Mahabharata · Chapter 12.243

atha jñānaplavaṃ dhīro gṛhītvā śāntimātmanaḥ /
unmajjaṃśca nimajjaṃśca vidyāmevābhisaṃśrayet //
śuka uvāca /

kiṃ tajjñānamatho vidyā yathā nistarate dvayam /
pravṛttilakṣaṇo dharmo nivṛttiriti caiva hi //
vyāsa uvāca /

yastu paśyansvabhāvena vinābhāvamacetanaḥ /
puṣṇāti sa punaḥ sarvānprajñayā muktahetukaḥ //

yeṣāṃ caikāntabhāvena svabhāvaḥ kāraṇaṃ matam /
dūrvātṛṇavṛsīkā ye te labhante na kiñcana //

yecainaṃ pakṣamāśritya nivartantyalpamedhasaḥ /
svabhāvaṃ kāraṇaṃ jñātvā na śreyaḥ prāpnuvanti te //

svabhāvo hi vināśāya mohakarmamanobhavaḥ /
niruktametayoretatsvabhāvaparibhāvayoḥ //

kṛṣyādīnīha karmāṇi sasyasaṃharaṇāni ca /
prajñāvadbhiḥ praklṛptāni yānāsanagṛhāṇi ca //

ākrīḍānāṃ gṛhāṇāṃ ca gadānāmagadasya ca /
prajñāvantaḥ pravaktāro jñānavadbhiranuṣṭhitāḥ //

prajñā saṃyojayatyarthaiḥ prajñā śreyo'dhigacchati /
rājāno bhuñjate rājyaṃ prajñayā tulyalakṣaṇāḥ //

parāvaraṃ tu bhūtānāṃ jñānenaivopalabhyate /
vidyayā tāta sṛṣṭānāṃ vidyaiveha parā gatiḥ //

bhūtānāṃ janma sarveṣāṃ vividhānāṃ caturvidham /
jarāyujāṇḍajodbhijjasvedajaṃ copalakṣayet //

sthāvarebhyo viśiṣṭāni jaṅgamānyupadhārayet /
upapannaṃ hi yacceṣṭā viśiṣyeta viśeṣyayā //

āhurdvibahupādāni jaṅgamāni dvayāni tu /
bahuṣādbhyo viśiṣṭāni dvipādāni bahūnyapi //

dvipadāni dvayānyāhuḥ pārthivānītarāṇi ca /
pārthivāni viśiṣṭāni tāni hyannāni bhuñjate //

pārthivāni dvayānyāhurmadhyamānyuttamāni tu /
madhyamāni viśiṣṭāni jātidharmopadhāraṇāt //

madhyamāni dvayānyāhurdharmajñānītarāṇi ca /
dharmajñāni viśiṣṭāni kāryākāryopadhāraṇāt //

dharmajñāni dvayānyāhurvedajñānītarāṇi ca /
vedajñāni viśiṣṭāni vedo hyeṣu pratiṣṭhitaḥ //

vedajñāni dvayānyāhuḥ pravaktṛṇītarāṇi ca /
pravaktṝṇi viśiṣṭāni sarvadharmopadhāraṇāt //

vijñāyante hi yairvedāḥ sadharmāḥ sakriyāphalāḥ /
sadharmā nikhilā vedāḥ pravaktṛbhyo viniḥsṛtāḥ //

pravaktṝṇi dvayānyāhurātmajñānītarāṇi ca /
ātmajñāni viśiṣṭāni janmājanmopadhāraṇāt //

dharmadvayaṃ hi yo veda sa sarvajñaḥ sa sarvavit /
satyāśīḥ satyasankalpaḥ satyaḥ śuciratheśvaraḥ //

dharmajñānapratiṣṭhaṃ hi taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ /
śabdabrahmaṇi niṣṇātaṃ pare ca kṛtaniścayam //

antasthaṃ ca bahiṣṭhaṃ ca ye'dhiyajñādhidaivatam /
jānanti tānnamasyāmaste devāstāta te dvijāḥ //

teṣu viśvamidaṃ bhūtaṃ sāgraṃ ca jagadāhitam /
teṣāṃ māhātmyabhāvasya sadṛśaṃ nāsti kiñcana //

ādyantanidhanaṃ caiva karma cātītya sarvaśaḥ /
caturvidhasya bhūtasya sarvasyeśāḥ svayambhuvaḥ //