મહાભારત · અધ્યાય 12.274

અવિરોધેન ભૂતાનાં ત્યાગઃ ષાઙ્ગુણ્યકારકઃ ।
યઃ સ્યાદુમયભાગ્ધર્મસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ॥

ગાર્હસ્થ્યસ્ય ચ ધર્મસ્ય યોગધર્મસ્ય ચોભયોઃ ।
અદૂરસમ્પ્રસ્થિતયોઃ કિંસ્વિચ્છ્રેયઃ પિતામહ ॥
ભીષ્મ ઉવાચ ।

ઉભૌ ધર્મૌ મહાભાગાવૃભૌ પરમદુશ્ચરૌ ।
ઉભૌ નહાફલૌ તૌ તુ સદ્ભિરાચરિતાવુભૌ ॥

અવ તે વર્તયિષ્યાસિ પ્રામાણ્યમુભયોસ્તયોઃ ।
શુણુષ્વૈકમતાઃ પાર્થ ચ્છિન્નધર્માર્થસંશયમ્ ॥

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
કપિલસ્ય ગોશ્ચ સંવાદં તન્નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥

આમ્નાયમનુપશ્યન્હિ પુરાણં શાશ્વતં ધ્રુવમ્ ।
નહુષઃ પૂર્વમાલેભે ત્વષ્ટુર્ગામિતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

તાં નિયુક્તામદીનાત્મા સત્વસ્થઃ સંયમે રતઃ ।
જ્ઞાનવાન્નિયતાહારો દદર્શ કપિલસ્તથા ॥

સ બુદ્ધિમુત્તમાં પ્રાપ્તો નૈષ્ઠિકીમકુતોભયામ્ ।
સ્વરેણ શિથિલાં સત્યાં વેદા 3 ઇત્યબ્રવીત્સકૃત્ ॥

તાં ગામૃષિઃ સ્યૂમરશ્મિઃ પ્રવિશ્ય યતિમબ્રવીત્ ।
હંહો વેદા 3 યદિ મતા ધર્માઃ કેનાપરે મતાઃ ॥

તપસ્વિનો ધૃતિમતઃ શ્રુતિવિજ્ઞાનચક્ષુષઃ ।
સર્વમાર્ષં હિ મન્યન્તે વ્યાહૃતં વિદિતાત્મનઃ ॥

તસ્યૈવં ગતતૃષ્ણસ્ય વિજ્વરસ્ય નિરાશિષઃ ।
કા વિવક્ષાઽસ્તિ વેદેષુ નિરારમ્ભસ્ય સર્વતઃ ॥
કપિલ ઉવાચ ।

નાહં વેદાન્વિનિન્દામિ ન વિવક્ષ્યામિ કર્હિચિત્ ।
પૃથગાશ્રમિણાં કર્માણ્યેકાર્થાનીતિ નઃ શ્રુતમ્ ॥

ગચ્છત્યેવ પરિત્યાગી વાનપ્રસ્થશ્ચ ગચ્છતિ ।
ગૃહસ્થો બ્રહ્મચારી ચ ઉભૌ તાવપિ ગચ્છતઃ ॥

દેવયાના હિ પન્થાનશ્ચત્વારઃ શાશ્વતા મતાઃ ।
નૈષાં જ્યાયઃ કનીયસ્ત્વં ફલેષૂક્તં બલાબલમ્ ॥

એવં વિદિત્વા સર્વાર્થાનારભેતેતિ વૈદિકમ્ ।
નારભેતેતિ ચાન્યત્ર નૈષ્ઠિકી શ્રૂયતે શ્રુતિઃ ॥

અનારમ્ભે હ્યદોષઃ સ્યાદારમ્ભે દોષ ઉત્તમઃ ।
એવં સ્થિતસ્ય શાસ્ત્રસ્ય દુર્વિજ્ઞેયં બલાબલમ્ ॥

યદત્ર કિઞ્ચિત્પ્રત્યક્ષમહિંસાયાઃ પરં મતમ્ ।
ઋતે ત્વાગમશાસ્ત્રેભ્યો બ્રૂહિ તદ્યદિ પશ્યસિ ॥
સ્યૂમરશ્મિરુવાચ ।

સ્વર્ગકામો યજેતેતિ સતતં શ્રૂયતે શ્રુતિઃ ।
ફલં પ્રકલ્પ્ય પૂર્વં હિ તતો યજ્ઞઃ પ્રતાયતે ॥

અજશ્ચાશ્વશ્ચ મેષશ્ચ ર્ગૌશ્ચ પક્ષિગણાશ્ચ યે ।
ગ્રામ્યારણ્યાશ્ચૌષધયઃ પ્રાણસ્યાન્નમિતિ શ્રુતિઃ ॥

તથૈવાન્નં હ્યહરહઃ સાયમ્પ્રાતર્નિરૂપ્યતે ।
પશવશ્ચાથ ધાન્યં ચ યજ્ઞસ્યાઙ્ગમિતિ શ્રુતિઃ ॥

એતાનિ સહ યજ્ઞેન પ્રજાપતિરકલ્પયત્ ।
તેન પ્રજાપતિર્દેવાન્યજ્ઞેનાયજત પ્રભુઃ ॥

તદન્યોન્યવરાઃ સર્વે પ્રાણિનઃ સપ્તસપ્ત ચ ॥

ગૌરજો મનુજઃ શ્વા વા અશ્વાશ્વતરગર્દભાઃ ।
એતે ગ્રામ્યાઃ સમાખ્યાતાઃ પશવઃ સપ્ત સાધુભિઃ ॥

સિંહા વ્યાઘ્રા વરાહાશ્ચ મહિષા વારણાસ્તથા । હરિણઃ શલલાશ્ચૈવ સપ્તારણ્યાસ્તથા સ્મૃતાઃ ॥

યજ્ઞેષૂપાકૃતં વિશ્વં પ્રાહુરુત્તમસઞ્જ્ઞિતમ્ ॥

એતચ્ચૈવાભ્યનુજ્ઞાતં પૂર્વૈઃ પૂર્વતરૈસ્તથા ।
કો જાતુ ન વિચિન્વીત વિદ્વાન્સ્વાં શક્તિમાત્મનઃ ॥

પશવશ્ચ મનુષ્યાશ્ચ દ્રુમાશ્ચૌષધિભિઃ સહ ।
સ્વર્ગમેવાભિકાઙ્ક્ષન્તે ન ચ સ્વર્ગોસ્તિ તે મખાત્ ॥

ઓષધ્યઃ પશવો વૃક્ષા વીરુદાજ્યં પયો દધિ ।
હવિર્ભૂમિર્દિશઃ શ્રદ્ધા કાલશ્ચૈતાનિ દ્વાદશ ॥

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ ઋત્વિજશ્ચાપિ ષોડશ ।
અગ્નિર્જ્ઞેયો ગૃહપતિઃ સ સપ્તદશ ઉચ્યતે ॥

અઙ્ગાન્યેતાનિ યજ્ઞસ્ય યજ્ઞો મૂલમિતિ શ્રુતિઃ ।
આજ્યેન પયસા દધ્ના શકૃતાઽમિક્ષયા ત્વચા ॥

બાલૈઃ શૃઙ્ગેણ પાદેન સમ્ભવત્યેવ ગૌર્મખમ્ ।
એવં પ્રત્યકેશઃ સર્વં યદ્યદસ્ય વિધીયતે ॥

યજ્ઞં વહન્તિ સમ્ભૂય સહત્વિન્ગ્ભિઃ સદક્ષિણૈઃ ।
સંહૃત્યૈતાનિ સર્વાણિ યજ્ઞં નિર્વર્તયન્ત્યુત ॥

યજ્ઞાર્થાનિ હિ સૃષ્ટાનિ યથાર્થા શ્રૂયતે શ્રુતિઃ ।
એવં પૂર્વતરાઃ પૂર્વે પ્રવૃત્તાશ્ચૈવ માનવાઃ ॥

ન હિનસ્તિ નારભતે નાભિદ્રુહ્યતિ કિઞ્ચન ।
યજ્ઞૈર્યષ્ટવ્યમિત્યેવ યો યજત્યફલેપ્સયા ॥

યજ્ઞાઙ્ગાન્યપિ ચૈતાનિ યથોક્તાન્યપિ સર્વશઃ ।
વિધિના વિધિયુક્તાનિ તારયન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

આમ્નાયમાર્ષં પશ્યામિ યસ્મિન્વેદાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ ।
તં વિદ્વાંસોઽનુપશ્યન્તિ બ્રાહ્મણસ્યાનુદર્શનાત્ ॥

બ્રાહ્મણપ્રભવો યજ્ઞો બ્રાહ્મણાર્પણ એવ ચ ।
અનુયજ્ઞં જગત્સર્વં યજ્ઞશ્ચાનુજગત્સદા ॥

ઓમિતિ બ્રહ્મણો યોનિર્નમઃ સ્વાહા સ્વધા વષટ્ ।
યસ્યૈતાનિ પ્રયુજ્યન્તે યથાશક્તિ કૃતાન્યપિ ॥

ન તસ્ય ત્રિષુ લોકેષુ પરલોકભયં વિદુઃ ।
ઇતિ વેદા વદન્તીહ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ॥

ઋચો યજૂંહિ સામાનિ સ્તોત્રાશ્ચ વિધિચોદિતાઃ ।
યસ્મિન્નેતાનિ સર્વાણિ ભવન્તીહ સ વૈ દ્વિજઃ ॥

અગ્ન્યાધેયે યદ્ભવતિ યચ્ચ સોમે સુતે દ્વિજ ।
યચ્ચેતરૈર્મહાયજ્ઞૈર્વેદ તદ્ભગવાંસ્તથા ॥

તસ્માદ્બ્રહ્મન્યજેચ્ચૈવ યાજયેચ્ચાવિચારયન્ ।
યજતો યજ્ઞવિધિના પ્રેત્ય સ્વર્ગફલં મહત્ ॥

નાયં લોકોસ્ત્યયજ્ઞાનાં પરશ્ચેતિ વિનિશ્ચયઃ ।
વેદવાદવિદશ્ચૈવ પ્રમાણમુભયં તદા ॥