથાવત્સમ્પ્રવર્તન્તે યસ્મિંસ્તિષ્ઠતિ ચાનિશમ્ ।
તત્તેઽનુપૂર્વ્યા વ્યાખ્યાસ્યે તદિહૈકમનાઃ શૃણુ ॥

અનાદિનિધનઃ શ્રીમાન્હરિર્નારાયણઃ પ્રભુઃ ।
દેવઃ સૃજતિ ભૂતાનિ સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ ॥

એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ક્ષરશ્ચાક્ષર એવ ચ ।
એકાદશ વિકારાત્મા જગત્પિબતિ રશ્મિભિઃ ॥

પાદૌ તસ્ય મહીં વિદ્ધિ મૂર્ધાનં દિવમેવ ચ ।
બાહવસ્તુ દિશો દૈત્ય શ્રોત્રમાકાશમેવ ચ ॥

તસ્ય તેજોમયઃ સૂર્યો મનશ્ચન્દ્રમસિ સ્થિતમ્ ।
બુદ્ધિર્જ્ઞાનગતા નિત્યં રસસ્ત્વપ્સુ પ્રવર્તતે ॥

ભ્રુવોરનન્તરાસ્તસ્ય ગ્રહા દાનવસત્તમ । નક્ષત્રચક્રં નેત્રં ચ આસ્યમગ્નિં ચ દાનવ ।
તં વિશ્વભૂતં વિશ્વાદિં પરમં વિદ્ધિ ચેશ્વરમ્ ॥

રજસ્તમશ્ચ સત્વં ચ વિદ્ધિ નારાયણાત્મકમ્ ।
સોશ્રમાણાં મુખં તાત કર્મણસ્તત્ફલં વિદુઃ ॥

અકર્મણઃ ફલં ચૈવ સ એવ પરમોઽવ્યયઃ ।
છન્દાંસિ યસ્ય રોમાણિ હ્યક્ષરં ચ સરસ્વતી ॥

બહ્વાશ્રયો બહુમુખો ધર્મો હૃદિ સમાશ્રિતઃ ।
સ બ્રહ્મપરમો ધર્મસ્તપશ્ચ સદસચ્ચ સઃ ॥

શ્રોત્રશાસ્ત્રગ્રહોપેતઃ ષોડ્્શર્ત્વિક્્ક્રતુશ્ચ સઃ ।
પિતામહશ્ચ રુદ્રશ્ચ સોઽશ્વિનૌ સ પુરન્દરઃ ॥

મિત્રોઽથ વરુણશ્ચૈવ યમોઽથ ધનદસ્તથા । તે પૃથગ્દર્શનાસ્તસ્ય સંવિદન્તિ તથૈકતામ્ ।
એકસ્ય વિદ્ધિ દેવસ્ય સર્વં જગદિદં વશે ॥

નાનાભૂતસ્ય દૈત્યેન્દ્ર તસ્યૈકત્વં વદન્ત્યપિ ।
જન્તુઃ પશ્યતિ વિજ્ઞાનાત્તતઃ સત્વં પ્રકાશતે ॥

સંહારવિક્ષેપસહસ્રકોટી સ્તિષ્ઠન્તિ જીવાઃ પ્રચરન્તિ ચાન્યે ।
પ્રજાવિસર્ગસ્ય ચ પારિમાણ્યં વાપીસહસ્રાણિ બહૂનિ દૈત્ય ॥

વાપ્યઃ પુનર્યોજનવિસ્તૃતાસ્તાઃ ક્રોશં ચ ગમ્ભીરતયાઽવગાઢાઃ ।
આયામતઃ પઞ્ચશતાશ્ચ સર્વાઃ પ્રત્યેકશો યોજનતઃ પ્રવૃદ્ધાઃ ॥

વાપ્યા જલં ક્ષિપ્યતિ વાલકોટ્યા ત્વહ્ના સકૃચ્ચાપ્યથ ન દ્વિતીયમ્ ।
તાસાં ક્ષયે વિદ્ધિ પરં વિસર્ગં સંહારમેકં ચ તથા પ્રજાનામ્ ॥

ષ઼ડ્્જીવવર્ણાઃ પરમં પ્રમાણં કૃષ્ણો ધૂમ્રો નીલમથાસ્ય મધ્યમ્ ।
રક્તં પુનઃ સહ્યતરં સુખં તુ હારિદ્રવર્ણં સુસુખં ચ શુક્લમ્ ॥

પરં તુ શુક્લં વિમલં વિશોકં ગતક્લમં સિદ્ધ્યતિ દાનવેન્દ્ર ।
ગત્વા તુ યોનિપ્રભવાણિ દૈત્ય સહસ્રશઃ સિદ્ધિમુપૈતિ જીવઃ ॥

ગતિં ચ યાં દર્શનમાહ દેવો ગત્વા શુભં દર્શનમેવ ચાપિ ।
ગતિઃ પુનર્વર્ણકૃતા પ્રજાનાં વર્ણસ્તથા કાલકૃતોઽસુરેન્દ્ર ॥

શતં સહસ્રાણિ ચતુર્દશેહ પરા ગતિર્જીવગણસ્ય દૈત્ય ।
આરોહણં તત્કૃતમેવ વિદ્ધિ સ્થાનં તથા નિઃસરણં ચ તેષામ્ ॥

યોઽસ્માદથ ભ્રશ્યતિ કાલયોગા ત્કૃષ્ણે વર્ણે તિષ્ઠતિ સર્વકૃષ્ટે ।
અતિપ્રસક્તો નિરયાચ્ચ દૈત્ય તતસ્તતઃ સમ્પરિવર્તતે ચ ॥

કૃષ્ણસ્ય વર્ણસ્ય ગતિર્નિકુષ્ટા સ મજ્જતે નરકે પચ્યમાનઃ ।
સ્થાનં તથા દુર્ગતિભિસ્તુ તસ્ય પ્રજાવિસર્ગાન્સુબહૂન્વદન્તિ ॥

શતં સહસ્રાણિ તતશ્ચરિત્વા પ્રાપ્નોતિ વર્ણં હરિતં તુ પશ્ચાત્ ।
સ ચૈવ તસ્મિન્નિવસત્યનિશો યુગક્ષયં તમસા સંવૃતાત્મા ॥

સ વૈ યદા સત્વગુણેન યુક્ત સ્તમો વ્યપોહન્ઘટતે સ્વબુદ્ધ્યા ।
સ લોહિતં વર્ણમુપૈતિ નીલા ન્મનુષ્યલોકે પરિવર્તતે ચ ॥

સ તત્ર સંહારવિસર્ગમેકં સ્વકર્મજૈર્બન્ધનૈઃ ક્લિશ્યમાનઃ ।
તતઃ સ હારિદ્રમુપૈતિ વર્ણં સંહારવિક્ષેપશતે વ્યતીતે ॥

હારિદ્રવર્ણસ્તુ પ્રજાવિસર્ગા ત્સહસ્રશસ્તિષ્ઠતિ સઞ્ચરન્વૈ ।
અવિપ્રમુક્તો નિરયે ચ દૈત્ય તતઃ સહસ્રાણિ દશાપરાણિ ॥

ગતીઃ સહસ્રાણિ ચ પઞ્ચ તસ્ય ચત્વારિ સંવર્તકૃતાનિ ચૈવ ।
વિમુક્તમેનં નિરયાચ્ચ વિદ્ધિ સર્વેષુ ચાન્યેષુ ચ સમ્ભવેષુ ॥

સ દેવલોકે વિહરત્યભીક્ષ્ણં તતશ્ચ્યુતો માનુષતામુપૈતિ
સંહારવિક્ષેપશતાનિ ચાષ્ટૌ મર્ત્યેષુ તિષ્ઠન્નમૃતત્વમેવિ ॥

સોઽસ્માદય ભ્રશ્યતિ કાલયોગા ત્કૃષ્ણે તલે તિષ્ઠતિ સર્વકૃષ્ટે ।
યથા ત્વયં સિધ્યતિ જીવલોક સ્તત્તેઽભિધાસ્યામ્યસુરપ્રવીર ॥

દૈવાનિ સ વ્યૂહશતાનિ સપ્ત રક્તો હરિદ્રોઽથ તથૈવ શુક્લઃ ।
સંશ્રિત્ય સન્ધાવતિ શુક્લમેત મષ્ટાવરાનર્ચ્યતમાન્સ લોકાન્ ।

અષ્ટૌ ચ ષષ્ટિં ચ શતાનિ ચૈવ મનોવિરુદ્ધાનિ મહાદ્યુતીનામ્ ।
શુક્લસ્ય વર્ણસ્ય પરા ગતિર્યા ત્રીણ્યેવ રુદ્ધાનિ મહાનુભાવ ॥

સંહારાવિક્ષેપમનિષ્ટમેકં ચત્વારિ ચાન્યાનિ વસત્યનીશઃ ।
ષષ્ઠસ્ય વર્ણસ્ય પરા ગતિર્યા સિદ્ધાવસિદ્ધસ્ય ગતક્લમસ્યર ॥

સપ્તોચરં તત્ર વસત્યનીશઃ સંહારવિક્ષેપશતં સશેષઃ ।
સંહારવિક્ષેપમનિષ્ટમેકં ચત્વારિ ચાન્યાનિ વસત્યનીશઃ । તસ્માદુપાવૃત્ય મનુષ્યલોકે તતો મહાન્માનુષતામુપૈતિ ॥

તસ્માદુપાવૃત્ય તતઃ ક્રમેણ સોગ્રેણ સન્તિષ્ઠતિ ભૂતસર્ગમ્ ।
સ સપ્તકૃત્વશ્ચ પરૈતિ લોકા ન્સંહારવિક્ષેપકૃતપ્રવાસઃ ॥

સપ્તૈવ સંહારમુપપ્લવાનિ સમ્ભાવ્ય સન્તિષ્ઠતિ જીવલોકે ।
તતોઽવ્યયં સ્થાનમનન્તમેતિ દેવસ્ય વિષ્ણોરથ બ્રહ્મણથ । શેષસ્ય ચૈવાથ નરસ્ય ચૈવ દેવસ્ય વિષ્ણોઃ પરમસ્ય ચૈવ ॥

સંહારકાલે પરદિગ્ધકાયા બ્રહ્માણમાયાન્તિ સદા પ્રજાહિ ।
ચેષ્ટાત્મનો દેવગણાશ્ચ સર્વે યે બ્રહ્મલોકે હ્યમરાઃ સ્મ તેઽપિ ॥

પ્રજાનિસર્ગે તુ સ શેષકાલે સ્થાનાનિ સ્વાન્યેવ સરન્તિ જીવાઃ ।
નિઃશેષતસ્તત્પદં વાન્તિ ચાન્તે સર્વે દેવા યે સદૃશા મનુષ્યાઃ ॥

યે તુ ચ્યુતાઃ સિદ્ધલોકાત્ક્રમેણ તેષાં ગતિં યાન્તિ યથાઽનુપૂર્વ્યા ।
જીવાઃ પરે તદ્બલવેષરૂપાઃ સ્વકં વિધિં યાન્તિ વિષર્યયેણ ॥

સ યાવદેવાસ્તિ સશેષભુક્તિઃ પ્રજાશ્ચ દેવ્યૌ ચ તથૈવ શુક્લે ।
તાવત્તદઙ્ગેષુ વિશુદ્ધભાવઃ સંયમ્ય પઞ્ચેન્દ્રિયરૂપમેતત્ ॥

શુદ્ધાં ગતિં તાં પરમાં પ્રયાતિ શુદ્ધેન નિત્યં મનસા વિચિન્વન્ ।
તતોઽવ્યયં સ્થાનમુપૈતિ બ્રહ્મ દુષ્પ્રાપમન્યેન સ શાશ્વતં વૈ । ઇત્યેતદાખ્યાતમહીનસત્વ નારાયણસ્યેહ બલં મયા તે ॥
વૃત્ર ઉવાચ ।

એવં ગતે મે ન વિષાદોસ્તિ કશ્ચિ ત્સમ્યક્ચ પશ્યામિ વચસ્તથૈતત્ ।
શ્રુત્વા તુ તે વાચમદીનસત્વ વિકલ્મષોસ્મ્યદ્ય તથા વિપાષ્મા ॥

પ્રવૃત્તમેતદ્ભગવન્મહર્ષે મહાદ્યુતેશ્ચક્રમનન્તવીર્યમ્ ।
વિષ્ણોરનન્તસ્ય સનાતનં ત ત્સ્થાનં સર્ગા યત્ર સર્વં પ્રવૃત્તાઃ । સ વૈ મહાત્મા પુરુષોત્તમો વૈ તસ્મિજ્જગત્સર્વમિદં પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

એવમુક્ત્વા સ કૌન્તેય વૃત્રઃ પ્રાણાનવાસૃજત્ ।
યોજયિત્વા તથાઽત્માનં પરં સ્થાનમવાપ્તવાન્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

અયં સ ભગવાન્દેવઃ પિતામહ જનાર્દનઃ ।
સનત્કુમારો વૃત્રાય યત્તદાખ્યાતવાન્પુરા ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

મૂલસ્થાયી સ ભગવાન્સ્વેનાનન્તેન તેજસા ।
તત્સ્થઃ સૃજતિ તાન્ભાવાનાત્મરૂપાન્મહામનાઃ ॥

તુરીયાંશેન તસ્યેમં વિદ્ધિ કેશવમચ્યુતમ્ । તુરીયાંશેન બ્રહ્માણં તસ્ય વિદ્ધિ મહાત્મનઃ ।
તુરીયાર્ધેન લોકાંસ્ત્રીન્ભાવયત્યેવ બુદ્ધિમાન્ ॥

અર્વાક્સ્થિતસ્તુ યઃ સ્થાયી કલ્પાન્તે પરિવર્તતે । સ શેતે ભગવાનપ્સુ યોઽસાવતિબલઃ પ્રભુઃ ।
તાન્વિઘાતા પ્રસન્નાત્મા લોકાંશ્ચરતિ શાશ્વતાન્ ॥

સર્વાણ્યશૂન્યાનિ કરોત્યનન્તઃ સનાતનઃ સઞ્ચરતે ચ લોકાન્ ।
સ ચાનિરુદ્ધઃ સૃજતે મહાત્મા તત્સ્થં જગત્સર્વમિદં વિચિત્રમ્ ॥
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ ।

વૃત્રેણ પરમાર્થજ્ઞ દૃષ્ટા મન્યેત્મનો ગતિઃ ।
સુખાત્તસ્માત્સ સુખિતો ન શોચતિ પિતામહ ॥

શુક્લઃ શુક્લાભિજાતીયઃ સાધ્યો નાવર્તતેઽનઘ ।
તિર્યગ્ગતેશ્ચ નિર્મુક્તો નિરયાચ્ચ પિતામહ ॥

હારિદ્રવર્ણે રક્તે વા વર્તમાનસ્તુ પાર્થિવ ।
તિર્યગેવાનુપશ્યેત કર્મભિસ્તામસૈર્વૃતઃ ॥

વયં તુ ભૃશમાપન્ના રક્તાઃ કષ્ટાઃ સુખેઽસુખે ।
કાં ગતિં પ્રતિપત્સ્યામો નીલાં કૃષ્ણાધમામથ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

શુદ્ધાભિજનસમ્પન્નાઃ પાણ્ડવાઃ સંશિતવ્રતાઃ ।
વિહત્ય દેવલોકેષુ પુનર્માનુષમેધ્યથ ॥

પ્રજાવિસર્ગં ચ સુખેન લોકે પ્રેત્યાન્યેદેહેષુ સુખાનિ ભુક્ત્વા ।
સુખેન સંયાસ્યથ સિદ્ધસઙ્ખ્યાં મા વો ભયં ભવતુ ન વોઽસ્તુ પાપમ્ ॥