મહાભારત · અધ્યાય 12.27

જ્ઞાતિશોકાભિતપ્તસ્ય પ્રાણાનિષ્ટાંસ્ત્યજિષ્યતઃ ।
જ્યેષ્ઠસ્ય પાણ્ડુપુત્રસ્ય વ્યાસઃ શોકમપાનુદત્ ॥
વ્યાસ ઉવાચ ।

અત્રાપ્યુદાહરન્તીમભિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
અશ્મગીતં નરવ્યાઘ્ર તન્નિબોધ યુધિષ્ઠિર ॥

અશ્માનં બ્રાહ્મણં પ્રાજ્ઞં વૈદેહો જનકો નૃપઃ ।
સંશયં પરિપપ્રચ્છ દુઃખશોકસમન્વિતઃ ॥
જનક ઉવાચ ।

આગમે યદિ વાઽપાયે જ્ઞાતીનાં દ્રવિણસ્ય ચ ।
નરેણ પ્રતિપત્તવ્યં કલ્યાણં કથમિચ્છતા ॥
અશ્મોવાચ ।

ઉત્પન્નમિમમાત્માનં નરસ્યાનન્તરં તતઃ ।
તાનિતાન્યનુવર્તન્તે દુઃખાનિ ચ સુખાનિ ચ ॥

તેષામન્યતરાપત્તૌ યદ્યદેવોપસેવતે ।
તદસ્ય ચેતનામાશુ હરત્યભ્રમિવાનિલઃ ॥

અભિજાતોઽસ્મિ સિદ્ધોઽસ્મિ નાસ્મિ કેવલમાનુષઃ ।
ઇત્યેભિર્હેતુભિસ્તસ્ય ત્રિભિશ્ચિત્તં પ્રસિચ્યતે ॥

સમ્પ્રસક્તમના ભોગાન્વિસૃજ્ય પિતૃસઞ્ચિતાન્ ।
પરિક્ષીણઃ પરસ્વાનામાદાનં સાધુ મન્યતે ॥

તમતિક્રાન્તમર્યાદમાદદાનમસામ્પ્રતમ્ ।
પ્રતિષેધન્તિ રાજાનો લુબ્ધા મૃગમિવેષુભિઃ ॥

યે ચ વિંશતિવર્ષા વા ત્રિંશદ્વર્ષાશ્ચ માનવાઃ ।
પરેણ તે વર્ષશતાન્ન ભવિષ્યન્તિ પાર્થિવ ॥

તેષાં પરમદુઃખાનાં બુદ્ધ્યા ભૈષજ્યમાચરેત્ ।
સર્વપ્રાણભૃતાં વૃત્તં પ્રેક્ષમાણસ્તતસ્તતઃ ॥

માનસાનાં પુનર્યોનિર્દુઃખાનાં ચિત્તવિભ્રમઃ ।
અનિષ્ટોપનિપાતો વા તૃતીયં નોપપદ્યતે ॥

એવમેતાનિ દુઃખાનિ તાનિ તાનીહ માનવમ્ ।
વિવિધાન્યુપવર્તન્તે તથા સંસ્પર્શજાન્યપિ ॥

જરામૃત્યૂ હિ ભૂતાનાં ખાદિતારૌ વૃકાવિવ ।
બલિનાં દુર્બલાનાં ચ હ્રસ્વાનાં મહતામપિ ॥

ન કશ્ચિજ્જાત્વતિક્રામેજ્જરામૃત્યૂ હિ માનવઃ ।
અપિ સાગરપર્યન્તાં વિજિત્યેમાં વસુન્ધરામ્ ॥

સુખં વા યદિ વા દુઃખં ભૂતાનાં પર્યુપસ્થિતમ્ ।
પ્રાપ્તવ્યમવશૈઃ સર્વં પરિહારો ન વિદ્યતે ॥

પૂર્વે વયસિ મધ્યે વાઽપ્યુત્તરે વા નરાધિપ ।
અવર્જનીયાસ્તેઽર્થા વૈ કાઙ્ક્ષિતા યે તતોઽન્યથા ॥

અપ્રિયૈઃ સહ સંયોગો વિપ્રયોગશ્ચ સુપ્રિયૈઃ ।
અર્થાનર્થૌ સુખં દુઃખં વિધાનમનુવર્તતે ॥

પ્રાદુર્ભાવશ્ચ ભૂતાનાં દેહત્યાગસ્તથૈવ ચ ।
પ્રાપ્તિવ્યાયામયોગશ્ચ સર્વમેતત્પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

ગન્ધવર્ણરસસ્પર્શા નિવર્તન્તે સ્વભાવતઃ ।
તથૈવ સુખદુઃખાનિ વિધાનમનુવર્તતે ॥

આસનં શયનં યાનમુત્થાનં પાનભોજનમ્ ।
નિયતં સર્વભૂતાનાં કાલેનૈવ ભવત્યુત ॥

વૈદ્યાશ્ચાપ્યાતુરાઃ સન્તિ બલવન્તશ્ચ દુર્બલાઃ ।
સ્ત્રીમન્તશ્ચાપરે ષણ્ઢા વિચિત્રઃ કાલપર્યયઃ ॥

કુલે જન્મ તથા વીર્યમારોગ્યં રૂપમેવ ચ ।
સૌભાગ્યમુપભોગશ્ચ ભવિતવ્યેન લભ્યતે ॥

સન્તિ પુત્રાઃ સુબહવો દરિદ્રાણામનિચ્છતામ્ ।
નાસ્તિ પુત્રઃ સમૃદ્ધાનાં વિચિત્રં વિધિચેષ્ટિતમ્ ॥

વ્યાધિરગ્નિર્જલં શસ્ત્રં બુભુક્ષાશ્ચાપદો વિષમ ।
જ્વરશ્ચ મરણં જન્તોરુચ્ચાચ્ચ પતનં તથા ॥

નિર્યાણે યસ્ય યદ્દિષ્ટં તેન ગચ્છતિ સેતુના । દૃશ્યતે નાપ્યતિક્રામન્ન નિષ્ક્રાન્તોઽથવા પુનઃ ।
દૃશ્યતે ચાપ્યતિક્રામન્ન નિગ્રાહ્યોઽથવા પુનઃ ॥

દૃશ્યતે હિ યુવૈવેહ વિનશ્યન્વસુમાન્નરઃ ।
દરિદ્રશ્ચ પરિક્લિષ્ટઃ શતવર્ષો જરાન્વિતઃ ॥

અકિઞ્ચનાશ્ચ દૃશ્યન્તે પુરુષાશ્ચિરજીવિનઃ ।
સમૃદ્ધે ચ કુલે જાતા વિનશ્યન્તિ પતઙ્ગવત્ ॥

પ્રાયેણ શ્રીમતાં લોકે ભોક્તું શક્તિર્ન વિદ્યતે ।
દરિદ્રાણાં તુ ભૂયિષ્ઠં કાષ્ઠમશ્મા હિ જીર્યતે ॥

અહમેતત્કરોમીતિ મન્યતે કાલનોદિતઃ ।
યદ્યદિષ્ટમસન્તોષાહુરાત્મા પાપમાચરેત્ ॥

મૃગયાક્ષાઃ સ્ત્રિયઃ પાનં પ્રસઙ્ગા નિન્દિતા બુધૈઃ ।
દૃશ્યન્તે પુરુષાશ્ચાત્ર સમ્પ્રયુક્તા બહુશ્રુતાઃ ॥

ઇતિ કાલેન સર્વાર્થાનીપ્સિતાનીપ્સિતાનિહ ।
સ્પૃશન્તિ સર્વભૂતાનિ નિમિત્તં નોપલભ્યતે ॥

વાયુમાકાશમગ્નિં ચ ચન્દ્રાદિત્યાવહઃ ક્ષપે ।
જ્યોતીંષિ સરિતઃ શૈલાન્કઃ કરોતિ બિભતિં ચ ॥

શીતમુષ્ણં તથા વર્ષં કાલેન પરિવર્તતે ।
એવમેવ મનુષ્યાણાં સુખદુઃખે નરર્ષભ ॥

નૌષધાનિ ન શસ્ત્રાણિ ન હોમા ન પુનર્જપાઃ ।
ત્રાયન્તે મૃત્યુનોપેતં જરયા ચાપિ માનવમ્ ॥

યથા કાષ્ઠં ચ કાષ્ઠં ચ સમેયાતાં મહોદધૌ ।
સમેત્ય ચ વ્યપેયાતાં તદ્વદ્ભૂતસમાગમઃ ॥

યે ચ નિષ્પરુષૈરુક્તગીતવાદ્યૈરુપસ્થિતાઃ ।
યે ચાનાથાઃ પરાન્નાદાઃ કાલસ્તેષુ સમક્રિયઃ ॥

માતાપિતૃસહસ્રાણિ પુત્રદારશતાનિ ચ ।
સંસારેષ્વનુભૂતાનિ કસ્ય તે કસ્ય વા વયમ્ ॥

નૈવાસ્ય કશ્ચિદ્ભવિતા નાયં ભવતિ કસ્યચિત્ ।
પથિ સન્ગતમેવેદં દારબન્ધુસુહૃજ્જનૈઃ ॥

ક્વાસે ક્વ ચ ગમિષ્યામિ કોઽન્વહં કિમિહાસ્થિતઃ ।
કસ્માત્કિમનુશોચેયમિત્યેવં સ્થાપયેન્મનઃ ॥

અનિત્યે પ્રિયસંવાસે સંસારે ચક્રવદ્ગતૌ ।
પથિ સન્ગતમેવૈતદ્ધાતા માતા પિતા સખા ॥

ન દૃષ્ટપૂર્વં પ્રત્યક્ષં પરલોકં વિદુર્બુધાઃ ।
આગમાંસ્ત્વનતિક્રમ્ય શ્રદ્ધાતવ્યં બુભૂષતા ॥

કુર્વીત પિતૃદૈવત્યં ધર્મ્યાણિ ચ સમાચરેત્ ।
યજેચ્ચ વિદ્વાન્વિધિવત્રિવર્ગં ચાપ્યુપાચરેત્ ॥

સન્નિમજ્જેજ્જગદિદં ગમ્ભીરે કાલસાગરે ।
જરામૃત્યુમહાગ્રાહે ન કશ્ચિદવબુધ્યતે ॥

આયુર્વેદમધીયાનાઃ કેવલં સપરિગ્રહાઃ ।
દૃશ્યન્તે બહવો વૈદ્યા વ્યાધિભિઃ સમબિપ્લુતાઃ ॥

તે પિબન્તઃ કષાયાંશ્ચ સર્પીષિ વિવિધાનિ ચ ।
ન મૃત્યુમતિવર્તન્તે વેલામિવ મહોદધિઃ ॥

રસાયનવિદશ્ચૈવ સુપ્રયુક્તરસાયનાઃ ।
દૃશ્યન્તે જરયા ભગ્ના નાગા નાગૈરિવોત્તમૈઃ ॥

તથૈવ તપસોપેતાઃ સ્વાધ્યાયાધ્યયને રતાઃ ।
દાતારો યજ્ઞશીલાશ્ચ ન તરન્તિ જરાન્તકૌ ॥

ન હ્યહાનિ નિવર્તન્તે ન માસા ન પુનઃ સમાઃ ।
જાતાનાં સર્વભૂતાનાં ન પુનર્વૈ સમાગમઃ ॥

સોઽયં વિપુલમધ્વાનં કાલેન ધ્રુવમધ્રુવઃ ।
સ્રોતસૈવ સમભ્યેતિ સર્વભૂતનિષેવિતમ્ ॥

દેહો વા જીવિતાદ્વ્યેતિ દેહી વાઽપ્યેતિ દેહતઃ ।
પથિ સન્ગતમેવેદં દારૈરન્યૈશ્ચ બન્ધુભિઃ ॥

નાયમત્યન્તસંવાસો લભ્યતે જાતુ કેનચિત્ ।
અપિ સ્વેન શરીરેણ કિમુતાન્યેન કેનચિત્ ॥

ક્વનુ તેઽદ્ય પિતા રાજન્ક્વનુ તેઽદ્ય પિતામહાઃ ।
ન ત્વં પશ્યસિ તાનદ્ય ન ત્વાં પશ્યન્તિ તેઽનઘ ॥

ન ચૈવ પુરુષો દ્રષ્ટા સ્વર્ગસ્ય નરકસ્ય ચ ।
આગમસ્તુ સતાં ચક્ષુર્નૃપતે તમિહાચર ॥

ચરિતબ્રહ્મચર્યો હિ પ્રજાયેત યજેત ચ ।
પિતૃદેવમનુષ્યાણામાનૃણ્યાદનસૂયકઃ ॥

સ યજ્ઞશીલઃ પ્રજને નિવિષ્ટઃ પ્રાગ્બ્રહ્મચારી પ્રવિભક્તભૈક્ષઃ ।
આરાધયેત્સ્વર્ગમિમં ચ લોકં પરં ચ મુક્ત્વા હૃદયવ્યલીકમ્ ॥

સમ્યક્સ્વધર્મં ચરતો નૃપસ્ય દ્રવ્યાણિ ચાભ્યાહરતો યથાવત્ ।
પ્રવૃદ્ધચક્રસ્ય યશોઽભિવર્ધતે સર્વેષુ લોકેષુ ચરાચરેષુ ॥

ઇત્યેવમાકર્ણ્ય વિદેહરાજો વાક્યં સમગ્રં પરિપૂર્ણહેતુ ।
અશ્માનમામન્ત્ર્ય વિશુદ્ધબુદ્ધિ ર્યયૌ ગૃહં સ્વં પ્રતિ શાન્તશોકઃ ॥

તથા ત્વમપ્યદ્ય વિમુચ્ય શોક મુત્તિષ્ઠ શક્રોપમ હર્ષમેહિ ।
ક્ષાત્રેણ ધર્મેણ મહી જિતા તે તાં ભુઙ્ક્ષ્વ કુન્તીસુત માવમંસ્થાઃ ॥