મહાભારત · અધ્યાય 12.275

એતાવદનુપશ્યન્તો યતયો યાન્તિ માર્ગગાઃ ।
નૈષાં સર્વેષુ લોકેષુ કશ્ચિદસ્તિ વ્યતિક્રમઃ ॥

નિર્દ્વન્દ્વા નિર્નમસ્કારા નિરાશીર્બન્ધના બુધાઃ ।
વિમુક્તાઃ સર્વપાપેભ્યશ્ચરન્તિ શુચયોઽમલાઃ ॥

અપવર્ગેઽથ સન્ત્યાગે બુદ્ધૌ ચ કૃતનિશ્ચયાઃ ।
બ્રહ્મિષ્ઠા બ્રહ્મભૂતાશ્ચ બ્રહ્મણ્યેવ કૃતાલયાઃ ॥

યેઽશોકા નષ્ટરજસસ્તેષાં લોકાઃ સનાતનાઃ ।
તેષાં ગતિં પરાં પ્રાપ્ય ગાર્હસ્થ્યે કિં પ્રયોજનમ્ ॥
સ્યૂમરશ્મિરુવાચ ।

યદ્યેષાં પરમા નિષ્ઠા યદ્યેષાં પરમા ગતિઃ ।
ગૃહસ્થાનવ્યપાશ્રિત્ય નાશ્રમોઽન્યઃ પ્રવર્તતે ॥

યથા માતરમાશ્રિત્ય સર્વે જીવન્તિ જન્તવઃ ।
એવં ગાર્હસ્થ્યમાશ્રિત્ય વર્તન્ત ઇતરાશ્રમાઃ ॥

ગૃહસ્થ એવ યજતે ગૃહસ્થસ્તપ્યતે તપઃ ।
ગાર્હસ્થ્યમસ્ય ધર્મસ્ય મૂલં યત્કિઞ્ચિદેવ હિ ॥

પ્રજનાદ્યભિનિર્વૃત્તાઃ સર્વે પ્રાણભૃતો મુનેઃ ।
પ્રજનં ચાપ્યુતાન્યત્ર ન કથઞ્ચન વિદ્યતે ॥

યાસ્તુ સ્યુર્બહિરોષધ્યો બહિરન્યાસ્તથાઽદ્રિજાઃ ।
ઓષધિભ્યો બહિર્યસ્માત્પ્રાણી કશ્ચિન્ન વિદ્યતે ॥

કસ્યૈષા વાગ્ભવેત્સત્યા મોક્ષો નાસ્તિ ગૃહાદિતિ ।
અશ્રદ્દધાનૈરપ્રાજ્ઞૈઃ સૂક્ષ્મદર્શનવર્જિતૈઃ ॥

નિરાશૈરલસૈઃ શ્રાન્તૈસ્તપ્યમાનૈઃ સ્વકર્મભિઃ ।
શમસ્યોપરમો દૃષ્ટઃ પ્રવ્રજ્યાયામપણ઼્ડિતૈઃ ॥

ત્રૈલોક્યસ્યેવ હેતુર્હિ મર્યાદા શાશ્વતી ધ્રુવા ।
બ્રાહ્મણો નામ ભગવાઞ્જન્મપ્રભૃતિ પૂજ્યતે ॥

પ્રાગ્ગર્ભાઘાનમન્ત્રા હિ પ્રવર્તન્તે દ્વિજાતિષુ ।
અવિશ્વસ્તેષુ વર્તન્તે વિશ્વસ્તેષ્વપિ સંશ્રિતાઃ ॥

દાહે પુનઃ સંશ્રયણે સંશ્રિતે પાત્રભોજને ।
દાનં ગવાં પશૂનાં વા પિણ્ડાનામપ્સુ મજ્જનમ્ ॥

અર્ચિષ્મન્તો બર્હિષદઃ ક્રવ્યાદાઃ પિતરસ્તથા ।
મૃતસ્યાપ્યનુમન્યન્તે મન્ત્રા મન્ત્રાશ્ચ કારણમ્ ॥

એવં ક્રોશત્સુ વેદેષુ કુતો મોક્ષોઽસ્તિ કસ્યચિત્ ।
ઋણવન્તો યદા મર્ત્યાઃ પિતૃદેવદ્વિજાતિષુ ॥

શ્રિયા વિહીનૈરલસૈઃ પણ્ડિતૈશ્ચ પલાયિતમ્ ।
વેદવાદાપરિજ્ઞાનં સત્યાભાસમિવાનૃતમ્ ॥

ન વૈ પાપૈર્હિયતે કૃષ્યતે વા યો બ્રાહ્મણો યજતે વેદશાસ્ત્રૈઃ ।
ઊર્ધ્વં યજન્પશુભિઃ સાર્ધમેતિ તતઃ પુનસ્તર્કયતે ન કામાન્ ॥

ન વેદાનાં પરિભવાન્ન શાઠ્યેન ન માયયા ।
મહત્પ્રાપ્નોતિ પુરુષો બ્રાહ્મણો બ્રહ્મ વિન્દતિ ॥
કપિલ ઉવાચ ।

દર્શશ્ચ પૂર્ણમાસશ્ચ અગ્નિહોત્રં ચ ધીમતામ્ ।
ચાતુર્માસ્યાનિ ચૈવાસંસ્તેષુ યજ્ઞઃ સનાતનઃ ॥

અનારમ્ભાઃ સુધૃતયઃ શુચયો બ્રહ્મસઞ્જ્ઞિતાઃ ।
બ્રાહ્મણા એવ તે દેવાંસ્તર્પન્ત્યમૃતૈરિવ ॥

સર્વભૂતાત્મભૂતસ્ય સર્વભૂતાનિ પશ્યતઃ ।
દેવાઽપિ માર્ગે મુહ્યન્તિ હ્યપદસ્ય પદૈષિણઃ ॥

ચતુર્દ્વારં પુરુષ ચર્તુર્મુખં ચતુર્મુખો નૈનમુપૈતિ નિન્દા ।
બાહુભ્યાં પદ્ભ્યામુદરાદુપસ્થા ત્તેષાં દ્વારં દ્વારપાલો બુભૂષેત્ ॥

નાક્ષૈર્દીવ્યેન્નાદદીતાન્યવિત્તં ન વાઽયોનીયસ્ય શૃતં પ્રગૃહ્ણાત્ ।
ક્રુદ્ધો ન ચૈવ પ્રહરેત ધીમાં સ્તથાસ્ય તત્પાણિપાદં સુગુપ્તમ્ ॥

નાક્રોશમૃચ્છેન્ન વૃથા વદેચ્ચ ન પૈશુનં જનવાદં ચ કુર્યાત્ ।
સત્યવ્રતો મિતભાષોઽપ્રમત્ત સ્તથાઽસ્ય વાગ્દ્વારમથો સુગુપ્તમ્ ॥

નાનાશનઃ સ્યાન્ન મહાશનઃ સ્યા ન્ન લોલુપઃ સાધુભિરાગતઃ સ્યાત્ ।
યાત્રાર્થમાહારમિહાદદીત તથાઽસ્ય સ્યાજ્જાઠરદ્વારગુપ્તિઃ ॥

ન વીરપત્નીં વિહરેત નારીં ન ચાપિ નારીમનૃતાવાહ્વયીત ।
ભાર્યાવ્રતં હ્યાત્મનિ ધારયીત તથાસ્યોપસ્થદ્વારગુપ્તિર્ભવેત્ ॥

દ્વારાણિ યસ્ય સર્વાણિ સુગુપ્તાનિ મનીષિણઃ ।
ઉપસ્થમુદરં પાણી વાક્ચતુર્થી સ વૈ દ્વિજઃ ॥

મોઘાન્યગુપ્તદ્વારસ્ય સર્વાણ્યેવ ભવન્ત્યુત ।
કિં તસ્ય તપસા કાર્યં કિં યજ્ઞેન કિમાત્મના ॥

અનુત્તરીયવસનમનુપસ્તીર્ણશાયિનમ્ ।
બાહૂપધાનં શામ્યન્તં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

દ્વન્દ્વારામેષુ સર્વેષુ ય એકો રમતે મુનિઃ ।
પરેષામનનુધ્યાયંસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

યેન સર્વમિદં બુદ્ધં પ્રકૃતિર્વિકૃતિશ્ચ યા ।
ગતિજ્ઞઃ સર્વભૂતાનાં તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

અભયં સર્વભૂતેભ્યઃ સર્વેષામભયં યતઃ ।
સર્વભૂતાત્મભૂતો યસ્તં દેવા બ્રાહ્મણં વિદુઃ ॥

નાન્તરેણાનુજાનાતિ વેદાનાં યત્ક્રિયાફલમ્ ।
અવિજ્ઞાય ચ તત્સર્વમન્યદ્રોચયતે ફલમ્ ॥

સ્વકર્મભિઃ સંશ્રિતાનાં તપો ઘોરત્વમાગમત્ ।
તં સદાચારમાશ્ચર્યં પુરાણં શાશ્વતં ધ્રુવમ્ ॥

અશક્નુવન્તશ્ચરિતું કિઞ્ચિદ્ધર્મેષુ સૂત્રિતમ્ ।
નિરાપદ્ધર્મ આચારો હ્યપ્રમાદો પરાભવઃ ॥

ફલવન્તિ ચ કર્માણિ વ્યુષ્ટિમન્તિ ધ્રવાણિ ચ ।
વિગુણાનિ ચ પશ્યન્તિ તથા નૈકાનિ કેન ચ ॥

ગુણાશ્ચાત્ર સુદુર્જ્ઞેયા જ્ઞાતાશ્ચાત્ર સુદુષ્કરાઃ ।
અનુષ્ઠિતાશ્ચાન્તવન્ત ઇતિ ત્વમનુપશ્યસિ ॥
સ્યૂમરશ્મિરુવાચ ।

યથા ચ વેદપ્રામાણ્યં ત્યાગશ્ચ સફલો યથા ।
તૌ પન્થાનાવુભૌ વ્યક્તૌ ભગવંસ્તદ્બ્રવીહિ મે ॥
કપિલ ઉવાચ ।

પ્રત્યક્ષમિહ પશ્યન્તિ ભવન્તઃ સત્પથે સ્થિતાઃ ।
પ્રત્યક્ષં તુ કિમત્રાસ્તિ યદ્ભવન્ત ઉપાસતે ॥
સ્યૂમરશ્મિરુવાચ ।

સ્યૂમરશ્મિરહં બ્રહ્મઞ્જિજ્ઞાસાર્થમિહાગતઃ ।
શ્રેયસ્કામઃ પ્રત્યવોચમાર્જવાન્ન વિવક્ષયા ॥

ઇમં ચ સંશયં ઘોરં ભગવાન્પ્રબ્રવીતુ મે । પ્રત્યક્ષમિહ પશ્યન્તો ભવન્તઃ સત્પથે સ્થિતાઃ ।
કિમત્ર પ્રત્યક્ષતમં ભવન્તો યદુપાસતે ॥

અન્યત્ર તર્કશાસ્ત્રેભ્ય આગમાર્થં યથાગમમ્ ।
આગમો વેદવાદાસ્તુ તર્કશાસ્ત્રાણિ ચાગમઃ ॥

યથાશ્રમમુપાસીત આગમસ્તત્ર સિધ્યતિ ।
સિદ્ધિઃ પ્રત્યક્ષરૂપા ચ દૃશ્યત્યાગમનિશ્યયાત્ ॥

નૌર્નાવીવ નિબદ્ધા હિ સ્રોતસા સનિબન્ધના ।
હ્રિયમાણા કથ વિપ્ર કુબુદ્ધીંસ્તારયિષ્યતિ ॥

એતદ્બ્રવીતુ ભગવાનુપપન્નોઽસ્મ્યધીહિ ભો । નૈવ ત્યાગી ન સન્તુષ્ટો નાશોકો ન નિરામયઃ ।
નાનિર્વિવિત્સો નાવૃત્તો નાપવૃત્તોઽસ્તિ કશ્ચન ॥

ભવન્તોઽપિ ચ હૃષ્યન્તિ શોચન્તિ ચ યથા વયમ્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થાશ્ચ ભવતાં સમાનાઃ સર્વજન્તુષુ ॥

એવં ચતુર્ણાં વર્ણાનામાશ્રમાણાં પ્રવૃત્તિષુ । એકમાલમ્બમાનાનાં નિર્ણયે કિં નિરામયમ્ ।
એતદ્બ્રવીતુ ભગવાનુપપન્નોસ્ય્યધીહિ ભો ॥
કપિલ ઉવાચ ।

યદ્યદાચરતે શાસ્ત્રમર્થ્યં સર્વપ્રવૃત્તિષુ ।
યસ્ય યત્ર હ્યનુષ્ઠાનં તસ્ય તત્તુ નિરામયમ્ ॥

સર્વં પ્રાપયતિ જ્ઞાનં યે જ્ઞાનં હ્યનુવર્તતે ।
જ્ઞાનાદપેત્ય યા વૃત્તિઃ સા વિનાશયતિ પ્રજાઃ ॥

ભવન્તો જ્ઞાનિનો નિત્યં સર્વતશ્ચ નિરમયાઃ ।
ઐકાત્મ્યં નામ કશ્ચિદ્ધિ કદાચિદભિપદ્યતે ॥

શાસ્ત્રં હ્યબુદ્ધ્વા તત્ત્વેન કેચિદ્વાદબલાજ્જનાઃ ।
કામદ્વેષાભિભૂતત્વાદહન્કારવશં ગતાઃ ॥

યાથાતથ્યમવિજ્ઞાય શાસ્ત્રાણાં શાસ્ત્રદસ્યવઃ ।
બ્રહ્મસ્તેના નિરારમ્ભા અપક્વમનસોઽશિવાઃ ॥

નૈર્ગુણ્યમેવ પશ્યન્તિ ન ગુણાનનુયુઞ્જતે ।
તેષાં તમઃ શરીરાણાં તમ એવ પરાયણમ્ ॥

યો યથાપ્રકૃતિર્જન્તુઃ પ્રકૃતેઃ સ્યાદ્વશાનુગઃ । તસ્ય દ્વેષશ્ચ કામશ્ચ ક્રોધો દમ્ભોઽનૃતં મદઃ ।
નિત્યમેવાનુવર્તન્તે ગુણાઃ પ્રકૃતિસમ્ભવાઃ ॥

યે તદ્બુદ્ધ્વાઽનુપશ્યન્તઃ સન્ત્યજેયુઃ શુભાશુભમ્ ।
પરાં ગતિમભીપ્સન્તો યતયઃ સંયમે રતાઃ ॥
સ્યૂમરશ્મિરુવાચ ।

સર્વમેતત્ત્વયા બ્રહ્મઞ્શાસ્ત્રતઃ પરિકીર્તિતમ્ ।
ન હ્યવિજ્ઞાય શાસ્ત્રાર્થં પ્રવર્તન્તે પ્રવૃત્તયઃ ॥

યઃ કશ્ચિન્ન્યાય્ય આચારઃ સર્વં શાસ્ત્રમિતિ શ્રુતિઃ ।
યદન્યાય્યમશાસ્ત્રં તદિત્યેષા શ્રૂયતે શ્રુતિઃ ॥

ન પ્રવૃત્તિરૃતે શાસ્ત્રાત્કાચિદસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ।
યદન્યદ્વેદવાદેભ્યસ્તદશાસ્ત્રમિતિ શ્રુતિઃ ॥

શાસ્ત્રાદપેતં પશ્યન્તિ બહવોઽત્યર્થમાનિનઃ । શાસ્ત્રદોષાન્ન પશ્યન્તિ ઇહ ચામુત્ર ચાપરે ।
[ઇન્દ્રિયાર્થાશ્ચ ભવતાં સમાનાઃ સર્વજન્તુષુ ॥

એવં ચતુર્ણાં વર્ણાનામાશ્રમાણાં પ્રવૃત્તિષુ ।
એકમાલમ્બમાનાનાં નિર્ણયે સર્વતો દિશમ્ ॥

આનન્ત્યં વદમાનેન શક્તેનાવર્જિતાત્મના] ।
અવિજ્ઞાનહતપ્રજ્ઞા હીનપ્રજ્ઞાસ્તમોવૃતાઃ ॥

શક્યં ત્વેકેન યુક્તેન કૃતકૃત્યેન સર્વશઃ ।
પિણ્ડમાત્રં વ્યપાશ્રિત્ય ચરિતું સર્વતો દિશમ્ ॥

નાત્યન્તં વન્દમાનેન શક્તેન વિજિતાત્મના । વેદવાદં વ્યપાશ્રિત્ય મોક્ષોઽસ્તીતિ પ્રભાપિતુમ્ ।
અપેતન્યાયશાસ્ત્રેણ સર્વલોકવિગર્હિણા ॥

ઇદં તુ દુષ્કરં કર્મ કુટુમ્બમભિસંશ્રિતમ્ ।
દાનમધ્યયનં યજ્ઞઃ પ્રજાસન્તાનમાર્જવમ્ ॥

યદ્યેતદેવં કૃત્વાઽપિ ન વિમોક્ષોઽસ્તિ કસ્યચિત્ ।
ધિક્કર્તારં ચ કાર્યં ચ શ્રમશ્ચાયં નિરર્થકઃ ॥

નાસ્તિક્યમન્યથા ચ સ્યાદ્વેદાનાં પૃષ્ઠતઃ ક્રિયા ।
એતસ્યાનન્ત્યમિચ્છામિ ભગવઞ્શ્રોતુમઞ્જસા ॥

તત્ત્વં વદસ્વ મે બ્રહ્મન્નુપસન્નોસ્મ્યધીહિ ભોઃ ।
યથા તે વિદિતો મોક્ષસ્તથેચ્છામ્યુપશિક્ષિતુમ્ ॥