મહાભારત · અધ્યાય 12.283

અતિક્રામતિ કાલેઽસ્મિન્સર્વભૂતભયાવહે ।
કિં શ્રેયઃ પ્રતિપદ્યેત તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
પિતુઃ પુત્રેણ સંવાદં તં નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥

દ્વિજાતેઃ કસ્યજિત્પાર્થ સ્વાધ્યાયનિરતસ્ય વૈ ।
પુત્રો બભૂવ મેધાવી મેધાવી નામ નામતઃ ॥

સોઽબ્રવીત્પિતરં પુત્રઃ સ્વાધ્યાયકરણે રતમ્ ।
મોક્ષધર્મેષ્વકુશલં મોક્ષધર્મવિચક્ષણઃ ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

ધીરઃ કિંસ્વિત્તાત કુર્યાત્પ્રજાનન્ ક્ષિપ્રં હ્યાયુર્ભ્રશ્યતે માનવાનામ્ ।
પિતસ્તથાઽખ્યાહિ યથાર્થયોગં મમાનુપૂર્વ્યા યેન ધર્મં ચરેયમ્ ॥
પિતોવાચ ।

અધીત્ય વેદાન્બ્રહ્મચર્યેષુ પુત્ર પુત્રાનિચ્છેત્પાવનાર્થં પિતૃણામ્ ।
અગ્નીનાધાય વિધિવચ્ચેષ્ટયજ્ઞો વનં પ્રવિશ્યાથ મુનિર્બુભૂષેત્ ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

એવમભ્યાહતે લોકે સર્વતઃ પરિવારિતે ।
અમોધાસુ પતન્તીષુ કિં ધીર ઇવ ભાષસે ॥
પિતોવાચ ।

કથમભ્યાહતો લોકઃ કેન વા પરિવારિતઃ ।
અમોઘાઃ કાઃ પતન્તીહ કિન્નુ ભીષયસીવ મામ્ ॥
પુત્ર ઉવાચ ।

મૃત્યુનાઽભ્યાહતો લોકો જસ્યા પરિવારિતઃ ।
અહોરાત્રાઃ પતન્તીમે તચ્ચ કસ્માન્ન બુધ્યસે ॥

યદાહમેવ જાનામિ ન મૃત્યુસ્તિષ્ઠતીતિ હ ।
સોહં કથં પ્રતીક્ષિપ્યે જ્ઞાનેનાપિહિતશ્ચરન્ ॥

રાત્ર્યાંરાત્ર્યાં વ્યતીતાયામાયુરલ્પતરં યદા ।
ગાધોદકે મત્સ્ય ઇવ સુખં વિન્દેત કસ્તદા ॥

યામેકરાત્રિં પ્રથમાં ગર્ભો વિશતિ માતરમ્ । તામેવ રાત્રિં પ્રસ્વાપ્ય મરણાય વિવર્તકઃ ॥

પુષ્પાણીવ વિચિન્વન્તમન્યત્ર ગતમાનસમ્ ।
અનવાપ્તેષુ કામેષુ મૃત્યુરભ્યેતિ ગાનવમ્ ॥

શ્વઃ કાર્યમદ્ય કુર્વીત પૂર્વાઙ્ગે ચાપરાહિકમ્ ।
ન હિ પ્રતીક્ષતે મૃત્યુઃ કૃતં વાઽસ્ય ન વા કૃતમ્ ॥

અદ્યૈવ કુરુ યચ્છ્રેયો મા ત્વાં કાલોઽત્યગાન્મહાન્ ।
કો હિ જાનાતિ કસ્યાદ્ય મૃત્યુકાલો મવિષ્યતિ ॥

અકૃતેષ્વેવ કાર્યેષુ મૃત્યુર્વૈ સમ્પ્રકર્ષતિ ।
યુવૈવ ધર્મશીલઃ સ્યાદનિમિત્તં હિ જીવિતમ્ ॥

કૃતે ધર્મ ભવેત્પ્રીતિરિહ પ્રેત્ય ચ શાશ્વતી ।
મોહેન હિ સમાવિષ્ટઃ પુત્રદારાર્તમુદ્યતઃ ॥

કૃત્વા કાર્યમકાર્યં વા તુષ્ટિમેષાં પ્રયચ્છતિ ।
તં પુત્રપશુસમ્પન્નં વ્યાભક્તમનસં નરમ્ ॥

સપ્તં વ્યાયં મહૌઘો વા મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ।
સંવિન્વાનકમેવૈનં કામાનામવિતૃપ્તકમ્ ॥

વૃકીવોરપમાસાદ્ય મુત્યુરાદાય ગચ્છતિ ।
ઇદં કૃતમિદં કાર્યમિદમન્યત્કૃતાકૃતમ્ ॥

એવમીહાસમાયુક્તં મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ।
કૃતાનાં ફલમપ્રાપ્તં કાર્યાણાં કર્મસઙ્ગિનામ્ ॥

ક્ષેત્રાપણગૃહાસક્તં મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ।
દુર્બલં બલવન્તં ચ પ્રાજ્ઞં શૂરં જડં કવિમ્ ॥

અપ્રાપ્તસર્વકામાર્થં મૃત્યુરાદાય ગચ્છતિ ।
મૃત્યુર્જરા ચ વ્યાધિશ્ચદુઃખં ચાનેકકારણમ્ ॥

અસન્ત્યાજ્યં યદા મર્ત્યૈઃ કિં સ્વસ્થ ઇવ તિષ્ઠતિ ।
જાતમેવાન્તકોઽન્તાય જરા ચાભ્યેતિ દેહિનમ્ ॥

અનુષક્તા દ્વયેનૈતે ભાવાઃ સ્થાવરજઙ્ગમાઃ ।
ન મૃત્યુસેનામાયાન્તીં જાતુ કશ્ચિત્પ્રબાધતે ॥

બલાત્સત્યમૃતે ત્વેકં સત્યે હ્યમૃતમાશ્રિતમ્ ।
મૃત્યોર્વા ગૃહમેતદ્વૈ યા ગ્રામે વસતો રતિઃ ॥

દેવાનામેષુ વૈ ગોષ્ઠો યદરણ્યમિતિ શ્રુતિઃ ।
નિબન્ધની રજ્જુરેષા યા ગ્રામે વસતો રતિઃ ॥

છિત્ત્વૈનાં સુકૃતો યાન્તિ નૈનાં છિન્દન્તિ દુષ્કૃતઃ ।
યો ન હિંસતિ સત્વાનિ મનોવાક્કર્મહેતુભિઃ ॥

જીવિતાર્થાપનયનૈઃ પ્રાણિભિર્ન સ બધ્યતે ।
તસ્માત્સત્યવ્રતાચારઃ સત્યવ્રતપરાયણઃ ॥

સત્યકામઃ સમો દાન્તાઃ સત્યેનૈવાન્તકં જયેત્ ।
અમૃતં ચૈવ મૃત્યુશ્ચ દ્વયં દેહે પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

મૃત્યુરાપદ્યતે મોહાત્સત્યેનાપદ્યતેઽમૃતમ્ ।
સોહં સત્યમહિંસાથીં કામક્રોધબહિષ્કૃતઃ ॥

સમાશ્રિત્ય સુખં ક્ષેમી મૃત્યું હાસ્યામ્યમૃત્યુવત્ ।
શાન્તિયજ્ઞરતો દાન્તો બ્રહ્મયજ્ઞે સ્થિતો મુનિઃ ॥

વાઙ્ભનઃ કર્મયજ્ઞશ્ચ ભવિષ્યામ્યુદગાયને ।
પશુયજ્ઞૈઃ કથં હિંસ્રૈર્માદૃશો યષ્ટુમર્હતિ ॥

અન્તવદ્ભિરુત પ્રાજ્ઞઃ ક્ષત્રયજ્ઞૈઃ પિશાચવત્ ।
આત્મન્યેવાત્મના જાત આત્મનિષ્ઠોઽપ્રજઃ પિતઃ ॥

આત્મયજ્ઞો ભવિષ્યામિ ન માં તારયતિ પ્રજા ।
યસ્ય વાઙ્ભનસી સ્યાતાં સમ્યક્પ્રણિહિતે સદા ॥

તપસ્ત્યાગશ્ચ યોગશ્ચ સ તૈઃ સર્વમવાપ્નુયાત્ ।
નાસ્તિ વિદ્યાસમં ચક્ષુર્નાસ્તિ વિદ્યાસમં ફલમ્ ॥

નાસ્તિ રાગસમં દુઃખં નાસ્તિ ત્યાગસમં સુખમ્ ॥

નૈતાદૃશં બ્રાહ્મણસ્યાસ્તિ વિત્તં યથૈકતા સમતા સત્યતા ચ ।
શીલે સ્થિતિર્દણ્ડવિધાનમાર્જવં તતસ્તતશ્ચોપરમઃ ક્રિયાભ્યઃ ॥

કિં તે ધનૈર્બાન્ધવૈર્વાઽપિ કિં તે કિં તે દારૈબ્રાહ્મણ યો મરિષ્યસિ ।
આત્માનમન્વિચ્છ ગૃહા પ્રવિષ્ટં પિતામહાસ્તે ક્વ ગતાઃ પિતા ચ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

પુત્રસ્યૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા તથાકાર્ષીત્પિતા નૃપ ।
તથા ત્વમપિ રાજેન્દ્ર સત્યધર્મપરો ભવ ॥