Mahabharata · Chapter 12.275

etāvadanupaśyanto yatayo yānti mārgagāḥ /
naiṣāṃ sarveṣu lokeṣu kaścidasti vyatikramaḥ //

nirdvandvā nirnamaskārā nirāśīrbandhanā budhāḥ /
vimuktāḥ sarvapāpebhyaścaranti śucayo'malāḥ //

apavarge'tha santyāge buddhau ca kṛtaniścayāḥ /
brahmiṣṭhā brahmabhūtāśca brahmaṇyeva kṛtālayāḥ //

ye'śokā naṣṭarajasasteṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ /
teṣāṃ gatiṃ parāṃ prāpya gārhasthye kiṃ prayojanam //
syūmaraśmiruvāca /

yadyeṣāṃ paramā niṣṭhā yadyeṣāṃ paramā gatiḥ /
gṛhasthānavyapāśritya nāśramo'nyaḥ pravartate //

yathā mātaramāśritya sarve jīvanti jantavaḥ /
evaṃ gārhasthyamāśritya vartanta itarāśramāḥ //

gṛhastha eva yajate gṛhasthastapyate tapaḥ /
gārhasthyamasya dharmasya mūlaṃ yatkiñcideva hi //

prajanādyabhinirvṛttāḥ sarve prāṇabhṛto muneḥ /
prajanaṃ cāpyutānyatra na kathañcana vidyate //

yāstu syurbahiroṣadhyo bahiranyāstathā'drijāḥ /
oṣadhibhyo bahiryasmātprāṇī kaścinna vidyate //

kasyaiṣā vāgbhavetsatyā mokṣo nāsti gṛhāditi /
aśraddadhānairaprājñaiḥ sūkṣmadarśanavarjitaiḥ //

nirāśairalasaiḥ śrāntaistapyamānaiḥ svakarmabhiḥ /
śamasyoparamo dṛṣṭaḥ pravrajyāyāmapaṇ़ḍitaiḥ //

trailokyasyeva heturhi maryādā śāśvatī dhruvā /
brāhmaṇo nāma bhagavāñjanmaprabhṛti pūjyate //

prāggarbhāghānamantrā hi pravartante dvijātiṣu /
aviśvasteṣu vartante viśvasteṣvapi saṃśritāḥ //

dāhe punaḥ saṃśrayaṇe saṃśrite pātrabhojane /
dānaṃ gavāṃ paśūnāṃ vā piṇḍānāmapsu majjanam //

arciṣmanto barhiṣadaḥ kravyādāḥ pitarastathā /
mṛtasyāpyanumanyante mantrā mantrāśca kāraṇam //

evaṃ krośatsu vedeṣu kuto mokṣo'sti kasyacit /
ṛṇavanto yadā martyāḥ pitṛdevadvijātiṣu //

śriyā vihīnairalasaiḥ paṇḍitaiśca palāyitam /
vedavādāparijñānaṃ satyābhāsamivānṛtam //

na vai pāpairhiyate kṛṣyate vā yo brāhmaṇo yajate vedaśāstraiḥ /
ūrdhvaṃ yajanpaśubhiḥ sārdhameti tataḥ punastarkayate na kāmān //

na vedānāṃ paribhavānna śāṭhyena na māyayā /
mahatprāpnoti puruṣo brāhmaṇo brahma vindati //
kapila uvāca /

darśaśca pūrṇamāsaśca agnihotraṃ ca dhīmatām /
cāturmāsyāni caivāsaṃsteṣu yajñaḥ sanātanaḥ //

anārambhāḥ sudhṛtayaḥ śucayo brahmasañjñitāḥ /
brāhmaṇā eva te devāṃstarpantyamṛtairiva //

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ /
devā'pi mārge muhyanti hyapadasya padaiṣiṇaḥ //

caturdvāraṃ puruṣa carturmukhaṃ caturmukho nainamupaiti nindā /
bāhubhyāṃ padbhyāmudarādupasthā tteṣāṃ dvāraṃ dvārapālo bubhūṣet //

nākṣairdīvyennādadītānyavittaṃ na vā'yonīyasya śṛtaṃ pragṛhṇāt /
kruddho na caiva prahareta dhīmāṃ stathāsya tatpāṇipādaṃ suguptam //

nākrośamṛcchenna vṛthā vadecca na paiśunaṃ janavādaṃ ca kuryāt /
satyavrato mitabhāṣo'pramatta stathā'sya vāgdvāramatho suguptam //

nānāśanaḥ syānna mahāśanaḥ syā nna lolupaḥ sādhubhirāgataḥ syāt /
yātrārthamāhāramihādadīta tathā'sya syājjāṭharadvāraguptiḥ //

na vīrapatnīṃ vihareta nārīṃ na cāpi nārīmanṛtāvāhvayīta /
bhāryāvrataṃ hyātmani dhārayīta tathāsyopasthadvāraguptirbhavet //

dvārāṇi yasya sarvāṇi suguptāni manīṣiṇaḥ /
upasthamudaraṃ pāṇī vākcaturthī sa vai dvijaḥ //

moghānyaguptadvārasya sarvāṇyeva bhavantyuta /
kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ yajñena kimātmanā //

anuttarīyavasanamanupastīrṇaśāyinam /
bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //

dvandvārāmeṣu sarveṣu ya eko ramate muniḥ /
pareṣāmananudhyāyaṃstaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //

yena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtiśca yā /
gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //

abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣāmabhayaṃ yataḥ /
sarvabhūtātmabhūto yastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ //

nāntareṇānujānāti vedānāṃ yatkriyāphalam /
avijñāya ca tatsarvamanyadrocayate phalam //

svakarmabhiḥ saṃśritānāṃ tapo ghoratvamāgamat /
taṃ sadācāramāścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam //

aśaknuvantaścarituṃ kiñciddharmeṣu sūtritam /
nirāpaddharma ācāro hyapramādo parābhavaḥ //

phalavanti ca karmāṇi vyuṣṭimanti dhravāṇi ca /
viguṇāni ca paśyanti tathā naikāni kena ca //

guṇāścātra sudurjñeyā jñātāścātra suduṣkarāḥ /
anuṣṭhitāścāntavanta iti tvamanupaśyasi //
syūmaraśmiruvāca /

yathā ca vedaprāmāṇyaṃ tyāgaśca saphalo yathā /
tau panthānāvubhau vyaktau bhagavaṃstadbravīhi me //
kapila uvāca /

pratyakṣamiha paśyanti bhavantaḥ satpathe sthitāḥ /
pratyakṣaṃ tu kimatrāsti yadbhavanta upāsate //
syūmaraśmiruvāca /

syūmaraśmirahaṃ brahmañjijñāsārthamihāgataḥ /
śreyaskāmaḥ pratyavocamārjavānna vivakṣayā //

imaṃ ca saṃśayaṃ ghoraṃ bhagavānprabravītu me / pratyakṣamiha paśyanto bhavantaḥ satpathe sthitāḥ /
kimatra pratyakṣatamaṃ bhavanto yadupāsate //

anyatra tarkaśāstrebhya āgamārthaṃ yathāgamam /
āgamo vedavādāstu tarkaśāstrāṇi cāgamaḥ //

yathāśramamupāsīta āgamastatra sidhyati /
siddhiḥ pratyakṣarūpā ca dṛśyatyāgamaniśyayāt //

naurnāvīva nibaddhā hi srotasā sanibandhanā /
hriyamāṇā katha vipra kubuddhīṃstārayiṣyati //

etadbravītu bhagavānupapanno'smyadhīhi bho / naiva tyāgī na santuṣṭo nāśoko na nirāmayaḥ /
nānirvivitso nāvṛtto nāpavṛtto'sti kaścana //

bhavanto'pi ca hṛṣyanti śocanti ca yathā vayam /
indriyārthāśca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu //

evaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ pravṛttiṣu / ekamālambamānānāṃ nirṇaye kiṃ nirāmayam /
etadbravītu bhagavānupapannosyyadhīhi bho //
kapila uvāca /

yadyadācarate śāstramarthyaṃ sarvapravṛttiṣu /
yasya yatra hyanuṣṭhānaṃ tasya tattu nirāmayam //

sarvaṃ prāpayati jñānaṃ ye jñānaṃ hyanuvartate /
jñānādapetya yā vṛttiḥ sā vināśayati prajāḥ //

bhavanto jñānino nityaṃ sarvataśca niramayāḥ /
aikātmyaṃ nāma kaściddhi kadācidabhipadyate //

śāstraṃ hyabuddhvā tattvena kecidvādabalājjanāḥ /
kāmadveṣābhibhūtatvādahankāravaśaṃ gatāḥ //

yāthātathyamavijñāya śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥ /
brahmastenā nirārambhā apakvamanaso'śivāḥ //

nairguṇyameva paśyanti na guṇānanuyuñjate /
teṣāṃ tamaḥ śarīrāṇāṃ tama eva parāyaṇam //

yo yathāprakṛtirjantuḥ prakṛteḥ syādvaśānugaḥ / tasya dveṣaśca kāmaśca krodho dambho'nṛtaṃ madaḥ /
nityamevānuvartante guṇāḥ prakṛtisambhavāḥ //

ye tadbuddhvā'nupaśyantaḥ santyajeyuḥ śubhāśubham /
parāṃ gatimabhīpsanto yatayaḥ saṃyame ratāḥ //
syūmaraśmiruvāca /

sarvametattvayā brahmañśāstrataḥ parikīrtitam /
na hyavijñāya śāstrārthaṃ pravartante pravṛttayaḥ //

yaḥ kaścinnyāyya ācāraḥ sarvaṃ śāstramiti śrutiḥ /
yadanyāyyamaśāstraṃ tadityeṣā śrūyate śrutiḥ //

na pravṛttirṛte śāstrātkācidastīti niścayaḥ /
yadanyadvedavādebhyastadaśāstramiti śrutiḥ //

śāstrādapetaṃ paśyanti bahavo'tyarthamāninaḥ / śāstradoṣānna paśyanti iha cāmutra cāpare /
[indriyārthāśca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu //

evaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ pravṛttiṣu /
ekamālambamānānāṃ nirṇaye sarvato diśam //

ānantyaṃ vadamānena śaktenāvarjitātmanā] /
avijñānahataprajñā hīnaprajñāstamovṛtāḥ //

śakyaṃ tvekena yuktena kṛtakṛtyena sarvaśaḥ /
piṇḍamātraṃ vyapāśritya carituṃ sarvato diśam //

nātyantaṃ vandamānena śaktena vijitātmanā / vedavādaṃ vyapāśritya mokṣo'stīti prabhāpitum /
apetanyāyaśāstreṇa sarvalokavigarhiṇā //

idaṃ tu duṣkaraṃ karma kuṭumbamabhisaṃśritam /
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ prajāsantānamārjavam //

yadyetadevaṃ kṛtvā'pi na vimokṣo'sti kasyacit /
dhikkartāraṃ ca kāryaṃ ca śramaścāyaṃ nirarthakaḥ //

nāstikyamanyathā ca syādvedānāṃ pṛṣṭhataḥ kriyā /
etasyānantyamicchāmi bhagavañśrotumañjasā //

tattvaṃ vadasva me brahmannupasannosmyadhīhi bhoḥ /
yathā te vidito mokṣastathecchāmyupaśikṣitum //