Mahabharata · Chapter 12.274

avirodhena bhūtānāṃ tyāgaḥ ṣāṅguṇyakārakaḥ /
yaḥ syādumayabhāgdharmastanme brūhi pitāmaha //

gārhasthyasya ca dharmasya yogadharmasya cobhayoḥ /
adūrasamprasthitayoḥ kiṃsvicchreyaḥ pitāmaha //
bhīṣma uvāca /

ubhau dharmau mahābhāgāvṛbhau paramaduścarau /
ubhau nahāphalau tau tu sadbhirācaritāvubhau //

ava te vartayiṣyāsi prāmāṇyamubhayostayoḥ /
śuṇuṣvaikamatāḥ pārtha cchinnadharmārthasaṃśayam //

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
kapilasya gośca saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira //

āmnāyamanupaśyanhi purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam /
nahuṣaḥ pūrvamālebhe tvaṣṭurgāmiti naḥ śrutam //

tāṃ niyuktāmadīnātmā satvasthaḥ saṃyame rataḥ /
jñānavānniyatāhāro dadarśa kapilastathā //

sa buddhimuttamāṃ prāpto naiṣṭhikīmakutobhayām /
svareṇa śithilāṃ satyāṃ vedā 3 ityabravītsakṛt //

tāṃ gāmṛṣiḥ syūmaraśmiḥ praviśya yatimabravīt /
haṃho vedā 3 yadi matā dharmāḥ kenāpare matāḥ //

tapasvino dhṛtimataḥ śrutivijñānacakṣuṣaḥ /
sarvamārṣaṃ hi manyante vyāhṛtaṃ viditātmanaḥ //

tasyaivaṃ gatatṛṣṇasya vijvarasya nirāśiṣaḥ /
kā vivakṣā'sti vedeṣu nirārambhasya sarvataḥ //
kapila uvāca /

nāhaṃ vedānvinindāmi na vivakṣyāmi karhicit /
pṛthagāśramiṇāṃ karmāṇyekārthānīti naḥ śrutam //

gacchatyeva parityāgī vānaprasthaśca gacchati /
gṛhastho brahmacārī ca ubhau tāvapi gacchataḥ //

devayānā hi panthānaścatvāraḥ śāśvatā matāḥ /
naiṣāṃ jyāyaḥ kanīyastvaṃ phaleṣūktaṃ balābalam //

evaṃ viditvā sarvārthānārabheteti vaidikam /
nārabheteti cānyatra naiṣṭhikī śrūyate śrutiḥ //

anārambhe hyadoṣaḥ syādārambhe doṣa uttamaḥ /
evaṃ sthitasya śāstrasya durvijñeyaṃ balābalam //

yadatra kiñcitpratyakṣamahiṃsāyāḥ paraṃ matam /
ṛte tvāgamaśāstrebhyo brūhi tadyadi paśyasi //
syūmaraśmiruvāca /

svargakāmo yajeteti satataṃ śrūyate śrutiḥ /
phalaṃ prakalpya pūrvaṃ hi tato yajñaḥ pratāyate //

ajaścāśvaśca meṣaśca rgauśca pakṣigaṇāśca ye /
grāmyāraṇyāścauṣadhayaḥ prāṇasyānnamiti śrutiḥ //

tathaivānnaṃ hyaharahaḥ sāyamprātarnirūpyate /
paśavaścātha dhānyaṃ ca yajñasyāṅgamiti śrutiḥ //

etāni saha yajñena prajāpatirakalpayat /
tena prajāpatirdevānyajñenāyajata prabhuḥ //

tadanyonyavarāḥ sarve prāṇinaḥ saptasapta ca //

gaurajo manujaḥ śvā vā aśvāśvataragardabhāḥ /
ete grāmyāḥ samākhyātāḥ paśavaḥ sapta sādhubhiḥ //

siṃhā vyāghrā varāhāśca mahiṣā vāraṇāstathā / hariṇaḥ śalalāścaiva saptāraṇyāstathā smṛtāḥ //

yajñeṣūpākṛtaṃ viśvaṃ prāhuruttamasañjñitam //

etaccaivābhyanujñātaṃ pūrvaiḥ pūrvataraistathā /
ko jātu na vicinvīta vidvānsvāṃ śaktimātmanaḥ //

paśavaśca manuṣyāśca drumāścauṣadhibhiḥ saha /
svargamevābhikāṅkṣante na ca svargosti te makhāt //

oṣadhyaḥ paśavo vṛkṣā vīrudājyaṃ payo dadhi /
havirbhūmirdiśaḥ śraddhā kālaścaitāni dvādaśa //

ṛco yajūṃṣi sāmāni ṛtvijaścāpi ṣoḍaśa /
agnirjñeyo gṛhapatiḥ sa saptadaśa ucyate //

aṅgānyetāni yajñasya yajño mūlamiti śrutiḥ /
ājyena payasā dadhnā śakṛtā'mikṣayā tvacā //

bālaiḥ śṛṅgeṇa pādena sambhavatyeva gaurmakham /
evaṃ pratyakeśaḥ sarvaṃ yadyadasya vidhīyate //

yajñaṃ vahanti sambhūya sahatvingbhiḥ sadakṣiṇaiḥ /
saṃhṛtyaitāni sarvāṇi yajñaṃ nirvartayantyuta //

yajñārthāni hi sṛṣṭāni yathārthā śrūyate śrutiḥ /
evaṃ pūrvatarāḥ pūrve pravṛttāścaiva mānavāḥ //

na hinasti nārabhate nābhidruhyati kiñcana /
yajñairyaṣṭavyamityeva yo yajatyaphalepsayā //

yajñāṅgānyapi caitāni yathoktānyapi sarvaśaḥ /
vidhinā vidhiyuktāni tārayanti parasparam //

āmnāyamārṣaṃ paśyāmi yasminvedāḥ pratiṣṭhitāḥ /
taṃ vidvāṃso'nupaśyanti brāhmaṇasyānudarśanāt //

brāhmaṇaprabhavo yajño brāhmaṇārpaṇa eva ca /
anuyajñaṃ jagatsarvaṃ yajñaścānujagatsadā //

omiti brahmaṇo yonirnamaḥ svāhā svadhā vaṣaṭ /
yasyaitāni prayujyante yathāśakti kṛtānyapi //

na tasya triṣu lokeṣu paralokabhayaṃ viduḥ /
iti vedā vadantīha siddhāśca paramarṣayaḥ //

ṛco yajūṃhi sāmāni stotrāśca vidhicoditāḥ /
yasminnetāni sarvāṇi bhavantīha sa vai dvijaḥ //

agnyādheye yadbhavati yacca some sute dvija /
yaccetarairmahāyajñairveda tadbhagavāṃstathā //

tasmādbrahmanyajeccaiva yājayeccāvicārayan /
yajato yajñavidhinā pretya svargaphalaṃ mahat //

nāyaṃ lokostyayajñānāṃ paraśceti viniścayaḥ /
vedavādavidaścaiva pramāṇamubhayaṃ tadā //