Mahabharata · Chapter 12.283

atikrāmati kāle'sminsarvabhūtabhayāvahe /
kiṃ śreyaḥ pratipadyeta tanme brūhi pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
pituḥ putreṇa saṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira //

dvijāteḥ kasyajitpārtha svādhyāyaniratasya vai /
putro babhūva medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ //

so'bravītpitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam /
mokṣadharmeṣvakuśalaṃ mokṣadharmavicakṣaṇaḥ //
putra uvāca /

dhīraḥ kiṃsvittāta kuryātprajānan kṣipraṃ hyāyurbhraśyate mānavānām /
pitastathā'khyāhi yathārthayogaṃ mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam //
pitovāca /

adhītya vedānbrahmacaryeṣu putra putrānicchetpāvanārthaṃ pitṛṇām /
agnīnādhāya vidhivacceṣṭayajño vanaṃ praviśyātha munirbubhūṣet //
putra uvāca /

evamabhyāhate loke sarvataḥ parivārite /
amodhāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase //
pitovāca /

kathamabhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ /
amoghāḥ kāḥ patantīha kinnu bhīṣayasīva mām //
putra uvāca /

mṛtyunā'bhyāhato loko jasyā parivāritaḥ /
ahorātrāḥ patantīme tacca kasmānna budhyase //

yadāhameva jānāmi na mṛtyustiṣṭhatīti ha /
sohaṃ kathaṃ pratīkṣipye jñānenāpihitaścaran //

rātryāṃrātryāṃ vyatītāyāmāyuralpataraṃ yadā /
gādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kastadā //

yāmekarātriṃ prathamāṃ garbho viśati mātaram / tāmeva rātriṃ prasvāpya maraṇāya vivartakaḥ //

puṣpāṇīva vicinvantamanyatra gatamānasam /
anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyurabhyeti gānavam //

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāṅge cāparāhikam /
na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vā'sya na vā kṛtam //

adyaiva kuru yacchreyo mā tvāṃ kālo'tyagānmahān /
ko hi jānāti kasyādya mṛtyukālo maviṣyati //

akṛteṣveva kāryeṣu mṛtyurvai samprakarṣati /
yuvaiva dharmaśīlaḥ syādanimittaṃ hi jīvitam //

kṛte dharma bhavetprītiriha pretya ca śāśvatī /
mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārtamudyataḥ //

kṛtvā kāryamakāryaṃ vā tuṣṭimeṣāṃ prayacchati /
taṃ putrapaśusampannaṃ vyābhaktamanasaṃ naram //

saptaṃ vyāyaṃ mahaugho vā mṛtyurādāya gacchati /
saṃvinvānakamevainaṃ kāmānāmavitṛptakam //

vṛkīvorapamāsādya mutyurādāya gacchati /
idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam //

evamīhāsamāyuktaṃ mṛtyurādāya gacchati /
kṛtānāṃ phalamaprāptaṃ kāryāṇāṃ karmasaṅginām //

kṣetrāpaṇagṛhāsaktaṃ mṛtyurādāya gacchati /
durbalaṃ balavantaṃ ca prājñaṃ śūraṃ jaḍaṃ kavim //

aprāptasarvakāmārthaṃ mṛtyurādāya gacchati /
mṛtyurjarā ca vyādhiścaduḥkhaṃ cānekakāraṇam //

asantyājyaṃ yadā martyaiḥ kiṃ svastha iva tiṣṭhati /
jātamevāntako'ntāya jarā cābhyeti dehinam //

anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ /
na mṛtyusenāmāyāntīṃ jātu kaścitprabādhate //

balātsatyamṛte tvekaṃ satye hyamṛtamāśritam /
mṛtyorvā gṛhametadvai yā grāme vasato ratiḥ //

devānāmeṣu vai goṣṭho yadaraṇyamiti śrutiḥ /
nibandhanī rajjureṣā yā grāme vasato ratiḥ //

chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ /
yo na hiṃsati satvāni manovākkarmahetubhiḥ //

jīvitārthāpanayanaiḥ prāṇibhirna sa badhyate /
tasmātsatyavratācāraḥ satyavrataparāyaṇaḥ //

satyakāmaḥ samo dāntāḥ satyenaivāntakaṃ jayet /
amṛtaṃ caiva mṛtyuśca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitam //

mṛtyurāpadyate mohātsatyenāpadyate'mṛtam /
sohaṃ satyamahiṃsāthīṃ kāmakrodhabahiṣkṛtaḥ //

samāśritya sukhaṃ kṣemī mṛtyuṃ hāsyāmyamṛtyuvat /
śāntiyajñarato dānto brahmayajñe sthito muniḥ //

vāṅbhanaḥ karmayajñaśca bhaviṣyāmyudagāyane /
paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsrairmādṛśo yaṣṭumarhati //

antavadbhiruta prājñaḥ kṣatrayajñaiḥ piśācavat /
ātmanyevātmanā jāta ātmaniṣṭho'prajaḥ pitaḥ //

ātmayajño bhaviṣyāmi na māṃ tārayati prajā /
yasya vāṅbhanasī syātāṃ samyakpraṇihite sadā //

tapastyāgaśca yogaśca sa taiḥ sarvamavāpnuyāt /
nāsti vidyāsamaṃ cakṣurnāsti vidyāsamaṃ phalam //

nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham //

naitādṛśaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ yathaikatā samatā satyatā ca /
śīle sthitirdaṇḍavidhānamārjavaṃ tatastataścoparamaḥ kriyābhyaḥ //

kiṃ te dhanairbāndhavairvā'pi kiṃ te kiṃ te dāraibrāhmaṇa yo mariṣyasi /
ātmānamanviccha gṛhā praviṣṭaṃ pitāmahāste kva gatāḥ pitā ca //
bhīṣma uvāca /

putrasyaitadvacaḥ śrutvā tathākārṣītpitā nṛpa /
tathā tvamapi rājendra satyadharmaparo bhava //